Study with the several resources on Docsity
Earn points by helping other students or get them with a premium plan
Prepare for your exams
Study with the several resources on Docsity
Earn points to download
Earn points by helping other students or get them with a premium plan
this file about operation systems
Typology: Lecture notes
1 / 14
This page cannot be seen from the preview
Don't miss anything!
Orınladı: __________Bekbergenova G Qabıl etti: _________ Aymuratov. A
Nokis 2025
Birinshi dáwir (1945-1955) Kompyuter inglis matematigi Charlz Babbij tárepinen XVIII ásir aqırında oylap tabılgan. Onıń "analitik "mashinası" haqıyqatında isley almadı, sebebi ol waqıtta ǵı texnologiyalar. esaplaw texnikası ushın zárúr bol ǵan anıq mexanika bóleklerin tayarlaw boyınsha zárúr talaplardı qanaatlandıratu ǵın texnologiyalar bar emes. Jáne eń baslısı, ol waqıtta kompyuter operacion sistema ǵa iye bolma ǵan. Sanlı esaplaw mashinaların jaratıwda, ekinshi dúnya urısınan keyin belgili bir rawajlanıw júz berdi. 1940-jıllar ortalarında birinshi lampalı mashinalar jaratıldı. Ol waqıtta birdey topar qánigeler esaplaw mashinaların joybarlawda da ekspluataciyalawda hám programmalawda da usı topar qánigeleri qatnasqanlar. Bul process kóbirek, kompyuterden ásbap-úskene sıpatında hár qıylı ámeliy tarawlar máselelerin sheshiwde paydalanıw emes, bálkim esaplaw texnikası tarawında ǵı ilimiy-izertlew jumısına jaqınıraq edi. Programmalastırıw tek mashina tilinde ámelge asırılatuģın edi. At haqqında da gáp bolmadı, sebebi esaplaw procesin shólkemlestiriw máseleleri, hár bir programmist tárepinen basqarıw pulti arqalı "qolda" sheshiletu ǵın edi. Pult aldında tek bir paydalanıwshı otırıwı múmkin edi. Programma mashina yadına eń jaqsı ja ǵdayda perfokarta kolodasınan kirgiziletu ǵın edi, al ádette ótkeriw paneli járdeminde júklenetu ǵın edi. Esaplaw sisteması bir waqıttıń ózinde tek bir operaciyanı (kiritiw/shı ǵarıw yamasa esaplawlardı) orınlaytu ǵın edi. Programmanı sazlaw basqarıw panelinen yad hám mashina registri jaģdayın úyreniw. járdeminde alıp barılatu ǵın edi. Bul dáwirdiń aqırında birinshi sistemalı programmalıq támiynat júzege keldi. 1951-1952-jillar belgilengen tiller (fortran hám basqa) dan birinshi kompilyatorlar versiyaları júzege keldi,1954-jili bolsa IBM-701 ushin Assembler tili islep shiģıldı.Waqıttıń eń kóp bólegi programmanı iske túsiriwge ketip qaldı, programmalardıń ózi bolsa qatań túrde izbe-iz islew beriw rejimi.dep ataldı. Ekinshi dáwir (1955-1965) 1950-jıldıń ortalarına kelip, hámmege belgili, jańa texnikalıq baza. yarım ótkizgish elementlerdiń payda bolıwı menen, esaplaw texnikasınıń rawajlanıwında jańa dáwir baslandı. Ekinshi áwlad kompyuterleri isenimlirek bolip qaldı, sebebi olar ámeliy áhmiyetke iye. máselelerdi orınlaw
dárejesinde úzliksiz túrde uzaq isley alatu ǵın múmkinshilikke ie boldı. Tap usı dáwirde esaplaw texnikası menen isleytu ǵın qánigeler, programmistler, operatorlar, ekspluatatorlar hám esaplaw mashinasın islep shı ǵarıwshılar ǵa ajırastı. Usı jılları birinshi alogritmik tiller júzege keldi hám nátiyjede birinshi sistemalı programmalar - kompilyatorlar da jaratıldı. Processor waqtı bahası arttı, bul bolsa programmalar arasında ǵı waqıttı qısqartıwdı támiyinleydi. talap etti. Birinshi paketli qayta islew sistemaları júzege keldi, bul