Preuzmite Milosevic finansije skripta i više Rezime u PDF od Javne finansije i finansijsko pravo samo na Docsity!
1. Nauka o finansijama
Je relativno mlada naučna i teorijska disciplina. Njeni savremeni uspon i uspesi su
neposredno povezani sa razvojem i širenjem robnonovčanih odnosa i tržišta, državnih funkcija u ekonomskim odnosima i povećanom ulogom monetarne i fiskalne politike. Vreme i prostor njenog naučnog opusa se nalazi između ekonomije – društvene reprodukcije i države. Finansije su izvedeni i sofisticirani oblik društvene reprodukcije , posebno iz domena raspodele. Sam pojam finansije sadržan je i u nazivima drugih pravnih i ekonomskih disciplina. Kada govorimo o finansijama u širem smislu, možemo razlikovati, javne, monetarne, poslovne i međunarodne finansije. Nauka o finansijama predstavlja sistem poreskih i monetarnih pojmova i instituta. Javne finansije izučavaju društvene odnose koje reguliše poresko zakonodavstvo u društveno- ekonomskom sistemu zemlje i njenog okruženja. Poresko zakonodavstvo reguliše društvene odnose određivanjem poreskih oblika i njihovih elemenata. Nauka o javnim finansijama proučava porez kao ekonomski i pravni fenomen, ali se bavi i analizom segmenata poreza, njihovom sadržinom i odnosom prema drugim pojavama. Elementi poreza definišu se u određenim društveno-ekonomskim i političkim odnosima i procesima, zbog čega su oni podložni uticajima koji su izraz volje i interesa vladajućih slojeva države i društva. Nauka o javnim finansijama je zbog toga izložena određenim pragmatičnim ciljevima i zahtevima države, koji mogu biti u suprotnosti sa naučnim zakonitostima i utemeljenjima sveukupnih svetskih dostignuća. Zahtev nauke o javnim finansijama jeste i da utvrdi i objasni sadržinu važećih poreskih propisa, ukaže na njihovo dejstvo i značaj radi pravilne primene, da otkrije nedostatke u sistemu tih propisa i ukaže na mogućnost njihovog otklanjanja, radi efikasnijeg ubiranja poreza. Sam termin javne finansije ima dva značenja: prema prvom, to je sama finansijska delatnost države i drugih javnopravnih tela, dok se prema drugom značenju pod javnim finansijama podrazumeva naučna disciplina koja istražuje finansijsku privredu.
2. Predmet nauke o finansijama i finansijskog prava
Predmet nauke o finansijama jeste istraživanje pravnih, ekonomskih i socijalnih pojava u sferi
odgovarajućih finansijskih tokova. Predmet interesovanja finansija bili su problemi finansiranja, odnosno problemi pravnih i finansijskih odnosa preduzeća i finansijskih institucija koje mu obezbeđuju kapital, kao i instrumenti kojima se kapital pribavlja. U toku i posle Drugog svetskog rata dolazi do suštinskih promena. Za razliku od tradicionalnog pristupa finansijama, savremeni pristup pored pribavljanja kapitala razmatra i njegovu upotrebu, obuhvata i način i postupak korišćenja javnih prihoda. Zadatak javnih finansija je da pribave novčana sredstva za zadovoljavanje određenih potreba u oblasti rada javne uprave, društvenih delatnosti, privrede i životnog standarda. Otuda celinu finansijskih odnosa u sferi ekonomije javnih i društvenih funkcija možemo posmatrati kao 3 veće povezane oblasti: finansije privrednih subjekata (preduzeća, ustanova), osiguranje i državne finansije. Finansijsko pravo, kao grana zakonodavstva jedne zemlje, bavi se određivanjem pojedinih poreskih oblika, kao i određivanjem osnova i uslova za oporezivanje. Osnovni elementi
oporezivanja su poreski obveznik, predmet oporezivanja, poreska osnovica, poreska stopa i olakšice. Finansijsko pravo uređuje finansijsku delatnost države i drugih javnopravnih kolektiviteta. Predmetna definicija finansijskog prava ukazuje na heterogenost njegovog sadržaja, što daje za pravo pojedinim autorima da ga podela na dve različite discipline:
- Poresko pravo – čiji predmet jeste uvođenje, utvrđivanje i naplata javnih prihoda, i
- Budžetsko pravo – koje se bavi problemom državnog računovodstva.
3. Država i fiskaliteti
Država je oduvek bila važan faktor i činilac privrednog procesa jedne zemlje. Aktivnost
države se odražava na javni ali i na privatni sektor jedne društvene zajednice. Nijedna vlada, ni država, ne mogu dospustiti da se ekonomske i druge aktivnosti odvijaju mimo nje. Uloga države ne ogleda se samo u nametanju prava i dužnosti, već je ona višestruka: zaštitna, obrazovna, ekonomska, politička, pravna itd. Svaku od tih uloga država može da ostvari u manjem ili većem obimu. Država će realizovati svoju ulogu samo ako istovremeno može da ostvari dva uslova: ukoliko taj zadatak stvarno želi, i pod uslovom da ima neophodna sredstva. Države svoje programe moraju da plate, što znači da iza svake državne aktivnosti stoji potreba za novčanim sredstvima. Sredstva države potiču uglavnom iz javnih prihoda. Država ima najvišu vlast što znači da ona može da posegne i za određenim merama. Može izricati naredbe, zabrane i druge akte sa obavezujućom snagom. Uloga države je i ekonomska, mora svojim instrumentima uticati na ekonomsku aktivnost. Posmatrajući ekonomski ambijent, mogu se prepoznati 3 glavna instrumenta ili alata koje vlade koriste radi uticaja na privatnu ekonomsku aktivnost:
- Poreze na dohodak i dobra i usluge, koji smanjuju privatni dohodak i time smanjuju privatne izdatke i obezbeđuju resurse za javne izdatke.
