Preuzmite Behrid NOTRANJOST FINAL.indd i više Šeme i konceptualne mape u PDF od Praistorija samo na Docsity!
HISTORIJAT PRAHISTORIJSKIH ARHEOLOŠKIH ISTRAŽIVANJA
BOSANSKOHERCEGOVAČKOG DIJELA PANONIJE
Dženan BRIGIĆ (Filozofski fakultet, Univerzitet u Sarajevu)
Bosanska Panonija je prostor koji je zauzimao prostor da- našnje sjeverne Bosne, od Drine na istoku do razmeđa Une i Sane na zapadu. Sjevernu granicu je činila rijeka Sava koja se svojim tokom protezala duž čitave bosanske Panonije, dok je južna granica još uvijek nerazjašnjena jer je ona zapravo i činila granicu između dvije provinci- je, Dalmacije i Panonije. Najranija prošlost ovog područ- ja nije obrađivana u nekoj značajnijoj mjeri, a prvi pisani podaci se javljaju tek u I st. pr. n. e. Međutim, kada se govori o ranijim razdobljima, od neolita pa nadalje, jedan od glavnih problema sa kojim se naučnici susreću jeste problem nedovoljne istraženosti. Brojni arheološki loka- liteti su istraženi samo parcijalno, dok su istovremeno i svjedočanstva antičkih autora limitirana na ograničene podatke koji su se očuvali do današnjeg vremena. Iz ovog razloga su konkretni podaci o prostoru bosanske Panoni- je i populacijama koje su naseljavale taj prostor još uvijek značajna nepoznanica za istraživače koji su limitirajućom izvornom građom, kako arheološkom tako i pisanom, pri- siljeni na konstruiranje različitih hipotetičkih modela o prošlosti i populacijama ovog prostora.
Riječ je o području kroz koje su vodile česte komunikaci- je, bilo kopnene ili vodene, zbog blizine rijeke Save koja se ulijeva u još veću i značajniju rijeku, Dunav. Geografski položaj je bio presudan za historijski tok kroz koji je bo- sanska Panonija prolazila, jer se nalazila na putu koji je
spajao sjevernu i sjeverozapadnu Evropu sa jugom, Grč- kom, Malom Azijom te daljim krajevima na istoku, odakle su vrlo često dolazili nomadi. Stanovništvo koje je živje- lo na ovim prostorima veoma često je bilo miješano sa nomadima, a kasnije i sa Indoevropljanima, da bi nešto kasnije ovaj prostor zahvatila i kultura polja sa žarama. Iz pretpostavljenih procesa o daljoj prošlosti, bilo migracij- skih ili ipak autohtonih, došlo je do formiranja bosansko panonskih zajednica koje su u kasnijim djelima antičkih pisaca identificirane kao integralni dio šireg ilirskog kon- glomerata.
Prostor bosanske Panonije je obrađivan u zasebnim cje- linama, odnosno određeni arheolozi i historičari su se u sklopu svojih sinteza doticali i ovog prostora, te je ostalo nekoliko značajnih djela koji se tiču sjeverne Bosne kao takve. Dolaskom Austro-Ugarske na prostor Bosne i Her- cegovine, arheološka istraživanja su podignuta na veći i značajniji nivo. Osnivanjem Zemaljskog muzeja 1888. g. u Sarajevu (Spomenica 1999, 13), ustanovljena je podlo- ga za publiciranje naučnih radova kroz Glasnike Zemalj- skog muzeja (GZM) gdje je objavljen veliki broj naučnih radova koji su se bavili proučavanjem najprije gradina pa i naselja na ovom prostoru, te bilješkama sa arheoloških nalazišta. Jedno od najznačajnijih nalazišta na prostoru bosanske Panonije je svakako naselje Donja Dolina, ko- jim se od osnivanja muzeja bavio Ćiro Truhelka. Godine
- u Glasniku Zemaljskog muzeja objavio je članak pod nazivom „Prehistorička sojenica u koritu Save kod Donje Doline“ (Truhelka 1901) i to je samo jedan od mnogih radova koje je on posvetio ovom naselju. Nai- me, tokom kasnijih godina istraživanja su nastavljena te on 1902. g. također u GZM-u objavljuje novi članak pod naslovom „Sojenica kod Donje Doline“ (Truhelka 1902). Dvije godine kasnije objavio je nova tri članka pod istim naslovom gdje se nadovezao na ranija istraživanja vrše- na u periodu između 1902. i 1904. (Truhelka 1904), da bi 1906. g. objavio dva nova članka o Sojenici kod Donje Doline koja govore o petom iskopavanju vršenom 1904. g. (Truhelka 1906). Nakon iscrpnih i aktivnih iskopavanja Donje Doline, istraživanja su jedno vrijeme prestala da bi se 1929. g. pojavio jedan članak kojeg je napisao Mihovil Mandić pod naslovom „Izvještaj o djelimično nastavlje- nom otkapanju prethistorijske sojenice u D. Dolini kod Bos. Gradiške 1928. g.“ (Mandić 1929). Ipak najznačaj- niju ulogu pri istraživanju Donje Doline imao je Zdravko Marić, koji je iza sebe ostavio detaljne i iscrpne nalaze vr- šenih iskopavanja objavljenih u povećem članku 1964. g. (Marić 1964) Pored Donje Doline, Zdravko Marić je 1961. g. objavio članak „Vis kod Dervente, naselje kasnog bron- zanog doba“ (Marić 1961a). Iste godine objavio je i rad „Praistorijski nalazi i lokaliteti iz Triješnice i Dvorova kod Bijeljine“ (Marić 1961b). U sklopu simpozijuma o terito- rijalnom i hronološkom razgraničenju Ilira u praistorijsko doba, Marić je objavio članak pod naslovom „Problem sjevernog graničnog područja Ilira“ (Marić 1964), a već iduće godine u časopisu Odjek, pisao je na temu „Panoni zaboravljeni narod“ (Marić (1965) te na taj način osta- vio značajan doprinos prilikom izučavanja prahistorije bosanske Panonije, posvećujući, između ostalog, pažnju problematiziranju pitanja Ilira i Panona.
