Download topography and kartography and more Schemes and Mind Maps Psychology in PDF only on Docsity!
1-TEMA. “TOPOGRAFIYA HÁM KARTOGRAFIYA TIYKARLARÍ”
PÁNINIŃ TARMAQLARÍ, MAQSETI HÁM WAZÍYPALARÍ
JOBA:
**1. Pánniń geografiya pánleri ishinde tutqan ornı
- Geodeziya páni haqqında maǵlıwmat
- Geodeziyanıń tariyxıy rawajlanıwı Tayanısh túsinik hám atamalar:** topografiya, geodeziya, joqarı geodeziya, tómengi geodeziya, injenerlik geodeziya, kartografiya, karta. 1. Pánniń geografiya pánleri ishinde tutqan ornı. “Topografiya hám kartografiya tiykarları” páni geografiyalıq pánler ishinde fundamental pánlerden biri bolıp, ol insan jámiyeti hám insan iskerliginde zárúrli esaplanadı. Insan jámiyetinde kartanıń ornı bólek bolıp, túrli geografiyalıq izertlewler hám jer maydanındaǵı waqıya-qubılıslardıń aymaqlıq tarqalıwı kartada ayqın kórinetuǵın boladı. Pánniń tiykarǵı maqseti, respublikamızdıń ulıwma orta, orta arnawlı hám joqarı bilimlendiriw mákemelerinde topografikalıq hám kartografikalıq bilimler beriwge itibar qaratıladı. Mısalı, ulıwma bilim beriw mektepleriniń 3-4-klasslar hám 5-9 klasslarında “Tábiyat hám geografiya” pánleri programmasında topografiya hám kartografiyaga tiyisli temalar óz aldına katografik jantasıwlar tiykarında ótiledi, sabaqlıqlardıń tekst aralıǵı hám qosımshalarında geografiyalıq kartalar beriledi. Orta arnawlı sistemada bolsa, pánniń programmasındaǵı temalarǵa uyqas túrde bilimler berip barıladı, joqarı bilimlendiriw sistemasında tálim baǵdarınıń oqıw rejesine kiritilgen matematika hám tábiyiy-ilimiy, ulıwmakásiplik, qánigelik hám qosımsha pánlerdiń hár bir temasında geografiyalıq kartalarǵa itibar qaratıwdı talap etedi. Pánniń wazıypaları sheńberinde tómendegiler belgilenedi:
- Adamlardıń kúndelik turmısı hám iskerliginde, jámiyettiń ekonomikalıq rawajlanıwında, túrli geografiyalıq izertlewlerde kartalardıń ornı bólek bolıp jer maydanındaǵı waqıya hám hádiyselerdiń aymaqlıq tarqalıwı kartalarda kórgezbeli tárizde suwretleniwi úyreniledi;
- Geografiyalıq ádebiyatlarda jer maydanındaǵı waqıya hám hádiyseler sóz benen ańlatılsa, geografiyalıq kartalarda arnawlı belgi-modeller járdeminde sızılma usıllarında suwretleniwine itibar qaratıladı;
- Geografiyalıq kartalardıń tiykarın topografikalıq kartalar qurawı, qandayda bir aymaqtıń geografiyalıq kartasın dúziw ushın, sol aymaqtıń topografikalıq planı hám kartasınıń dúzilisi belgilenedi;
- Orınnıń topografikalıq kartasın dúziw ushın kartanıń negizi esaplanǵan geodeziyalıq tiykar bolıwı, bul arqalı jerdiń forması, úlkenligi hám basqa ólshemleri anıqlanadı, keyinen topografikalıq kartanıń tiykarı jaratılıwı, geodeziyalıq tiykardıń júzege keliwi mazmun tárepinen uyreniledi. Topografiya hám kartografiya pánleri bir-biri menen úzliksiz baylanısqan hám bir-birin toltırıp baratuǵın geografiyalıq pán esaplanadı.
