Preuzmite Ruralna - ispitna pitanja i više Beleške u PDF od Urbana i ruralna geografija samo na Docsity!
ISPITNA PITANJA – RURALNA GEOGRAFIJA
1. ASPEKTI I PRISTUPI U PROUČAVANJU LJUDSKIH NASELJA
Razvoj geografije naselja kao naučne discipline ogleda se u kontinuiranom izgrađivanju novih aspekata i pristupa i u unapređivanju postojećih. Geografija naselja istražuje ljudska naselja sa dva aspekta:
1. Deskriptivni aspekt – obuhvata opis, klasifikaciju, sistematizaciju i generalizaciju naučnog otkrića nepoznatih ili djelimično poznatih svojstava naseobina (utvrđivanje zakonitosti koje vladaju u razvoju i rasporedu naselja); 2. Perspektivni aspekt – primjena geografskih znanja o naseljima u različitim oblastima društvenog života radi unapređivanja kvaliteta života i rada ljudi. Među najvažnije pristupe u geografiji naselja ubrajaju se: Deskriptivno – mehanički pristup – deskripcija ukupnosti naselja ili nekih njegovih segmenata bez sagledavanja uzročno – posljedičnih veza; Kompleksan geografski pristup – interakcijsko sagledavanje teritorijalnog kompleksa naselje – okolinai obrnuto, sa svih aspekata; Pragmatičan pristup – korisnost geografskih zaanja o ljudskim naseljima i njihova praktična vrijednost; Multidisciplinaran pristup – svaka nauka o ljudskim naseljima samostalno istražuje određene naseobinske probleme; Interdisciplinaran pristup – složena naučna kooperacija u kojoj je izvršena podjela rada između različitih nauka o ljudskim naseljima; Transdisciplinaran pristup – naučnici raznih specijalnosti se pojavljuju kao nosioci poslova i zadataka za određene cjeline naseobinskog kompleksa. 2. PREDMET, ZADACI I METODOLOGIJA IZUČAVANJA LJUDSKIH NASELJA Geografija naselja se bavi proučavanjem uzajamno povezanog sistema naselja – gradskih i seoskih, kao specifičnih centara proizvodnje, potrošnje i življenja stanovništva. Relevantnu geografsku osnovu naselja čine: fizičko – geografska, društveno – geografska i regionalno – geografska. Naseobinsku geografsku sredinu čine: Ruralni prostor, Urbani prostor, Ruralno – urbani prostor i Teritorija privremenih naselja.
U teorijskoj geografiji pod geografskim sadržajima se podrazumijevaju: Geografski objekti – fizičko – geografske i antropogeografske materijalne kategorije sa konkretnim geografskim položajem, dugim postojanjem i određenom veličinom (naselja, nizije, visije, kotline, doline, rijeke, šume, stanovništvo, saobraćajnice i dr.); Geografske pojave – određena stanja i forme pojavljivanja geografskih objekata u datom geoprostoru i vremenu, koje pojedinačno relativno kratko traju, ali u vremenskoj sukcesiji mogu biti dugotrajne (zemljotresi, erozija, poplave, migracije stanovništva, proizvodnja određenih materijalnih dobara, cirkulacija putnika, robe i dr.); Geografski procesi – hronološki prostorno – funkcionalni spoj geografskih objekata i pojava (procesi industrijalizacije, urbanizacije, deagrarizacije i dr.). Naučna metoda je planski postupak ispitivanja i istraživanja neke pojave, odnosno način rada za osvarivanje nekog cilja na filozofskom, naučnom, političkom ili praktičnom području. Osnovni značaj naučnih metoda: objektivnost – nepristrasnost, stvarnost, pravedan odnos prema pojavi ili objektu koji postoji neovisno o subjektu, opažanjima ili mišljenjima. pouzdanost – zahtjeva od istraživača da svaki stav i sud mora biti dovoljno obrazložen i dokazan logičkim odgovarajućim postupkom. preciznost – uslovaljava objektivnost i pouzdanost sistemnost – svi elementi, stvari, pojave, pojmovi, odnosi, društvo koje istražuje treba da budu povezani u sistem koji se karakteriše ciljevima i povratnim vezama kao slovima postojanja i ukupnog funkcionisanja. uopštenost – sastoji se od više ili manje uopštenih pojmova i generalizacije. Usljed toga, one u radu traba da omoguće otkrivanje, istraživanje i izučavanje opštih osobina, pojava, odnosa i zajedničkih obilježja koja se ponavljaju. Geografska istraživanja temelje se na metodama: deskripcije – postupak jednostavnog opisivanja činjenica, procesa i predmeta u prirodi i društvu te njihovim empiriskim dokazivanjima odnosa i veza, bez naučnog tumačenja i objašnjenja klasifikacije – sistemska i potpuna podjela opštih pojmova na posebne koje taj pojam obuhvata. Klasifikuje se obično na pojedinačne i univerzalne. Pojedinačne se dijele na realne i formalne a realne na prirodne i kulturne. metod sistematizacije i generalizacije – podrazumjeva misaone postupke uopštavanja. Čine jedinstvo u konkretnom, realnom predmetu, stvari, pojavi, pojmu, spoznaji. metod analize i sinteze:
zadovoljavanja praktičnih potreba ljudi – orjentacije u prostoru, samoodržavanje i prilagođavanje geografskim uslovima. naučna ili eksplikativna faza – počinje sa naučnim utemeljivanjem geografije kao posebne nauke krajem XVIII i početkom XIX vijeka. Njenim utemeljivačem smatraju se njemački geograf Aleksandar fon Humbolt i Kar Riter. Geografija naselja se prvenstveno razvijala u okviru antropogeografije čiji je začetnik Fridrih Racel. U razvoju geografije naselja važno je naglasiti XVIII vijek, kada nastaju prvi gradovi sa više stotina hiljada stanovnika, a 1800 London postaje prvi milionski grad savremenog doba. Ovaj period se može označiti kao početna faza procesa industrijalizacije i urbanizacije, povećavaju se potrebe nauke i prakse za geografskim znanjima o problemima razvoja i prostorne organizacije ljudskih naselja. primijenjena ili aplikativna faza – počinje između I i II svjetskog rata u razvijenim zemljama a u našoj nakon II svjetskog rata. Direktno je povezana sa razvojem teorije, metodologije i prakse prostornog planiranja. Karakteriše je sve veća primjena naučnih rezultata iz oblasti geografije naselja u različitim sferama, posebno u ruralnom i urbanom prostornom planiranju.
4. POJAM RURALNE GEOGRAFIJE, PREDMET, ZADACI I METODOLOGIJA IZUČAVANJA Ruralna geografija se bavi proučavanje prostora koji nisu urbani, tj. bavi se proučavanjem sela i svih aktivnosti koje se na njemu mogu izvoditi. Ruralna geografija nastaje u XX vijeka izdvajanjem iz geografije naselja. **Metodologija: isto kao 2.
- ODNOS GEOGRAFIJA NASELJA - RURALNA GEOGRAFIJA - SRODNE NAUKE I NAUČNE DISCIPLINE U IZUČAVANJU RURALNOG PROSTORA** U nauci postoje različiti aspekti proučavanja ljudskih naselja, kao što su: geografski, arhitektonsko-urbanistički, socioloski, etnografski, ekonomski, politikološki aspekti i drugi. Sa stanovišta nauke kao jedinstvene saznajne oblasti, geografski aspekti proučavanja fenomena ljudskih naselja je samo jedan u nizu pracijalnih naučnih aspekata. Geografija naselja kao samostalna i specijalistička geografska disciplina ima čitav niz dodirnih tačaka sa drugim geografskim disciplinama koje proučavaju pojedine segmente geografske sredine, ali i sa drugim srodnim naukama koje se bave ljudskim naseljima. Geografija kao nauka ima posebno mjesto i ulogu u interakciji nauke uopšte. Istu ili sličnu poziciju ima geografija naselja u grupaciji nauka koje se bave izučavanjem ljudskih naseobina. Geografija naselja je po svojoj naučnoj suštini-predmetu i metodama izučavanja, specijalistička naučna disciplina integralnog geografskog karaktera ili disciplina sinteze.
7. EKISTIKA
U nauci ima pokušaja da se fenomenu ljudskih naselja priđe sa pozicije jedne sveobuhvatne oblasti, jedinstvene nauke-ekistike. Pristalice ekističkog pristupa ili pravca, u izučavanju ljudskih naselja polaze od gledišta da parcijalni pristup posebnih nauka stvaraju konfuznu situaciju u oblasti sagledavanja ukupnosti ljudskih naseobina. Istovremeno naglašavaju i to da interdisciplinarni pristup nije omogućio ispunjavanje postojećih praznina u ovoj oblasti. Osnovna polazišta u ekistici su : 1) da se ljudska naselja sastoje od 5 bazičnih elemenata (priroda, čovjek, društvo, superstruktura i infrastruktura); 2) da je ekistika jedna nova oblast naučnog saznanja koja se jednim dijelom sastoji od postojećih disciplina i nauka koje sa sosptvene tačke gledišta ispituju ljudska naselja; 3) da je njen cilj uspostavljanje ravnoteze izmedju elemenata ljudskih naselja.