Period poslije Drugog Svjetskog rata je bio najplodniji kada je u pitanju prahistorija Bosne i Hercegovine, kao i bosanske Posavine. Veliki doprinos arheološkim istraži- vanjima bosanske Panonije od najranijih vremena dopri- nijeli su Đuro Basler, Alojz Benac i Borivoj Čović. Jedan od najznačajnijih arheologa koji su se bavili paleolitom i me- zolitom Bosne i Hercegovine, svakako jeste Đuro Basler, koji je vršio sistematska iskopavanja na mnogim paleolit- skih lokalitetima. Naime, on je objavio nekoliko sintetskih pregleda o paleolitskim nalazištima, njihovim karakteri- stikama, hronološkom mjestu i široj kulturnoj pripadno- sti. Godine 1960. u časopisu Članci i građa za kulturnu istoriju Istočne Bosne (ČGT), objavio je rad na temu „Ar- heološko nalazište Crkvina u Makljenovcu kod Doboja“ (Basler 1960), a tri godine kasnije „Paleolitska nalazišta u sjevernoj Bosni“ objavljen u GZM (Basler 1963). Sedam- desetih godina 20. st., u časopisu ČGT, objavio je nekoli- ko radova koji govore o paleolitskim nalazištima sjeverne Bosne, od kojih je bitno izdvojiti radove „Dvije paleolit- ske stanice u dolini Ukrine“ (Basler 1973), „Paleolitsko nalazište na Krčevini u Maloj Brijesnici kod Gračanice“ (Basler 1978), te „Neki problemi paleolitika u sjevernoj Bosni“ (Basler 1980). U okviru Praistorije Jugoslavenskih zemalja (PJZ), objavljene 1979. g. u Sarajevu, pisao je na temu „Nalazišta paleolitskog i mezolitskog doba u Bosni i Hercegovini“, te „Paleolitske i mezolitske regije i kulture u Bosni i Hercegovini“ (Basler 1979a,b).
Profesor Filozofskog fakulteta u Sarajevu i član Akademi- je nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine, Alojz Benac, iza sebe je ostavio veliki broj naučnih članaka te samim time i neprocjenjiv doprinos u nauci. Obim njegova istra- živanje se uglavnom odnosio na period neolita i eneolita, ali je pisao i o IIirima, njihovoj historiji i etnogenezi, nu- deći svoje odgovore na određena pitanja koja su dugo
Istočne Bosne pod naslovom „Praistorijska nekropola u selu Dvorovima kod Bijeljine“ (Kosorić 1965), a dvije go- dine kasnije „Neolitsko naselje u selu Batkoviću kod Bi- jeljine“ (Kosorić 1967). Također, u ČGT, ona je 1970. g. objavila rad „Rezultati zaštitnog iskopavanja na lokalitetu Brdo u Donjoj Mahali kod Orašja“ (Kosorić 1970), da bi
- god. objavila svoju doktorsku disertaciju „Kulturni, etnički i hronološki problem ilirskih nekropola Podrinja“ (Kosorić 1976), koja se dotiče sjeveroistočnih krajeva Bo- sne i Hercegovine. Četiri godine kasnije, pisala je na temu „Praistorijska naselja na području Spreče“ (Kosorić 1980), a 1982. g. nešto veću pažnju je posvetila sjevernoj Bosni, te objavljuje rad na temu „Rezultati istraživanja praisto- rijskih naselja na području Semberije“ (Kosorić 1982).