Topografiya - (grekshe “tapos”-jay, “grafo”- súwretlew) jer maydanınıń belgili bir kishi bólegin plan yamasa kartada súwretlew usılların úyretedi. Házirgi waqıtta topografikalıq plan alıwda aero hám kosmik súwretlerden keń túrde paydalanılıp atır, bul bolsa plan alıw jumıslarınıń tezlesiwinde hám jaratılıp atırǵan karta sapasınıń jáne de artıp barıwına alıp keledi. Kartografiya – tábiyat hám jámiyette waqıt ótiwi menen ózgeretuǵın waqıya hám hádiyselerdiń tarqalıwın, olardıń óz-ara baylanıslılıǵın, kartografikalıq maǵlıwmatlardı belgi-modeller jardeminde kórgezbeli túrde súwretlew jolların úyretiwshi pán esaplanadı. Kartografiya - áyyemgi pánlerden biri bolıp, daslep eramızdıń II-ásirinde jasaǵan Klavdiy Ptolomey tárepinen pánge kiritilgen. Karta – termini grekshe “kartes” sózinen alınǵan bolıp, xat jazıw ushın isletiletuǵın papirus qaǵazınıń bir beti degen mánisti ańlatadı. Geografiyalıq kartalar arnawlı matematikalıq jol menen esaplawlar tiykarında jer ellipsoidınıń tegislikte súwretlew nátiyjesinde júzege keltiriledi. Geografiyalıq kartalarda waqıya hám hádiyseler arnawlı obrazlı belgiler járdeminde suwretlenedi, olardıń muǵdarı, sapası, jaylasqan ornı hám basqa bir qansha maǵlıwmatlardı alıw múmkinshiligi júzege keledi. Bunnan tısqarı geografiyalıq kartalardıń maqseti, masshtabı hám isletiliwine baylanıslı halda suwretlenetuǵın detallar sortlanadı, ulıwmalastırıladı, yaǵnıy generalizatsiya etilgen halda kartalarda óz kórinisin tabadı. Kartografikalıq suwretler geografiyalıq kartalardıń tiykarǵı bólegi bolıp, suwretlenip atırǵan aymaqtıń tábiyiy jáne social-ekonomikalıq tárepleri, waqıya- qubılıslardıń geografiyalıq tárepten jaylasıw qásiyetleri hám olardıń óz-ara baylanıslı halda rawajlanıwın suwretleydi. Sonıda óz aldına aytıp ótiw kerek, kartalar xalıq xojalıǵın joybarlawda, geologiyalıq izertlew jumısların ámelge asırıwda, túrli qurılıs jumıslarında, mámleketimizdiń óndiriwshi kúshlerin tuwrı bólistiriwde, aymaqlardı kompleks úyreniwde, áskeriy tarawdı rawajlandırıwda hám geografiya pánin tereń úyreniwde tiykarǵı derek bolıp xızmet etedi. Topografiya hám kartografiya páni - geografiya, geodeziya, geofizika, matematika, geometriya, informatika, biogeografiya, landshafttanıw hám basqa pánler menen úzliksiz baylanısqan. Bul baylanıslar nátiyjesinde geografiyalıq kartalardıń mazmun hám mánisi, olarda suwretlenetuǵın waqıya hám hádiyselerdiń jaylasıwı tuwrı aytıladı. Kartografiya sheńberinde kartatanıw, kartometriya, matematikalıq kartografiya, kartanı proektlestiriw hám dúziw, kartanı baspaǵa tayarlaw hám járiyalaw, kosmik hám geoinformacion kartografiya hám basqa bólimlerdi óz ishine aladı.
2. Geodeziya páni haqqında maǵlıwmat. Geodeziya – (grekshe “geo” - jer, “dio” - ólshew sózlerinen alınǵan bolıp “jerdi ólshew” mánisin bildiredi) jerdiń forması hám úlkenligin ólshew, jer maydanında hár túrlı injenerlik, proektlestiriw jumısları hám topografikalıq karta hám de plan alıw ushın zárúr bolǵan geodeziyalıq tayanısh punktlerin shólkemlestiriw usılların, geodeziyalıq ásbaplardıń dúzilisin hám ol menen islew jolların úyretedi. Geodeziya joqarı, tómen hám injinerlik geodeziyaǵa bólinedi: Joqarı geodeziya - jerdiń formasın, onıń ólshemlerin anıqlaw, kartalar dúziw ushın geodeziyalıq noqatlardı jaratıw maqsetinde úlken aymaqlarda alıp barılatuǵın ólshew jumısları hám olardı shólkemlestiriw menen shuǵıllanadı.