- Rashode za određena dobra i usluge zajedno sa transfernim plaćanjima koja pojedincima obezbeđuju resurse.
- Propise ili kontrole koje usmeravaju ljude da čine ili da odustanu od određenih ekonomskih aktivnosti.
4. Finansijsko pravo i ekonomija
Finansije su po svojoj prirodi, nastanku i bitnim elementima sadržaja povezane i uslovljene zakonitostima koje postoje u sferi ekonomskih odnosa, kao i vezama koje se ostvaruju sa odgovarajućim državnim funkcijama. Istraživanje odnosa između poreskog sistema i privredne aktivnosti pretpostavlja saglasnost i naučnu određenost sadržine pojmova – društveni proizvod, tržište, ponuda tražnja i drugih ekonomskih kategorija.. Definisanje i određenje pojedinih veličina iz sfere finansijskog prava
primenjivati i na poresko pravni odnos, osim ukoliko primena tih pravila nije isključena propisima poreskog prava. Isto tako, predmet oporezivanja često je vezan za građansko pravo, kao što je: posedovanje nekog apsolutnog prava, promet tog prava i sl.
6. Metode istraživanja u finansijskom pravu
- Opšti metodološki princip
- Opšti naučni metodi
- Posebni naučni metodi
7. Opšti metodološki princip
Prirodne i društvene nauke u otkrivanju zakonitosti koje vladaju pojavama u prirodi i društvu, koriste odgovarajući naučni metot. Naučna metoda u svim naučnim istraživanjima sastoji se od sledećih postupaka koji čine strukturu naučnog istraživanja:
- Definisanje naučnog problema
- Objašnjenje fenomena postavljanjem hipoteze
- Testiranje hipoteze prognoziranjem
- Zaključivanje U naučnoj praksi, naučna metoda se sastoji od:
- Opažanja fenomena
- Definisanja problema
- Istraživanja problema
- (^) Postavljanja hipoteze
- Testiranja hipoteze
- Zaključka
- Stvaranja naučne teorije Naučni metod razlikuje opšte naučne metode i posebne naučne metode. Opšti naučni metodi na određeni način prožimaju sve naučne discipline. Posebne naučne metode koriste posebne nauke u zavisnosti od specifičnosti svog predmeta istraživanja.
8. Opšti naučni metodi
Opšti naučni metodi su: metoda modelovanja, statistička metoda, analitičko-deduktivna metoda, metoda crne kutije, matematička metoda i dr. Metoda modelovanja je istraživačka procedura tokom koje se izgrađuje neki stvarni ili idealni
- znakovni sistem (model) koji je, prvo, sposoban da zameni predmet koji se istražuje, drugo, koji mu na određeni način odgovara, i treće, koji daje određenu informaciju o njemu. To je sistem na kojem je moguće izvršiti eksperimentalna istraživanja i proračune, ili logičku analizu da bi se na ovaj način dobijeni podaci proširili na proučavanu pojavu kako bi se o njoj steklo pouzdano znanje. Statistička metoda. Oblast primene čine sve vrste masovnih pojava. Može se definisati kao: 1. Sakupljanje
- Predstavljanje
- Analiziranje
- Tumačenje
- Izračunavanje
- (^) Analiza i izvođenje zaključaka Analitičko-deduktivna metoda polazi od opšteg ka konkretnom. Polazi od oformljenosti naučnih saznanja kao pretpostavki i kreće se prema konkretnoj društvenoj stvarnosti. Taj postupak predstavlja raščlanjivanje i sagledavanje konkretnih pojava i kategorija koje se javljaju pod nazivom opštih zakonitosti. Kao takav, on omogućava da se sagleda celina društveno ekonomskih zakona koji regulišu jedan način proizvodnje. Metoda crne kutije je osnovna kibernetska i sistemska metoda za istraživanje nepoznatih i vrlo složenih dinamičkih sistema. Matematička metoda. Proučavanje velikih i složenih sistema kao što su tehnički, poslovni, ekonomski, vojni i drugi predstavljaju izuzetno težak zadatak. Direktna istraživanja ovih sistema su po pravilu skupa, teška, a ponekad i nemoguća. Međutim, potreba njihove analize je uvek prisutna. S tim u vezi, razvijen je niz tehnika i metoda analize složenih sistema, da bi se dobio odgovor na postavljena pitanja. U tom smislu korišćenje matematičkih metoda predstavlja veoma značajan pristup u istraživanju sistema. Komparativna metoda predstavlja postupak poređenja kojim se utvrđuju istovetnost, sličnost, razlike i suprotnosti svojstava pojava prirode i društva. Kibernetička metoda može biti teorijska ili opšta, i primenjena ili aplikativna.