U okviru PJZ, posebno treba istaći radove Ksenije Vinski- Gasparini “Kultura polja sa žarama sa svojim grupama” (Vinski-Gasparini 1983), te Borislava Jovanovića “Keltska kultura u Jugoslaviji” (Jovanović 1987). Za proučavanje kostolačke grupe, značajan je i rad Borislava Jovanovića objavljenog u Godišnjaku na temu „Obredi sahranjiva- nja u kostolačkoj grupi“ (Jovanović 1976). Proučavanjem keltskog uticaja na Panoniju, bavila se Fanula Papazoglu u djelu „Srednjobalkanska plemena u predrimsko doba“ objavljenom 1969. g (Papazoglu 1969). Stojan Dimitri- jević, Tihomila Težak Gregl i Nives Majnarić Pandžić su koautori knjige koja nosi naslov „Prapovijest“ (Dimitri- jevičć, Gregl, Pandžić 1998), i koja je obuhvatila periode od paleolita do mlađeg željeznog doba. Pregled kasnog bronzanog doba na prostoru sjeverne Bosne dali su Ad- nan Kaljanac i Edin Šaković, koji su u okviru Gračaničkog glasnika napisali članak pod naslovom “Barice- Gređani: kulturna grupa kasnog brončanog doba u Slavoniji i sje- vernoj Bosni” (Kaljanac, Šaković 2009). Hrvoje Kalafatić je 2011. g. objavio rad pod naslovom „Prilog poznavanju odnosa grupe Barice-Gređani,“berberinskog tipa hatvan-
ske kulture”, “brodske kulture” i “posavske kulture” objav- ljen u časopisu Opvscvla archaeologica (Kalafatić 2011). Iste godine je u okviru Godišnjaka Akademije nauka i um- jetnosti Bosne i Hercegovine Blagoje Govedarica objavio članak „Gdje i kada je postojalo bakarno doba“ (Gove- darica 2011). Dakle, nameće se zaključak da su rezultati istraživanja bosanske Panonije uglavnom publicirani preko Glasnika Zemaljskog muzeja, Godišnjaka Akademije nau- ka i umjetnosti BiH te časopisa Članci i i građa za kulturnu istoriju Istočne Bosne, koji su oko sebe okupljali neke od najznačajnijih arheologa 20. st., i čiji rad će dugo vremena predstavljati temelj za neka novija istraživanja.
BIBLIOGRAFIJA
BASLER Đ. (1960), Arheološko nalazište Crkvina u Makljenovcu kod Doboja. Članci i građa za kulturnu istoriju istočne Bosne 4, 1960, 75-89. BASLER Đ. (1963), Paleolitska nalazišta u sjevernoj Bosni. Glasnik Zemaljskog muzeja N.S. 18, 1963, 5-24. BASLER Đ. (1973), Dvije paleolitske stanice u dolini Ukrine. Članci i građa za kulturnu istoriju istočne Bosne 10, 1973, 7-17. BASLER Đ. (1978), Paleolitsko nalazište na Krčevini u Maloj Brijesnici kod Gračanice. Članci i građa za kulturnu istoriju istočne Bosne 12, 1978, 5-9. BASLER Đ. (1979a), Nalazišta paleolitskog i mezolitskog doba u Bosni i Hercegovini. Praistorija jugoslovenskih zemalja , Tom 1, 1979, 313-331. BASLER Đ (1979b), Paleolitske i mezolitske regije i kulture u Bosni i Hercegovini. Praistorija jugoslovenskih zemalja , Tom 1, 1979, 331-
BASLER Đ. (1980), Neki problemi paleolitika u sjevernoj Bosni. Članci i građa za kulturnu istoriju istočne Bosne 13, 1980, 93-103. BENAC A. (1948), Završna istraživanja u pećini Hrustovači. Glasnik Zemaljskog muzeja N.S. 3, 1948, 3-41.
BENAC A. (1957), Neke nove prethistorijske kulture u sjeveroistočnoj Bosni. Članci i građa za kulturnu istoriju istočne Bosne 1, 1957, 209-211. BENAC A. (1956), Prehistorijska gradina Zecovi kod Prijedora. Glasnik Zemaljskog muzeja N.S. 11, 1956, 146-166.
BENAC A. (1959), Slavonska i ilirska kultura na prehistorijskoj gradini Zecovi kod Prijedora. Glasnik Zemaljskog muzeja N.S. 14, 1959, 13-51.
BENAC A. (1961), Neolitski telovi u sjeveroistočnoj Bosni i neki problemi bosanskog neolita. Glasnik Zemaljskog muzeja N.S. 15- 16, 1961, 39-78.
