Decision Support System, Lecture notes of Decisione Making for Managers

Download Decision Support System and more Lecture notes Decisione Making for Managers in PDF only on Docsity!

KARAR DESTEK

SİSTEMLERİ

ÜNİTE 9 http://web.hitit.edu.tr/dersnotlari/omurdemirer_24.05.2018_3y0j.pdf

GİRİŞ

 Daha öncede ifade edildiği gibi, işletme yönetimine ilişkin olarak, birbirine bağlı ve birbirleriyle bütünleşik birçok bilgi sistemi geliştirilmiştir.  İşletme yönetiminde, hemen her gün değişik durumlar için birçok karar alınır. Kararların koşullara uygunluğu, hızlı alınabilirliği, işletmenin amaçlarıyla bütünleşikliği ve benzeri etkenler, işletmeye yarış üstünlüğü kazandırır.  Geleneksel karar modelleri, karar vericilerin çok zamanını alırdı. Nedeni, bilgi kaynaklarına kolayca ulaşılamaması, eksik bilgiyle yetinmek zorunda kalınması, sayısal karar modellerinde amaca uygun kıvamlı çözümü bulacak hesaplamaların çok zaman almasıdır.

KARAR DESTEK SİSTEMMİNİN

TANIMI

 Karar destek sistemleri, karar alma durumundaki yöneticilere, model desteği, bilgi desteği, yazılım desteği, hesaplama desteği ve açılım (analiz) desteği ve benzeri destekleri sağlamak amacıyla geliştirilen bir yönetim bilgi sistem türüdür.  Karar destek sistemleri, işletme yönetimi kararlarını destelemek için, işletme içi ve işletme dışı kaynaklardan model tabanı, bilgi tabanı ve veri tabanı sağlayan, bilgisayar etkileşimli ve internet erişimli bir bilgi sistemidir.

KARARLARIN YAPISI

 Karar destek sistemi, profesyonellerin yaptıkları bilimsel açılımlara ve tasarımlara dayanır.  Bu bilimsel açılım ve tasarımları yapanlar, kararları  yapılanmış (structured),  yarı-yapılanmış (semistructured),  yapılanmamış (unstructured), kararlar olarak sınıflandırılır. Daha sonra da her sınıfın özelliğine uygun modeller geliştirerek, yöneticilerin hizmetine sunarlar.

 Birçok karar durumu, yarı yapılanmış karar özelliği taşır. Yarı yapılanmış karar durumlarında, sorunun bazı yönlerine belirli işlem dizileri (algoritma) uygulanabilir. Ancak, yalnızca bu kadarı karar için yeterli olmaz.  Başa baş açılımıyla desteklenen kararlar, yarı yapılanmış kararlara örnek gösterilebilir. Bilindiği gibi başa baş yazılımları, gerekli veriler girilince, belirli bir işlem dizisi uygulayarak hesaplamaları yapar. Ancak başa baş açılımları belirli bazı varsayımlara dayandığı için, yöneticinin bu varsayımların geçerliliği özel olarak değerlendirmesi gerekir.

YARI YAPILANMIŞ KARARLAR

YAPILANMAMIŞ KARARLAR

 Yapılanmamış kararlara, programlanamayan kararlar da denir. Karar alınacak duruma etki eden birçok tesadüfi (random) etken ve tesadüfi ilişkiler nedeniyle, yapılanmamış kararlar, belirli işlem dizileri (algoritma) uygulanarak çözümlenemez nitelik taşırlar.  Pazara yeni bir ürün sürüp sürmeme kararları ya da yeni bir üretim birimi kurup kurmama kararları, yapılanmamış kararlara örnek olarak gösterilebilir.

KARAR DESTEK SİSTEMİ TÜRLERİ

 İkinci tür olan veri ağırlıklı karar destek sistemi, bütünleşik işletme bilgi sisteminden beslenen geniş bir havuzdan veri sağlayarak, bunların açılımını yapar. İşletmeler, 1999 yılından başlayarak, kendi Web sitelerinden müşterilerine, veri ağırlıklı karar destek sistemleri vermeye başlamışlardır.  Veri ağırlıklı karar destek sistemlerinde geliştirilen yeni bir teknolojiye ‘veri çıkarım’ (datamining) denilmektedir. Veri çıkarım, çok geniş boyutlu veri tabanlarındaki gizli eğilim ve ilişkileri bulma ve bunlardan gelecekteki gidişi belirleyecek işlem dizilerini çıkarma teknolojisidir.