3. Geodeziyanıń tarıyxıy rawajlanıwı. Geodeziya páni de taǵı basqa pánler qatarı turmıslıq talaplar tiykarında payda bolǵan hám islep shıǵarıw kúshleriniń jetilisiwi menen rawajlanıp barǵan. Insan áyyemgi dáwirden ózi jasaǵan aymaqlardı turmıs talabına kóre hár tárepleme biliwge qızıqqan hám úyrengen. Arxeologlardıń anıqlawınsha, Áyyemgi Mısır, Mesopotamiya, Hindstan, Qıtay, Greciya, Orta Aziya hám basqa mámleketler xalıqları óz mútajlikleri ushın diyxanshılıq qılıw hám suwǵarıw kanalların qazıw, túrli jay hám imaratlardı qurıw, egin maydanların óz-ara bólistiriw sıyaqlı máselelerdi sheshiwde geodeziyalıq ólshew jumıslarınan paydalanǵan. Mısalı, eramızdan 4000 jıl aldın Misrda Nil dáryası háwizinde jerdi ólshew jumısları alıp barılǵan. Nil dáryasın Qızıl teńiz benen tutastırıw maqsetinde kanal qurılısı eramızdan VI ásir aldınǵı waqıtqa tuwrı keledi. Ol waqıtlarda syomkanıń ayırım bir usılları ǵana málim bolǵan. Greciyalıq alım Eratosfen eramızdan 230 jıl aldın Jer sharınıń ólshemlerin anıqlaǵan hám geodeziyaǵa tiyisli arnawlı kitap jazıp, meridianlar hám paralleller kórsetilgen geografiyalıq kartalar jaratqan. Ptolomey tárepinen kartalardı jaratıwda proeksiyalaw usılları engizilip, Evropa hám Aziya kartaların dúziwde olardan paydalanılǵan. Eramızdan VII-VI ásir aldın házirgi Irak qublasında jasaǵan xoldeylar Jerdi shar sıyaqlı dep shama menen oylap, onıń radiusı (R) uzınlıǵın esaplap shıǵadı. Eramızdan VI ásir aldın Pifagor Jerdi shar formasında dep aytqanlıǵı pánge belgili. IX asirde Arabiyada mádeniyat bir qansha rawajlanıp, Baǵdatta „Hikmet úyi“ atlı ilimiy oray shólkemlesken. Onda Orta Aziyalıq “Surati-al-arz” (“Jer súwreti”) atlı dóretpe avtorı Al-Xorezmiy hám de Al-Farǵoniy, Al-Marvoziy, Al-Marvarudiy sıyaqlı ilimpazlar da túrli geodeziyalıq jumıslardı alıp barǵan. Xalifa Xorun Al- Rashid balası Al-Mámun pármanına muwaqıq, 827 jılı „Hikmet úyi“ aǵzalarınan eki ekspediciya dúzilgen. Jer ólshemlerinde bolǵan ayırmashılıqtı jónge salıw ushın olarǵa „gradus ólshew usılı“n isletip, Jer ólshemlerin anıqlaw jumısı tapsırılǵan. Olar meridiannıń bir gradus ayqulaq uzınlıǵın ólshep, jumıstı 56,0 mil (110, 5 km) hám 56, 66 mil (111, 82 km) nátiyje menen juwmaqlaǵan hám esaplawlar ushın 111, 82 km nátiyje alınǵan. XVII ásir basında Galiley tárepinen kóriw trubası, menzulanıń oylap tabılıwı, trigonometriya hám analitikalıq geometriya esaplawlarınıń engiziliwi sebepli, jer bólimlerin ólshew hám súwretlew usılları aytarlıqtay rawajlanǵan. XVIII ásir baslarında jer relefin anıqlaw ushın vertikal syomka (nivelirlew) jumısları