sistemalarda programmalardı iske túsiriw izbe-izligi avtomatlastırıldı. hám soniń menen birge processor júkleme koefficienti arttı. Paketli qayta islew sistemalarınıń zamanagóy OT larınıń birinshi variantları. dep aytıw múmkin, sebebi olar esaplaw sistemasın basqarıw ǵa mólsherlengen birinshi sistemalı programmalar edi. Paketli islew beriw sistemaların ámelge asırıwda, tapsırmalardı basqarıwdıń formalastırıl ǵan tili islep shı ǵıldı, onıń járdeminde programmist sistema ǵa hám operator ǵa esaplaw mashinasında qanday jumıstı orınlamaqshı ekenligi haqqında ma ǵlıwmat beredi. Bir neshe tapsırmalar kompleksi, qa ǵıyda boyınsha perfokartalar "koloda"sı kórinisinde bolıp, tapsırmalar paketi atın aldı. Úshinshi dáwir (1965-1980-jillar) Esaplaw mashinaları rawajlanıwında ǵı keyingi áhmietli dáwiri usı. jıllar ǵa tuwra keledi. Bul waqıtta, texnikalıq bazada tómendegi ózgerisler júz berdi: óz aldına yarım ótkizgishli elementlerden (transistor tipindegi) integral mikrosxemalar ǵa ótildi, bul bolsa jańa úshinshi áwladqa, jańa imkaniyatlar jarattı. Bul dáwirdiń ózine tán ózgeshelikleriniń biri, integral mikrosxemalarda jaratılgan birinshi programmalıq-proporcional mashinalar, ya ǵnıy IBM/360 mashinaları. seriyası. 1960-jıllardıń basında jaratıl ǵan bul mashinalar semeystvosı ekinshi. áwlad mashinalarınan baha/ónimdarlıq kórsetkishi boyınsha aldın ǵa ádewir ótip ketti. Tez, programmalıq-proporcional mashinalar ideyası tán alındı. Programmalıq turaqlılıq OT lardı da turaqlılı ǵın talap yetedi.Bunday operacion sistemalar úlken EEM de, kishi esaplawda da.sistemalarında da, hár qıylı járdemshi (periferiyalıq) qurılmalardıń az sanıhám kóp sanı menen, kommerciyalıq tarawda da, ilimiy-izertlew tarawlarında da isley alıwı kerek.Usınday hámme qarama-qarsı talaplardı qanaatlandıratu ǵın tiykarda qurılatu ǵın operacion sistemalar júdá quramalı "monstrlar" bolıp. shıqtı. Olar kóp millionlı assembler qatarlarınan ibarat bolıp, mıńlap programmistler tárepinen jazıl ǵan bolıp, mıńlap qátelerdi ózlestirip quraydı, olar mıńlap dúzetiwlerge alıp keledi. Operaciyalıq sistemanıń hár bir jańa versiyasında qandayda bir qáteler dúzetilip, jańası júzege keldi. Kóp mashqalalar hám júdá úlken ólshemge qaramastan OS/360 hám o ǵan uqsas 3-áwlad operacion sistemalar haqıyqatında da tutınıwshılardıń kóplegen talapların qanaatlandırdı. Bul áwladtıń eń úlken
Yad sheklengen resurs bol ǵanı ushın, yadtı basqarıw algoritmi zárúr, ya ǵnıy yadtan ma ǵlıwmatlardı alıw, jaylastırıw hám almastırıw processlerin tártipke salıw talap etiledi; Ma ǵluwmatlardı sırtqı qurılmalarda fayl kórinisinde saqlawdı hám belgili fayllardan tek anıq paydalanıwshılar paydalanıwı múmkinligin shólkemlestiriw; Programmalar ǵa ruxsat etilgen (sankciyalı) ma ǵlıwmat almasıw talabı bol ǵanı ushın, olardı kommunikaciya quralları menen támiyinlew zárúr; Ma ǵlıwmatlardı durıs bólistiriw ushın, qarama-qarsı ja ǵdaylardı sheshiwge tuwra keledi, bul kóbinese túrli resurslar menen isleskende kórinis beredi, sonıń ushın háreketlerdi programmalar menen sinxronlastırıw talap etiledi. Waqıttı bólistiriw sistemalarında paydalanıwshı, programmanı interaktiv rejiminde sazlaw imkaniyatına iye boldı, bunda ol ma ǵlıwmatlı diskke perfokarta arqalı emes, tikkeley klaviaturadan kirgiziwi múmkin boldı. On-line fayllardıń júzege keliwi