9. Posebni naučni metodi
Posebni maučni metodi su: analitičko-sintetička metoda, metoda apstrakcije i konkretizacije, metoda apstrakcije i specijalizacije, metoda klasifikacije, metoda indukcije i dedukcije i druge metode. Analitičko-sintetička metoda. Analiza i sinteza su suprotni metodski procesi. Analiza je osnovna metoda kojom se predmet istraživanja razlaže na sastavne delove. Prema predmetu istraživanja razlikuju se mikro i makroekonomska analiza. Sinteza predstavlja sistematičan postupak kojim se činioci dobijeni analizom spajaju u jedinstvenu celinu. Metoda apstrakcije i konkretizacije. Apstrakcija je misaoni proces svakog izdvajanja bitnih elemenata od sporednih. Apstrakcija predstavlja način da se u vidu privremenih naučnih pretpostavki utvrde najopštije zakonitosti određenog društva, kao najopštije apstrakcije. Konkretizacija je postupak suprotan apstrakciji. Konkretizacija je približavanje stvarnom, realnom, konkretnom jedinstvu predmeta. Metoda apstrakcije i specijalizacije. Specijalizacija znači misaoni prelaz od saznanja opštih odredaba predmeta (pojmovi, zakoni) ka saznanju njihovih posebnih i individualnih odredaba. Da bi se specijalizacijom došlo od opšteg ka posebnom saznanju nužno je izvršiti:
- Konkretizaciju tog opšteg u posebno
- Apstrakciju posebnog iz opšteg
- Analizu stvarnog opšteg Metoda klasifikacije. Klasifikacijom se rastavlja opšti pojam. To je konkretno i objektivno- predmetna sistematska podela nekog opšteg ili složenog predmeta, pojave ili njenog pojma, odnosno oblasti pojava ili pojma ove oblasti, ne samo po obimu, nego i po konkretnom jedninstvu sadržaja i ovima predmeta odnosno mojma.
Jugoslavije, kao i funkcionisanje poreske administracije na jedinstven način. Zakon o
neposrednim porezima predviđao je i krivično delo poreska utaja kao samostalno delo.
Poreski sistem SFRJ
Poreski sistem sastojao se iz 2 dela: dela na osnovu koga su utvrđivane obaveze državnih preduzeća i dela na osnovu koga su utvrđivane obaveze građana i zadruga. Početkom 1952. godine stupio je na snagu Osnovni zakon o društvenom doprinosu i porezima (čime je prvi put upotrebljen termin „doprinos“ za jedan oblik prihoda).
Poreska reforma Srbije iz 1992. godine
Skupština Republike Srbije je usvojila dokument „Koncepcija fiskalne reforme u Srbiji“, na osnovu kojeg je započeta poreska reforma. Kao osnovni razlozi fiskalne reforme navode se:
- napuštanje sistema samoupravljanja u javnim finansijama
- izgradnja poslovnog ambijenta primerenog razvijenim privredama tržišne orjentacije uz istovremenu izgradnju sistema oporezivanja koji će omogućiti postavljeni cilj
- omogućiti da novi sistem obezbedi prihode državi iz realnih izvora, čime bi se obezbedila fiskalna stabilnost i aktivna fiskalna politika moderne države
- izgradnja moderne strukture oporezivanja sa širokom lepezom zahvatauz istovremeno rasterećenje privrede
- uvođenje sintetičkih umesto cedularnih poreza na dohodak
- izgradnja moderne poreske administracije kojom se obezbeđuje efikasan sistem razreza poreza, kontrole i suzbijanja poreske evazije
- stvaranje nove poreske kulture i povećanje poreskog morala kod obveznika, kao i kod celokupnog stanovništva. U okviru izgradnje novog sistema direktnog oporezivanja donet je i Zakon o doprinosima za socijalno osiguranje, prema kome se doprinosi za socijalno osiguranje plaćaju iz ličnih primanja i drugih prihoda na teret osiguranika, kao i na isplaćena lična primanja na teret poslodavca u podjednakim iznosima.
Poreska reforma od 2001. godine
Na predlog Vlade, Narodna skupština je tokom 2001. usvojila niz propisa iz oblasti javnih finansija. Doneti su: Zakon o izmenama i dopunama Zakona o javnim prihodima i javnim rashodima, Zakon o izmenama i dopunama Zakona o lokalnoj samoupravi, Zakon o obimu sredstava i učešću opština i gradova u porezu na promet u 2001. godini, Zakon o akcizama, Zakon o porezu na promet, Zakon o porezu na dohodak građana, Zakon o porezu na dobit preduzeća, Zakon o porezima na imovinu, Zakon o porezu na upotrebu, držanje i nošenje dobara, Zakon o porezu na finansijske transakcije i Zakon o porezu na fond zarada. Za poreske vlasti, akcize su jedan od najomiljenijih poreza. One se uvode na proizvode koji su monopolskog karaktera, odnosno na proizvode masovne potrošnje čija upotreba je neophodna, ili se teško može supstituisati. Uvođenje akciza u naš poreski sistem, osim fiskalnog efekta, doveo je do toga da se naša potrošnja pojedinih proizvoda oporezuje dvostruko – akcizama, i drugi put – porezom na promet.
