FENOTIPSKA PLASTIČNOST
Fenotipska plastičnost je sposobnost jednog genotipa
da u heterogenim sredinskim uslovima formira
alternativne fenotipove.
Plastični odgovori poput promena u razviću,
ponašanju, fiziologiji, morfologiji, dinamici rasta ili
osobinama životne istorije potencijalno omogućavaju
individuama da usklade svoje fenotipove sa
vremenskim i prostornim varijacijama u svom
neposrednom biotičkom i abiotičkom okruženju.
Fenotipska plastičnost se može vizuelno predstaviti
preko normi reakcija koje su u suštini grafički prikaz
vrednosti određene fenotipske osobine u dva ili više
sredinska okruženja ili tretmana.
Termini “norma reakcije“ i “fenotipska plastičnost“ često se
koriste kao sinonimi, mada se, formalno, fenotipska plastičnost
odnosi na opšti efekat životne sredine na ekspresiju osobine
(uključujući i odsustvo odgovora), dok se norma reakcije odnosi
na specifičan oblik odnosa između životne sredine i fenotipa.
Između biljaka i životinja postoje razlike u pogledu
osobina koje ispoljavaju fenotipsku plastičnost.
Kod biljaka fenotipsku plastičnost pokazuju različite
fiziološke i morfološke osobine, dok su kod životinja
ove osobine manje plastične.
Životinje, međutim, ispoljavaju veliku fenotipsku
plastičnost različitih osobina ponašanja.
Dakle, kod biljaka se u interakciji sa životnom
sredinom javljaju promene u fiziologiji i morfologiji, a
kod životinja se iz tih interakcija najčešće stvaraju
promenjeni oblici ponašanja.
Ova podela, naravno, nije apsolutna i rigidna. Kao što
ćemo videti, i kod životinja postoje brojni primeri
uticaja životne sredine na formiranje specifične
morfologije.
FENOTIPSKA PLASTIČNOST KOD BILJAKA
1. Heterofilija
HETEROFILIJA je često navođen primer adaptivne
fenotipske plastičnosti, koju nalazimo kod biljaka koje
su izložene različitim kombinacijama sredinskih
uslova, pre svega različitom stepenu potopljenosti
listova.
Biljke u plitkim vodama se sreću sa tri različite
kombinacije sredinskih uslova: ispod vode, na površini
vode i iznad vode.
Barski ljutić (Ranunculus aqatilis) pokazuje vrlo
izraženu heterofiliju, koja je u vezi sa različitim
životnim uslovima.
Zavisno od toga da li se lišće razvija:
1. pod vodom (submerzno)
2. pliva na površini vode (flotantno)
3. ili se nalazi iznad vode
razlikuje se i oblik i anatomija listova.
Submerzno lišće je izdeljeno na konce (filamentozno
lišće), veoma je tanko i nema kutikulu i stome, za
razliku od flotantnog i “suvozemnog“ lišća koje je
deblje, sa širokom liskom sa režnjevima i stomama i
kutikulom; čak ista liska može imati submerzni i
flotantni oblik ako je delimično potopljena u vodi.
Heterofilija predstavlja primer adaptivne fenotipske
plastičnosti. Sitno izdeljeni listovi u vodi imaju mnogo
veću ukupnu površinu (= efikasnija fotosinteza); široka
liska iznad vode daje, ipak, manju ukupnu površinu
flotantnom lišću, što smanjuje opasnost od gubljenja
vode isparavanjem (opet, efikasnija fotosinteza).
2. Ariš Larix europea
Vrlo specifičan oblik fenotipske plastičnosti srećemo
kod višegodišnjih drvenastih biljaka koje žive u
regionima sa velikim sezonskim promenama klime.
Kod tih biljaka listovi opadaju pre nastupanja
nepovoljnog, zimskog ili sušnog perioda godine.
Javljaju se u umerenom klimatskom pojasu, gde je
biljka u vezi sa hladnim periodom (prilagođavanje na
uslove tzv. zimske fiziološke suše), kao i u onim