rawajlangan fayl sistemaların. islep shı ǵıw zárúrligin keltirip shı ǵardı. Tórtinshi dáwir (1980-jıldan - házirgi waqıtqa shekem) Operacion sistemalar rawajlanıwında ǵı keyingi dáwir úlken integral. sxemalardıń (KIS) júzege keliwi menen baylanıslı bol ǵan dáwir bolıp tabıladı. Bul jıllarda integraciya dárejesi keskin ósiwi hám mikrosxemalar arzanlasıwı júz berdi. Kompyuterden maman emes paydalanıwshılar paydalanıwı múmkin boldı, hám jeke kompyuterler dáwiri baslandı. Arxitektura tárepinen, jeke kompyuterler, mini kompyuterler. túrleri klaslarınan hesh nárse menen ayırmashılı ǵı joq edi, tek olardıń bahalarında ayırmashılıq boldı. Mikrokompyuterler kárxana hám universitettiń bólimlerine jeke esaplaw orayına iye bolıwına imkan bergen. bolsa, jeke kompyuter bolsa bunday imkaniyattı ayrıqsha insan ushın jarattı. Kompyuterlerden esaplaw texnikası tarawında ǵı qánige bolma ǵanlar da keń kólemde paydalana basladı, bul bolsa óz náwbetinde "dos" programmalıq támiynattı jaratıwdı talap etti, bul programmistlerdi ayrıqsha ornınan qoz ǵadı. Kompyuterlerden esaplaw texnikası tarawında ǵı qánige bolma ǵanlar da keń kólemde paydalana basladı, bul bolsa óz náwbetinde "dos" programmalıq támiynattı jaratıwdı talap etti, bul programmistlerdi ayrıqsha ornınan qoz ǵadı. Operacion sistemalar bazarında eki sistema ústemlik etedi. basladılar: MS-DOS hám UNIX OS lar. Bir paydalanıwshı MS-DOS OSları Intel 8088 tiykarında qurilgan mikroprocessorlar, hám keyin 80286, 80386 hám 80486 tiykarında qurıl ǵan kompyuterlerde qollanıldı. Kóp programmalı, kóp paydalanıwshılı UNIX operacion sisteması Intel. bolma ǵan kompyuterler ortalı ǵında ústinlik ete basladı,
ásirese joqarı ónimdarlıqqa iye bol ǵan RISC-processorlar ushın. Tarmaq OT larında, paydalanıwshı tarmaqta basqa kompyuterler. bar ekenligi haqqında biliwleri hám basqa kompyuterge onıń resurslarınan, tiykarınan fayllarınan paydalanıw ushın basqa kompyuterge logikalıq kiriwi kerek edi. Tarmaqta ǵı hár bir mashina, kompyuterdiń avtonom operacion sistemasınan tarmaqta islewge imkan beretu ǵın qosımsha qurallar ǵa bol ǵan lokal operacion sistema wazıypasın atqaradı. Tarmaq operacion sisteması, bir processorlı kompyuter operacion sisteması.sistemasınan tiykarlı parıq qılmaydı. Olardıń quramında, álbette, tarmaq interfeysin qollanıwshı (tarmaq adapteri drayveri) hám sonıń menen birge tarmaqta ǵı basqa kompyuterlerge uzaqtan kiriw quralları hám aralıqtaģı fayllarga múrájáát quralları bar, biraq bul qosimshalar operacion sistemanıń dúzilisin túpten ózgertpeydi. Esaplaw sistemalarınıń rawajlanıw basqıshların kórip shı ǵıp, biz rawajlanıw procesinde klassikalıq OT lar orınlagan 6 tiykarģı. funkciyalardı ajıratıwımız múmkin: wazıypalardı (yamasa tapsırmanı) rejelestiriw hám processordan paydalanıw; programmalardı kommunikaciya hám sinxronizaciya quralları menen támiyinlew; yadtı basqarıw; fayl sistemasın basqarıw; kirgiziw/shigariwdi basqarıw; qáwipsizlikti támiyinlew. Hár bir keltirilgen funkciyalar ádette OS quramında ǵı komponentleriniń biri sıpatında ámelge asırıl ǵan. Olar basınan-aq, OT komponenti sipatında jaratılmagan, olar rawajlanıw procesinde. júzege keldi. Insan jaratqan esaplaw sistemasınıń rawajlanıwı (evolyuciyası) usı joldan ketti, biraq hesh kim bul jol rawajlanıwdıń birden-bir múmkin jolı dep dálilley almaydı.