Novim propisima u sferi oporezivanja prometa uveden je porez na dodatu vrednost. Kod ovog poreskog oblika postoje dve poreske stope: opšta stopa od 18%, i posebna stopa od 8%, a podsticaji su krajnje restriktivni. U sprovođenju poreske reforme u Srbiji značajno mesto zauzima Zakon o poreskom postupku i poreskoj administraciji, kojim je objedinjena celokupna aktivnost u postupku utvrđivanja naplate i kontrole poreza i drugih javnih prihodapod okriljem Poreske uprave. Poreska struktura u našoj zemlji slična je poreskim strukturama razvijenih zemalja, ali u stvarnosti, naša zemlja se oslanja uglavnom na potrošne poreze koji čine 50% prihoda budžeta Republike Srbije. Za naše ekonomske mogućnosti, relativno je visoka fiskalna presija i njeno pretežno usmeravanje na poreze na potrošnju i lične dohotke. Uprkos fiskalnoj presiji, osnovne potrebe u oblasti opšte i zajedničke potrošnje i dalje se veoma teško zadovoljavaju zbog sive ekonomije i poreske evazije koje su kod nas poprimile velike razmere. Izlaz iz začaranog kruga treba da se traži u stvaranju u doslednoj primeni tržišnih uslova privređivanja, u oživljavanju privrede i većoj efikasnosti fiskalnog sistema i fiskalne politike, kao i drugih segmenata ekonomske politike.
11. Finansijska delatnost države
Finansijska delatnost je jedna od najvažnijih delatnosti države. Svojom finansijskom delatnošću država obezbeđuje novčana sredstva za funkcionisanje zakonodavne, izvršne i sudske vlasti. Finansijska delatnost je jedinstveni proces oporezivanja, raspoređivanja i trošenja finansijskih sredstava. Da bi država mogla da obavlja finansijsku delatnost, potrebna su joj finansijska sredstva, što znači da mora imati prilive da bi finansirala rashode.
Finansijska delatnost podrazumeva ukupnost države, njenih organa i kolektiviteta koji za
svrhu imaju prikupljanje, raspodelu i trošenje materijalnih sredstava radi opštekorisnih ciljeva.
Finansijska privreda podrazumeva pribavljanje društvenih sredstava i njihovo plansko trošenje za javne potrebe. Finansijska privreda države se razlikuje od finansijske privrede fizičkih i pravnih lica, ali ima i sličnosti. RAZLIKE:
- Država se ne rukovodi principom ekonomičnosti, rentabilnosti, profitabilnosti. Država ulaže u opštedruštvene potrebe.
- Država se ne rukovodi principom protivčinidbe.
- Aktivnošću države svaki građanin brže i uspešnije zadovoljava svoje potrebe.
- Država najveći deo novčanih sredstava obezbeđuje prinudnim putem koristeći monopol suverene vlasti.
- Politici koja je usmerena na povećanje investicione delatnosti, povećanju broja zaposlenosti
- Politici očuvanja postojanja privredne strukture
Savremena država primenjuje mere fiskalne politike da bi otklonila nestabilnost u privrednim tokovima. Mere fiskalne politike obezbeđuju bolje funkcionisanje privrede. Pretpostavka uspešnog vođenja fiskalne politike je visoko učešće javnog sektora u društvenom proizvodu. Prihodi javnog sektora učestvuju sa preko 40% u društvenom proizvodu. Da bi u praksi sprovela utvrđenu fiskalnu politiku savremena država se služi:
- Ugrađenim stabilizatorima
- Formulama elastičnosti
- Diskrecionim merama
- Ugradjeni stabilizatori -> su mere koje automatski deluju u slučaju da dođe do nestabilnosti. One se aktiviraju automatski i ne dozvoljavaju da recesija i inflacija izmaknu kontroli vlade. Tu spadaju sledeće mere :
- Progresivno oporezivanje dohotka pojedinaca i preduzeća ima značajno stabilizaciono dejstvo. Ako dođe do pada dohotka, doći će do pada poreskih prihoda, a ako dođe do porasta nacionalnog dohotka rastu i poreske obaveze.
- Izdaci Vlade pomoći nezaposlenima, socijalna davanja, subvencije…
- Budžet deluje kao stabilizator.
- Formula elastičnosti -> primenjuje se onda kada nastanu negativne posledice. Kada dođe do promene u nivou cena, Vlada automatski povećava porez. Potrebno je što više skratiti vreme između nastupanja pojave i delovanja na nju.
- Diskrecione mere -> su mere koje su u svakom trenutku na raspolaganju vladi. Preduzimaju se radi otvarivanja ekonomske stabilizacije. Te mere nisu unapred utvrđene, a vrsta diskrecione mere zavi od vrste i obima poremećaja. Za diskrecione mere nadležna je Vlada ili nadležni ministar.