Veri çıkarımdan elde edilen bilgilerin başlıcaları; çağrışım, ardışıklık, sınıflandırma, kümeleme ve kestirimdir.  Çağrışım (association): Çağrışımda oluşlar, tek bir olaya bağlıdır.  Ardışıklık (sequence): Olaylar zamana bağlıdır.  Sınıflandırma (clasification): Belirli tür eğilim gösteren grupları tanımayı olurlu kılar. Böylece, eğilimi bilinen gruplara, belirli politikalar uygulama olanağına kavuşulmuş olur.  Kümeleme (cluster): Aslında kümeleme veri çıkarım türü ile sınıflandırma hemen hemen aynıdır. Aralarındaki temel fark, kümelemede henüz belirli gruplar belirlenmemiştir.  Kestirim (forecast): Değinilen tüm uygulamaların tahmine (prediction) dayandığı açıktır.

 Karar destek sistemleri, işletme içi bütünleşik veri tabanına ve işletme dışı veri, bilgi ve model tabanlarına hızlı erişim sağlayabilmelidir.  Karar destek sistemleri, dolaylı veri bilgi ve model değil, doğrudan veri, bilgi ve model sağlayacak şekilde tasarlanmalıdır.  Karar verme durumundaki kişi veya grup, çalıştığı yerde, salonda ya da toplantı odasında, etkileşimli bir karar desteğini hazır bulmalıdır.  Etkileşimli karar desteği için, donanım, yazılım, bütünleşik veri tabanı, model veri tabanı, uzmanlar ve diğer katılımcılar, gerçek veya sanal ortamda işletme yönetiminde kararın tipi ne olursa olsun, aynı konuda karar verme çok sık tekrarlanıyorsa, karar destek sistemlerinden elde edilecek yararın artacağı açıktır.

KARAR DESTEK SİSTEMLERİNİN

AMACI

KARAR DESTEK SİSTEMİNİN

BİLEŞENLERİ

Her sistem gibi karar destek sisteminin de öğeleri vardır. Ancak zaman içindeki teknolojik gelişmelere göre, söz konusu öğelerin bazılarının yerine daha gelişmişleri geçebilmektedir. Karar destek sisteminin öğeleri şunlardır;  Donanım  Veri tabanı ve Model tabanı  Uzmanlık  Yazılım  Arabirim

VERİ TABANI VE MODEL TABANI

 Karar destek sistemi veri tabanı, uygulamalardan kişi, grup, birim ve kurumlardan toplanan fiili veya tarihi verilerden oluşur. Karar destek sistemi veri tabanlarındaki veriler, genellikle üretim veri tabanlarından alınır veya kopyalanır.  Karar destek sistemi model tabanı, çeşitli matematiksel karar modellerinin ve çeşitli sayısal açılım yöntemlerinin saklandığı dosyalar ve kütüphane bellekleridir. Örneğin, paket doğrusal programlama modeli, PERT ve CPM modeli, stok kontrol modeli gibi karar modelleri veri tabanlarında depolanır.

UZMANLIK

 Karar destek sistemlerinin etkin olarak kullanılması, çeşitli karar seçenekleri geliştirebilme yetenek ve uzmanlığına sahip yöneticiler ve uzmanların olmasına bağlıdır. Aslında, fazla karmaşık olmayan sorunların çözümü için gerekli karar destek sistemlerini, uç kullanıcılar da tasarlayıp geliştirebilir. Ancak, geniş kapsamlı karmaşık karar destek sistemlerinin geliştirilmesi, paket programlarının ve kullanım yönergelerinin yazılması, özel bilgi sistemi uzmanlarının görevidir.

Kıvamlaştırma (optimization) Modelleri  Kıvamlaştırma açılımı, amaç saptama açılımının çok daha karmaşık özel bir uzantısıdır. Bu açılımda, yalnızca bir tek amaç için bir değişkenin alacağı değerin araştırılması yerine, belirli kısıtlar nedeniyle birbiriyle çelişen birçok amaçtan birisi, birincil amaç olarak seçilir ve bu amacı maksimize eden değişken değerleri saptanır. Kıvamlaştırma analizinin en güzel örneği, doğrusal programlama karar destek modelidir.

Öngörü (Tahmin) Modelleri  Öngörü (tahmin) modelleri, yıllara göre satış kestirimlerinde kullanılır. Öngörü modellerini kullananlar, gelecekteki koşulları öngörmek için genellikle tarihi veri dizilerine başvurur. Örneğin, oyun modelleri ve bunlara ilişkin yazılımlar, aynı dalda yarışan diğer işletmelerin, gelecekte nasıl davranacaklarını öngörmeye de destek sağlar. Amaç Arama Açılım (Goal Seeking Analysis) Modelleri  Bu açılım modelinde, matematik eşitlikler veya eşitsizlikler şeklindeki karar değişkenlerinin değerini değiştirmek yerine, amaç olarak bir sonuç hedeflenir ve bu sonucu gerçekleştirecek değişken değeri araştırılır. Örneğin, vergiden sonra 900 milyar lira kar elde edebilmek için, satış fiyatının veya birim değişken giderlerin ne olması gerektiği hesaplanır.