Operacion sistema programmalar orınlanatu ǵın ortalıqtı támiyinleydi.Ishki tárepten operacion sistemalar hár túrli ba ǵdarlarda shólkemlestiriledi. bol ǵanlıqtan, olardıń dúzilisinde júdá úlken ayırmashılıq bar. Jańa operacion
Kommunikaciya (baylanıs) (Communication). Bir process basqa process penen ma ǵlıwmat almasıwı kerek bol ǵan kóplegen ja ǵdaylar bar. Bunday baylanıs bir kompyuterde isleytuģın procesler yamasa kompyuter tarmaģina jalgangan hár túrli kompyuter sistemalarında isleytu ǵın processler arasında júz beriwi múmkin. Baylanıs ulıwmalıq yad arqalı ámelge asırılıwı múmkin, bunda eki yaki onnan kóp procesler oqıladı hám ulıwma yad bólimine jazıladı yamasa xabarlardı jiberiw arqalı ámelge asırıladı, bunda aldınnan belgilengen formatta ǵı ma ǵluwmatlar paketleri operacion Sistema tárepinen procesler arasında uzatıladı. Qátelerdi anıqlaw (error detection). Operacion Sistema turaqlı túrde qátelerdi anıqlawı hám dúzetiwi kerek. Qáteler processor hám yad qurilmalarında (mısalı, yadta ǵı qátelik yamasa elektr támiynatında ǵı úzilisler), kiritiw/shı ǵarıw qurılmalarında ǵı (mısalı, disktegi qáte, tarmaqqa jal ǵanıwda ǵı qáte yamasa printerdegi qa ǵazdıń joq yekenligi) hám paydalanıwshı programmasında (mısalı, arifmetikalıq tolıw, joq bol ǵan yad maydanına kiriwge urınıw yamasa júdá kóp processor waqtınan paydalanıw). Qátelerdiń hár biri túri ushın operacion sistema durıs hám kelisilgen yesaplawdı támiyinlew ushın tiyisli ilajlardı kóriwi kerek. Geyde onı sistemanı toqtatıwdan basqa ilajı bolmaydı. Basqa ja ǵdaylarda, ol qátelik keltirip shı ǵaratu ǵın processti toqtatıw yamasa anıqlaw hám dúzetiwi múmkin bol ǵan qátelik kodın processke qaytarıwı múmkin. Operacion sistema funkciyalarınıń jáne bir jıyna ǵı, paydalanıwshı ǵa járdem beriw ushın emes, al sistemanıń ózi nátiyjeli islewin támiyinlew ushın kerek. Kóp paydalanıwshılı sistemalar paydalanıwshılar arasında kompyuter resursların almasıw arqalı nátiyjege erisiwleri múmkin. Resurslardı bólistiriw (resource allocation). Bir waqıttıń ózinde bir neshe paydalanıwshı yamasa bir neshe wazıypalar orınlan ǵanda, olardıń hár biri ushın resurslar ajıratılıwı kerek. Operacion Sistema kóplegen túrli resurslardı basqaradı. Ayırımlarında (mısalı, processor ciklları, tiykar ǵı yad hám fayllardı saqlaw) arnawlı. bólistirilgen kodı bolıwı múmkin, basqalarında (kiriw/shı ǵarıw qurılmaları sıyaqlı) ulıwma soraw hám bosatıw kodı bolıwı múmkin. Máselen, processordı qalayınsha jaqsıraq paydalanıw múmkinligin anıqlawda, operacion sistemalar processordi rejelestiriwde processor tezligin, orınlanıwı kerek bol ǵan wazıypalardı, bar registrler sanın hám basqa faktorlardı esapqa aladı. Sonday-aq, printerlerdi, USB qurılmalardı hám basqa járdemshi qurılmalardı bólistiriw tártibi qa ǵıydaları bar bolıwı múmkin. Esaplaw (accounting). Biz qaysı paydalanıwshılar qansha hám qanday túrdegi kompyuter resurslarınan paydalanıwın baqlawdı; qáleymiz. Esabın júrgiziw