13. Ekonomski efekti fiskalne politike
I u najbolje uređenim državama uvek ima nešto što nije po volji građana. Ljudi su nezadovoljni kada rastu cene hleba, kafe, mleka… Zato je neophodna aktivna uloga države. Država i njeni organi ekonomske probleme moraju rešavati brzo i jednostavno. Oporezivanjem dolazi do priliva finansijskih sredstava u budžet. Oporezivanjem se oduzima deo dohotka od poreskih obveznika. Država tako ostvaruje efekte na tražnju dobara i usluga na tržištu, na promenu cena, na ekonomski položaj obveznika… Korišćenje mera poreske politike sastoji se od :
- Promeni postojećeg poreza
- Uvođenju novog poreza
- Zameni 1 i 2 poreza
Porezi imaju ulogu regulatora u raspodeli nacionalnog dohotka, oni su dodatak finansijskim
sredstvima, stabilizator promena i provodnici privrednog rasta. Pretpostavka za uspešno vođenje finansijske politike je visoko učešće javnog sektora u društvenom proizvodu. Mere finansijske politike ne odnose se na sve teritorijalne jedinice, već samo na one koje su nosioci finansijskih suvereniteta.
Državni mehanizam nije uvek u stanju da otvari sve ekonomske funkcije. Zadatak javnih
finansija je da istraži kako se na najbolji način mogu kombinovati mere prihoda i rashoda.
14. Efekti fiskalne politike na ekonomski razvoj
Porezi su jedan od najsnažnijih i najrazvijenijih instrumenata u vođenju socijalne ekonomske
politike države. Konačno je napuštena ranija teorija o porezu kao žrtvi koju privreda mora da podnosi u korist države i stav da porez treba da bude što manji. Ideja po kojoj se porezi mogu koristiti za unapređenje ekonomske strukture nastala je sa nastankom države. Cilj fiskalne politike je otklanjanje nedostataka koji su doveli do poremećaja i ponovno uspostavljanje ravnoteže i stabilnosti. Javne finansije usmeravaju i podstiču ekonomski rast kroz razna oslobađanja ili smanjenje poreskih tereta, kroz subvencije, privilegije itd. Porezima se u privredi preraspodeljuje preko 50% nacionalnog dohotka. Povećanjem poreza smanjuje se raspoloživi dohodak u rukama nosioca dohotka. Indirektno delovanje poreza ogleda se u oduzimanju dohotka od subjekata i njihovo davanje drugim subjektima. Neblagovremeno preduzimanje mera od strane države odražava se negativno pojavom recesije i nezaposlenosti. Osnovni pokretač ekonomskog razvoja svake zemlje su investicije. Da bi podsticala investicione aktivnosti država koristi sledeće mere :
- Manji profit za oporezivanje. To investitoru služi kao beskamatni kredit.
- Davanje poreskih kredita.
- Država stimuliše ulaganja u akcije i deluje na buduće plasmane.
- Država ubira porez za vreme ekonomskog duga i ukida za vreme opadanja investicionih aktivnosti.
- Država daje olakšice i niske poreske stope prilikom uvoza tehničke opreme i reprodukcionog materijala
- Država podstiče zapošljavanje
Suština poreske politike je neposredno stimulisanje investicija. Finansijska politika realizuje se sa izvesnim vremenskim razmacima. Treba razlikovati :
- (^) Zakasnelo prepoznavanje – vremenski razmak između trenutka kada se pojavi potreba za preduzimanjem akcije i trenutka kada država prepozna tu potrebu.
- Zakasnela primena – vremenski razmak kada se donese odluka za prepoznavanje akcije i trenutak kada se ta akcija realizuje.
- Zakašnjenje i reagovanje – vremenski razmak između trenutka započinjanja realizacije i trenutka kada te mere postanu efikasne za privredu.
Delovanje poreza ogleda se :
- Brži i sporiji razvoj određenih grana
- Razmeštaj kapaciteta
- Preusmeravanje tražnje sa uvoznih na domaće proizvode
Fiskalna politika se ne može smatrati korisnom na duži rok za poboljšanje platnog bilansa.
Uvoz stranog kapitala inspirisan je motivima nacionalne ekonomije, pre svega zbog jeftine radne snage. Razvijene zemlje svojim javnim finansijama i spoljnom trgovinom utiču na javne finansije i spoljnu trgovinu zemalja u razvoju kroz :
- Porast protekcija u industrijskim zemljama koji redukuje pristup zemljama u razvoju na tržištima.
- Porast subvencija poljoprivrednih proizvoda u industrijskim zemljama i na taj način se obaraju cene poljoprivrednih dobara u zemljama u razvoju itd.