orınlanǵan. M.V.Lomonosov 1775 jılda Geografiya departamentinde kartalardı jańalaw, dúziw hám de jetilistirilgen geodeziyalıq ásbaplardı jaratıw jumısların alıp barǵan. Rossiyalıq geodezist-ilimpazlar F.N.Krasovskiy, A.S.Chebotarev hám basqalar geodeziyalıq izertlew hám teoriyalıq jumıslardı keń kólemde alıp barıp, geodeziyanıń rawajlanıwına úlken úles qosqan. Túrli mámleket ilimpazları tárepinen (áyyemgi dáwirde) anıqlanǵan Jerdiń ayırım ólshemleri bahaları tómendegi 1-kestede berilgen. Sonıda ayrıqsha atap ótiw kerek, watanlasımız Abu Rayhon Beruniy (973 — 1048 jj.) óz ómirinde jazǵan 150 shıǵarmasınan 40 geodeziya pánine baǵıshlap,
bay hám qımbatlı maǵlıwmatlar qaldırǵan. Usı dóretpeler Jer sharı ólshemlerin gorizont tómenlew múyeshin ólshew arqalı anıqlaw, geodeziyanıń tuwrı hám natuwrı máselelerin sheshiw jolların qollanıp, geografiyalıq koordinatalar járdeminde jer maydanında eki noqat arasındaǵı aralıqtıń uzınlıǵın hám sızıq baǵdarın, túrli qalalardıń geografiyalıq koordinataların anıqlaǵan, geodeziyalıq ásbaplardı oylap tapqan hám jaratqan, kúndelikli turmısta ushraytuǵın ámeliy geodeziyaǵa tiyisli máselelerdi sheshiwdiń teoriyalıq hám ámeliy jolların belgilegen, kartografikalıq proeksiyalar hám basqa sol sıyaqlı zárúrli temalardı óz ishine qamtıp alǵan. Beruniy esabı boyınsha Jer radiusı 6339, 58 km bolıp, házirgi waqıtta isletilip atırǵan (Krasovskiy ellipsoidı) ólshem — 6371, 11 km den ayırmashılıǵı tek 31, 5 km di quraǵan. 1-keste T/r Anıqlanıw waqıtı Ilimpazlar hám mámleketler atı Jer radiusı uzınlıǵı Sheńber uzınlıǵı Bir gradus meridian jay uzınlıǵı Qaysı keńlikte 1 Eramızdan V- VI ásir aldın Xolden 6310,50 39650,19 110,14 - 2 Eramızdan II- V ásir oldin Erotosfen 6843,65 43000,00 119,44 300 3 Eramızdan I ásir aldın Posidoniy 6569,90 41280,00 114,67 350 4 Eramızdıń II ásirinde Ptolomey 6059,01 38070,00 105,75 40 0 5 Eramızdıń VII ásirinde Braxmagupta 6239,26 39302,51 108,89 - 6 827 jıl Arabiya 6406,49 40253,28 111,82 350 7 1037 jıl Beruniy 6339,58 39832,79 111,65 32 0 8 1528 jıl Fernel 6337,01 39816,72 110,60 490 9 1616 jıl Snellius 6153,13 38661,34 107,39 52 0 10 1633 jıl Norvud 6412,66 40292,01 111,92 52 0 11 1670 jıl Pikar 6372,01 40036,60 111,21 490 Bunnan tısqarı, Beruniy óziniń geodeziyaǵa tiyisli dóretpelerinde orında noqatlardı baqlawdaǵı qaraw nurınıń hawada sınıwı (refraksiya) hám parallaks hádiyseleri (qaralǵan zattıń jıljıp kóriniwi) haqqında hám ólshew qáteleriniń tiykarǵı ózgeshelikleri, gorizont uzaqlıǵın anıqlaw sıyaqlı máseleler haqqında da óz pikirlerin aytıp ketken.