buxgalteriya esabında (paydalanıwshılar esap-kitaplardı alıwı ushın) yamasa paydalanıw statistikasın toplaw ushın paydalanılıwı múmkin. Qáwipsizlik hám qorgaw (Protection and security). Kóp paydalanıwshılı yamasa tarmaqqa jal ǵan ǵan kompyuter sistemasında saqlanatugin magliwmatlardıń iyeleri usi magliwmatlardan paydalanıwdı hám basqarıwdı qáleydi. Bir waqıtta bir neshe ayırım processler júz bergende, bir process basqa. processke yamasa operacion sistemanıń ózine kesent bermewi. qor ǵaw - sistema resurslarına barlıq kirisiwler basqarılıwın támiyinlewdi óz ishine aladı. Sistemanı jat adamlardan qor ǵaw da áhmietli. Bunday qáwipsizlik hár bir paydalanıwshıdan Sistema resurslarına kiriw huqıqın alıw ushın, ádette, parol járdeminde sistemada autentifikaciyalawdı (óziniń haqıyqatlı ǵın tastıyıqlawdı) talap etiwden baslanadı. III-Bap Operacion sistemada processordi basqariw. Multidasturlı ortalıqta OS processor qaysı procesti, qashan hám qansha waqıt alatu ǵınlı ǵın sheshedi. Bul funkciya processti rejelestiriw dep ataladı. Operacion sistema processordi basqarıw ushın. tómendegi ámellerdi orınlaydı: Processor hám process ja ǵdayın baqlaydı; Processke processordı (CPU) ajıratadı; Process talap etilmese, processordı óshiredi. Processordı (CPUni) jobalastırıw multiprogrammalı operacion sistemalardıń tiykarı bolıp tabıladı. Processordı procesler arasında almastırıw arqalı operacion sistema kompyuter ónimliligin asırıwı múmkin. Processordı rejelestiriw hám dispetcherlew operacion sistemanıń eń áhmietli funkciyalarınan biri bolıp esaplanadı. Usı bólimde tómendegiler máseleler kórip shı ǵ ǵıl an: Processlerdi rejelestiriwdiń tiykarģı túsinikleri; Dispetcherlew ólshemleri; Dispetcherlew algoritmleri (FCFS, SJF, RR hám basqalar); Bir neshe proceslerdi dispetcherlew; Real waqıtta dispetcherlew; Kóp dárejeli náwbetler.
Álbette bar qosımshalar, oraylıq processordıń barlıq resurslarınan paydalanadı: mısalı, bir saatlıq joqarı sapalı videoda hár 108 000 kadrni (NTSC da) yamasa 90 000 kadrni (PAL da) reńli gammalarda tuwrılaw ushın úlken quwatqa ie sanaat esaplaw kompyuterleri talap etiledi, biraq qosımsha qa ǵıydaları bunnan pariq qiladi Tarmaq xizmetleri talap etilgende jaģday ózgeredi. Bul jerde processor waqtında bir neshe proceslerge qarsı gúresedi, sol sebepli jańa tapsırmalar alınadı. Mısalı, oraylıq processorda. iske túsirilgen proceslerden birewin tańlaw zárúrligi payda boladı. bol ǵanda kúnlik statistikalardı toplaydı hám paydalanıwshı sorawlarına xızmet kórsetiw processlerinen birin tańlaydı (eger náwbettegi processke áhmiyetlik berilse, paydalanıwshı ózin jaqsı sezedi). Juwmaqlaw Ekinshi áwlad operacion sistemaları kompyuter texnologiyalarınıń rawajlanıwında áhmiyetli basqısh boldı. Bul dáwirde tranzistor texnologiyasınıń engiziliwi kompyuterlerdiń isenimliligi, tezligi hám nátiyjeliligin asırdı. Paketli qayta islew sistemalarınıń payda boliwi esaplaw proceslerin avtomatlastırıw, insan faktorın azaytıw hám resurslardan nátiyjeli paydalanıw imkaniyatın berdi. IBM 1401 hám IBM 7090 sıyaqlı mashinalar arqalı ilimiy, kommerciyalıq hám sanaat tarawlarında keń kólemli esaplaw jumısları ámelge asırıldı. Bul bolsa operacion sistemalardıń funkciyaların keńeytip, keyingi áwlad sistemaları ushın tiykar jarattı. ekinshi áwlad operacion sistemaları búgingi zamanagóy kóp waziypalı, interaktiv hám rawajlan ǵan operacion sistemalardıń qáliplesiwinde tiykar ǵı rol oynagan. Bul basqish informaciya texnologiyaları tariyxında úlken burılıs dáwiri bolip, kompyuterlerdi keń tarawlarda qollanıw imkaniyatların aship berdi.
Paydanilgan Magliwmatlar