17. Javne potrebe
Ljudske potrebe su brojne i različite. Potrebe pojedinaca razlikuju se od potreba države. Potrebe pojedinaca su motivisane ličnim interesima. Ljudske potrebe su promenljiva kategorija. Ekonomski resursi su prirodni, društveni i ljudski. Prirodni su šume, zemljište, rudna bugatstva itd. Društva koja raspolažu obiljem prirodnih izvora ostvaruju veću proizvodnju. Društveni resursi su predmeti rada i sredstva za rad. Sredstva za proizvodnju su najznačajniji faktor rasta proizvodnje. Ograničenost resursa ukazuje na ograničene proizvodne mogućnosti privrede. Da bi se zadovoljile potrebe pojedinaca, kolektiviteta i društvene zajednice potrebno je angožovanje države. Javne potrebe – su potrebe koje pojedinac ne može da zadovolji na individualan način već je potrebno i postojanje države. Sve javne potrebe se mogu grupisati u nekoliko kategorija :
- Funkcionisanje ekonomskog i političkog sistema zemlje
- Međunarodna bezbednost
- Nacionalna bezbednost
- Socijalna sigurnost građana
- Finansiranje društvenog dohotka
- Vanredne potrebe države i građana
- Ekonomska politika i privredni razvoj.
Efikasnost države zasniva se na efikasnosti administracije. Ciljevi i strategije ekonomske politike usmereni su na pun i sve veći potencijal privrede. Država svoju ulogu ostvaruje rukovodeći se principima jednakosti, ravnopravnosti, socijalne pravde...
18. Pojam javnih rashoda
Savremena država koristeći se instrumentima i merama fiskalne politike interveniše u svakom segmentu društvene ekonomije i socijalnog života. Javni rashodi su mehanizam opšte i zajedničke potrošnje. Ekonomskim i socijalnim transferima preraspodeljuju se sredstva u korist stanovništva. Ostvarujući javne potrebe, država koristi određena društvena sredstva. Sredstva koja država troši radi zadovoljavanja opštih i zajedničkih potreba društva i građana mogu biti novčana, ali tu spadaju i lekarske usluge, počasne nagrade itd.
Javni rashod je akt kojim država dodeljuje prihode određenoj nameni.
Javni rashodi su novčani izdaci države koje ona vrši da bi zadovoljila javne potrebe bez favorizovanja bilo kog dela zajednice, a u korist najvećeg broja građana. Društveni rashodi služe za finansiranje opštedruštvenih i zajedničkih potreba. Karakteristike javnih rashoda su :
- Novčani izdaci države
- Javni interes
- Zakonska uređenost
- Jasno utvrđena namena
- Međusobna povezanost javnih potreba društva, građana i države
Država preko svojih organa mora da uredi oblast državne aktivnosti tj. da donosi i izvršava zakone i druge propise koji se odnose na javne rashode. Javni rashodi se finansiraju preko budžeta republike, autonomne pokrajine, opštine, grada i preko organizacije obaveznog socijalnog osiguranja. Javni rashodi koji se finansiraju iz budžeta su:
- Ustavom i zakonom utvrđeni zadaci republičkih organa
- Odbrana i bezbednost republike
- Ustavom zajamčena prava građana i zakonom utvrđen opšti interes u oblastima zdravstvene zaštite, socijalne zaštite, brige o deci, obrazovanja, nauke, kulture itd.
- Obaveze republike iz međunarodnih odnosa
- Dopunsko finansiranje opština
- Obaveze prema javnim službama
- Obaveze utvrđivanja životne sredine
19. Klasifikacija javnih rashoda
Najčešća klasifikacija javnih rashoda je na :
- Redovne i vanredne
- Rentabilne i nerentabilne
- Produktivne i neproduktivne
- Funkcionalne, investicione i transferne
- Novčane i naturalne
- Rashode uže i šire zajednice
- Redovni - čine sastavni deo budžetske potrebe.
- Načelo štednje – ogleda se u tome da se sredstva namenjena za javne rashode
upotrebljavaju tek onda kada se analiziraju razlićite situacije. Treba izabrati onu soluciju koja uz minimalna ulaganja daje maksimalne rezultate.
- Nečelo pravilnog vremenskog rasporeda – ukoliko između priliva javnih prihoda i
rasporeda javnih rashoda nema vremenske jednakosti i poklapanja, dolazi do prezaduženosti države.
- Načelo proporcionalnosti – podrazumeva uspostavljanje ravnoteže između koristi javnih potreba za zajednicu i mogućnosti budžeta.
21. Obim državnih rashoda
Od obima javnih rashoda zavisi veličina javnih prihoda. Porast javne potrošnje može biti
prouzrokovan rasipničkim korišćenjem javnih dobara, neodgovornim ponašanjem zaposlenih u javnom sektoru, skupe usluge, slaba motivisanost za štednju. Uzroci rasta javnih rashoda mogu biti ekonomski, politički, socijalni, finansijski… Prema francuskom teoretičaru Gastronu Žezeu uzroci rasta javnih rashoda su prividni i stvarni.
- Prividni – smanjenje kupovne moći novca, promena u veličini državne teritorije i tehničke promene izrade budžeta. Promene u cenama izazivaju oscilaciju nacionalne valute, imaju odraza i na promene u javnim rashodima. Promene veličine teritorije, a samim tim i broja stanovnika, znači da raste broj obveznika.
- Stvarni uzroci – rasta javnih rashoda imaju za posledicu povećanje poreskog tereta obveznika. Stvarni uzroci rasta rashoda mogu biti :
- Ekonomski – vezani su za stalni rast produktivnosti rada, društveno i materijalno blagostanje, i životni standard zemlje.