BENAC A. (1962), Pivnica kod Odžaka i neki problem kostolačke kulture, Glasnik Zemaljskog muzeja N.S. 17, 1962, 21-40.
BENAC A. (1964a), Prilozi za proučavanje neolita u sjevernoj Bosni. Glasnik Zemaljskog muzeja N.S. 19, 1964, 129-142.
BENAC A. (1964b), Prediliri, Protoiliri i Prailiri, Simpozijum o teritorijalnom i hronološkom razgraničenju Ilira u praistorijsko doba. Godišnjak centra za balkanološka ispitivanja 4, 1964, 59-95. BENAC A. (1967), Kameni kalupi sa Pivnice. Glasnik Zemaljskog muzeja N.S. 21-22, 1967, 155-160.
BENAC A. (1973), O identifikaciji ilirskog etnosa. Godišnjak centra za balkanološka ispitivanja , 9:93-108.
BENAC A. (1987), O etničkim zajednicama starijeg željeznog doba u Jugoslaviji. Praistorija jugoslovenskih zemalja , Tom 5, 1987, 737-
ČOVIĆ B. (1958), Barice – nekropola kasnog bronzanog doba kod Gračanice. Glasnik Zemaljskog muzeja N.S. 13, 1958, 77-96.
ČOVIĆ B. (1959) Tragovi preistorijskih migracija u sjeveroistočnoj Bosni. Članci i građa za kulturnu istoriju istočne Bosne 3, 1961, 5-19.
ČOVIĆ B. (1961), Donja Dolina. Necropole de I’ age du fer. lnventaria archaeologica, fasc. 3, 1961., Beograd, Y21-Y30. ČOVIĆ B. (1962), Gradinsko naselje na Kekića Glavici. Glasnik Zemaljskog muzeja N.S. 17, 1962, 41-61.
ČOVIĆ B. (1965), Uvod u stratigrafiju i hronologiju praistorijskih gradina u Bosni. Glasnik Zemaljskog muzeja N.S. 20, 1965, 27-145.
ČOVIĆ B. (1976a), Metalurška djelatnost vučedolske kulture u Bosni. Godišnjak centra za balkanološka ispitivanja 13, 105-115. ČOVIĆ B. (1976b), Od Butmira do Ilira. Veselin Masleša, Sarajevo
ČOVIĆ B. (1987), Grupa Donja Dolina – Sanski Most. Praistorija jugoslovenskih zemalja , Tom 5, 1987, 232-286. DIMITRIJEVIĆ Z., TEŽAK GREGL T., PANDŽIĆ N. (1998), Prapovijest. Naklada Naprijed, Zagreb 1998. GOVEDARICA B. (2011), Gdje i kada je postojalo bakarno doba. Godišnjak centra za balkanološka ispitivanja 40, 2011, 45-63. JOVANOVIĆ B. (1976), Obredi sahranjivanja u kostolačkoj grupi. Godišnjak centra za balkanološka ispitivanja 13, 1976, 131-143. JOVANOVIĆ B. (1987), Keltska kultura u Jugoslaviji. Praistorija jugoslovenskih zemalja , Tom 5, 1987, 805-855. KALAFATIĆ H. (2011), Prilog poznavanju odnosa grupe Barice- Gređani,“berberinskog tipa hatvanske kulture”, “brodske kulture” i “posavske kulture. Opuscula Archaeologica 35, 2011, 41-65. KALJANAC A., ŠAKOVIĆ E. (2009), Barice- Gređani: kulturna grupa kasnog brončanog doba u Slavoniji i sjevernoj Bosni. Gračanički glasnik 27, 2009, 78-90. KOSORIĆ M. (1965), Praistorijska nekropola u selu Dvorovima kod Bijeljine. Članci i građa za kulturnu istoriju istočne Bosne 6, 1965, 83-90. KOSORIĆ M. (1967), Neolitsko naselje u selu Batkoviću kod Bijeljine. Članci i građa za kulturnu istoriju istočne Bosne 7, 1967, 21-27. KOSORIĆ M. (1970), Rezultati zaštitnog iskopavanja na lokalitetu Brdo u Donjoj Mahali kod Orašja. Članci i građa za kulturnu istoriju istočne Bosne 8, 1970, 41-43. KOSORIĆ M. (1976), Kulturni, etnički i hronološki problem ilirskih nekropola Podrinja. Muzej istočne Bosne, Tuzla 1976. KOSORIĆ M. (1980), Praistorijska naselja na području Spreče. Članci i građa za kulturnu istoriju istočne Bosne 13, 1980, 103-116. KOSORIĆ M. (1982), Rezultati istraživanja praistorijskih naselja na području Semberije. Članci i građa za kulturnu istoriju istočne Bosne 14, 1982, 121-132.