- Politički – mogu biti unutrašnji i spoljašnji Unutrašnji se odnose na oblik društveno političkog uređenja. Spoljni uzroci rasta javnih rashoda vezani su za političke odnose države sa inostranstvom. Finansijski faktori rasta javnih rashoda su budžetski suficit, rast javnih prihoda i otplata državnog zajma. Obilje državnih prihoda može izazvati nekontrolisano trošenje pa i rasipanje.
22. Teorija pokrića državnih rashoda
Država svojim autoritetom i mehanizmima usmerava trošenje državnih rashoda, utiče na
kreiranje privrednog ambijenta. Rashodi se podmiruju iz različitih izvora. Postoje 2 teorije pokrića rashoda. Klasična i savremena.
- Klasična- prema ovoj teoriji redovne rashode treba pokrivati iz redovnih prihoda, a vanredne iz vanrednih. Prema ovoj teoriji pokriće nikako ne sme biti iz zajmova.
- Savremena teorija – polazi od toga da za pokriće javnih rashoda svih oblika, pored poreza moguće je koristiti i javne dugove. Suština je u tome da se kombinuju porezi i državni zajmovi. Prvo treba iskoristiti poreze, a kada se porezi pokažu neefikasnim, tada treba koristiti državni zajam.
23. Državna potrošnja
U većini industrijskih zemalja u periodu od 1870-1913 nivo javne potrošnje bio je 11-12% nacionalnog dohotka. Nivo javne potrošnje povećan je ratovima, ekonomskim kolapsima privrede itd. Najveći rast potrošnje bio je 1960-1980 (15%). Veći rashodi od prihoda vodili su budžetskim deficitima. Tako značajno raste javni dug. Javna potrošnja zemljalja EU 2002. godine iznosila je 41,7% nacionalnog dohotka (BDP). Ozbiljni makroekonomski problemi potiču od fiskalnog deficita, velikog državnog duga… Posle neusaglašenosti budžeta i prikrivenog deficita Srbija je od 2006-2009 ušla u racionalno oblikovanje poreskog sistema. Međutim pad BDP u 2009 godini i problemi u socijalnoj sferi uslovili su nova zaduženja i rast javne potrošnje u Srbiji. BDP – bruto društveni proizvod
24. Pojam javnih prihoda
Nastanak javnih prihoda vezuje se za nastanak države i njenih finansija. Svaka država nastojala je da obezbedi prihode tamo gde joj je bilo najlakše ne vodeći računa o efektima na ekonomski razvoj. Državni prihodi služe za podmirivanje javnih potreba. Ubiraju se u novcu. To su prihodi države kojima ona zadovoljava društvene potrebe. Javni prihodi su finansijska sredstva za finansiranje opštedruštvenih i zajedničkih potreba čime se ostvaruju ekonomske, socijalne i razne finansijske funkcije države. Zajedničke potrebe su potrebe u oblasti zdravstva, obrazovanja, socijalnom staranju, kulture… Da bi država ostvarila zadatke, neophodna su joj sredstva koja ubira upotrebom suverene vlasti ili na neki drugi način. Ovako ubrana sredstva koristi za zadovoljavanje javnih potreba. Država svake godine utvrđuje koje su to javne potrebe, koja je njihova struktura itd. Prikupljanje javnih prihoda od fizičkih i pravnih lica i njihova raspodela predstavljaju problematiku od izuzetnog značaja. U savremenim državama koje su maksimalno razvijene, javni rashodi rastu radi zadovoljavanja rastućih potreba, ali istovremeno rastu i prihodi. To uslovljava da država razvije vrlo kompleksan sistem javnih prihoda. Dominirajući oblik javnih prihoda su porezi. Obveznik daje državi novčana sredstva bez prava da mu ih država vrati. Radi prikupljanja javnih prihoda, država može da raspiše javni zajam, koji kasnije vraća fizičkim ili pravnim licima. Javni prihod utvrđuje parlament.
25. Klasifikacija javnih prihoda
U finansijskoj literaturi najčešće je prisutna podela javnih prihoda na :
- Originarne i derivatne
- Ostali javni prihodi – novčane kazne izrečene u krivičnom postupku, pokretanje postupka pred državnim organima, oduzeta imovinska korist, prihodi na osnovu donacija...
26. Elementi javnih prihoda
Osnovni elementi javnih prihoda su : poreski obveznik, poreska osnovica, poreska stopa, poreska oslobođenja i olakšice. Ovi elementi se utvrđuju zakonom. Poreski obveznik je fizičko ili pravno lice na koje se porez odnosi, odnosno koje je po zakonu
dužno da plati porez. Nije svako lice i ličnost poreski obveznik, nego lice odnosno ličnost koje ima dohodak od kapitala ili rada. Poreska osnovica obeležava vrednost koja služi za izračunavanje iznosa poreza koji je
potrebno platiti. U praksi postoje različite vrste poreskike osnovice :
- Bruto i neto poreska osnovica – najpre se mora utvrditi bruto iznos osnovice, pa se onda odbijanjem svih troškova od bruto osnovice dolazi do neto osnovice.
- Osnovice po količini – su osnovice određene ukupnošću dobara na koje se plaća porez.
- Osnovica po vrednosti – utvrđuje se prema procenjenoj vrednostni proizvoda.
- Paušalna osnovica – je ona osnovica pri čijem utvrđivanju se ne uzimaju u obzir svi relevantni činioci koji je određuju, već samo neki najvažniji elementi
- Stvarna osnovica – direktno se istražuje vrlo veliki broj elemenata koji su relevantni za utvrđivanje poreske osnovice. Stvarna osnovica zahteva od poreskog obveznika da uredno vodi poslovne knjige, kao i da uredno podnese poresku prijavu. Neki autori prave razliku i između faktičke i pretpostavljene osnovice. Faktička – utvrđuje se na bazi podataka koji odražavaju stvarnu ekonomsku snagu poreskog
obveznika. Pretpostavljena – se utvrđuje na osnovu pretpostavke da je poreski obveznik ostvario određeni prihod. Osnovni problem izračunavanja osnovice jeste problem utvrđivanja njene visine. Zato se koriste različite metode :
- Indicirana metoda – poreska osnovica se utvrđuje prema lako vidljivim činjenicama
- Direktna metoda – utvrđuje se prema podacima koje poreski obveznik sam dostavi poreskom organu
- Indirektna metoda – koristi se kada neko treće lice dostavi podatke poreskom organu (računovođa, banka, sud...)
- Službeno-administrativna metoda – primenjuje se u slučaju kada poreski organ ne prihvati kao tačne podatke koje mu je dostavio poreski obveznik. Tada on sam prikuplja podatke.
- Parafiskacija – kada poreskoj upravi nedostaju podaci ili se oni ne mogu oceniti kao pouzdani. Poreska uprava tada traži poreskog obveznika sa sličnom delatnosti i upoređuje ta 2 poreska obveznika.
Poreska stopa je element poreza i označava iznos poreza u odnosu prema poreskoj osnovici. Ako je osnovica podeljena na više poreskih jedinica, poreska stopa označava iznos poreza u odnosu prema poreskoj jedinici.
- Proporcionalna stopa – ostaje ista kada je menja poreska osnovica
- (^) Progresivna stopa – raste kada se uvećava poreska osnovica tj. smanjuje se sa padom poreske osnovice. Sva lica su dužna da plate poresku obavezu ukoliko su se kod njih stekli uslovi. Oslobađanje od poreza može se odnositi na domaća ili na strana lica, fizička ili pravna, na
zakonom utvrđen način ukoliko ostvaruju prihod na teritoriji Srbije. Mogu biti privremena i trajna. Poreska olakšica je ustupak koji država čini u pogledu poreskih obveznika, poreske osnovice,
poreskih stopa i iznosa poreskih prihoda. Motivi za poreske olakšice mogu biti politički, socijalni, ekonomski...
27. Pojam i karakteristike poreza
U najstarijim vremenima porezom se nije smatralo obavezno davanje državi, već poklon. Uloga poreza se kroz istoriju menjala. Od vanrednog prihoda države porezi su prerasli u redovan, najznačajniji prihod države. Gustav Žeze : porez je davanje u novcu koji država ubira od pojedinaca na osnovu svog suvereniteta bez direktne protivnaknade, u cilju da pokrije javne terete. Dejan Popović : porez predstavlja instrument javnih prihoda kojim država od subjekata pod svojom poreskom vlašću prinudno uzima novčana sredstva, bez neposredne protivusluge u svrhu pokrivanja svojih finansijskih potreba i postizanju državne ekonomije i socijalnih ciljeva. Obeležja poreza:
- Derivatnost poreza – porezi su instrument preraspodele imovine. Porezima država od fizičkih i pravnih lica oduzima deo novostvorene vrednosti u jednoj godini, deo akumulisanog nacionalnog dohotka iz prethodnih godina, i tako prikupljena sredstva koristi za finansiranje javnih rashoda.
- Prisilnost poreza – Plaćanje poreza je dužnost i obaveza svakog poreskog obveznika. On mora da plati porez inače će država primeniti silu svoje vlasti i prinudno naplatiti.
- Porezima se finansiraju javni rashodi – Oporezivanjem država smanjuje ekonomsku snagu privrednim subjektima. Porezi su usmereni na javnu potrošnju. Uživajući korist od trošenja javnih dobara stanovništvo uvećava svoje blagostanje.
- Odsustvo neposredne protivnaknade – Između plaćanja poreza i visine utvrđene obaveze ne postoji veza. Ako obveznik ne ostvaruje korist od javnog dobra, on ne može biti oslobođen od obaveze plaćanja.
- Novčana priroda poreza – Porezi se naplaćuju isključivo u novcu. Jedan od prihoda naših opština – mesni samodoprinos, može se platiti u novcu ali i u naturi (u radu, materijalu...)
- Nedestiniranost poreza – Namena poreza nije unapred određena. Država nije dužna da objašnjava namenu poreza. Svi porezi slivaju se u budžet i služe za zadovoljenje zajedničkih potreba.
- Teritorijalni princip plaćanja poreza – Poreska obaveza proizilazi iz državljanstva ali i iz pripadnosti određenoj teritoriji na kojoj privredne jedinice žive i deluju.