8. ANTROPOGEOGRAFSKA PROUČAVANJA SEOSKIH NASELJA Teorijski-metodološku osnovu antropogeograskog proučavanja seoskih naselja predstavljaju ‘’Upustva za proučavanje sela’’ Jovana Cvijica. Rezultat su dugogodišnjih empirijskih geografskih posmatranja i pitovanja. Svako od 7 dijelova ‘’Upustva…’’ koliko ih postoji, obuhvata mnogobrojne unutrašnje ruralno-geografske i regionalne karakteristike sela. Pitanja u pojedinim dijelovima insistiraju na sveobuhvatno sagledavanje mikropoložaja i regionalnog položaja sela, morfološke strukture i unutrašnje prostorno-funkcionalne organizacije, funkcionalnih odlika, nekih dmeografskihi karakteristika, geneze seoskih naselja i njihove naseobinske prošlosti i geografskih imena sela i pojedinih dijelova njihove teritorije. Uvijek se teži obašnjenju uticaja i značaja geografskih elemenata i faktora njihovog međudejstva sa kulturno-istorijskim činjenicama. 11. POJAM NASELJA, PODJELA, KRITERIJUMI, TIPOLOGIJA Naselje je posebna antropogeografska teritorijalna jedinica posebnog imena bez obzira na broj kuća. Prema ekonomskoj snazi naselja se mogu podijeliti na samostalna i izdržavana. Samostalna su ona čiji žitelji vlastitom radnom aktivnošću obezbjeđuju prosperitet naselja koji se ostvaruje stambenom izgradnjom, izgradnjom privrednih objekata, otvaranjem novih radnih mjesta, izgradnjom objekata društvenog standarda. Stanovništvo izdržavanih naselja sopstvenom radnom aktivnošću ne stvara materijalna dobra i društvenim životom u njima ne obezbjeđuje njihov naseobinski napredak.
Integralnost – zakonitost čija se suština ogleda u cjelovitom, jedinstvenom sagledavanju međudejstva fizičko – geografskih i društveno – geografskih komponenata naseobinskog kompleksa; Geosistemnost – podrazumijeva shvatanje po kome svako naselje ili grupa naselja predstavljaju složene sisteme čiju strukturu čine manje-više autonomni subsistemi sa svojim uzajamno – dejstvujućim odnosima i vezama; Zonalnost – ispoljava se u zonalnom prostiranju ljudskih naselja na Zemljinoj površini i prostorne strukture naselja i njegovog gravitacionog područja (horizontalna i vertikalna); Azonalnost – predstavlja rasprostranjenost ljudskih naselja ili određenih naseobinskih elemenata u geografskoj sredini za koju nisu tipični (anekumenska naselja); Zakon gravitacije – predstavlja primjenu fizičkih zakona u društvenoj geografiji (Njutnov zakon o odnosu rastojanja i mase); Regionalnost – ogleda se u izučavanju uloge jednog naselja ili grupe naselja (vodeća ili centralna naselja), u formiranju fizionomskog pejzaža i individualnosti regije u kojo su smješteni sa makro, mezo i mikroregionalnog, unutarregionalnog i međuregionalnog aspekta. Postoje tri grupe posebnih zaonitosti geografskih proučavanja naselja: Zakoni razvoja ili životnog ciklusa ljudskih naselja – obuhvataju postanak, razvoj i odumiranje naselja; Zakoni unutrašnje ravnoteže – manifestuju se u težnji ka uravnoteženju andogenih svojstava naselja; Zakoni prostorno – fizičkih karakteristika – obuhvataju najvažnija geografska obilježja naselja (geografski položaj, gustina naseljenosti, populaciona veličina, funkcije, struktura i oblik).
**14. PRIRODNO – GEOGRAFSKE DETERMINANTE RAZVOJA NASELJA (POJEDINAČNO I KOMPLEKSNO)
- DRUŠTVENO-GEOGRAFSKE DETERMINANTE RAZVOJA NASELJA** U društveno-geografske determinante razvoja ubrajamo: ekonomske prilike – podrazumjevaju ekonomski razvoj, način privređivanja, vlasništvo nad zemljom i ekonomsku sigurnost stanovnika. Istorija naselja započinje u periodu mlađeg kamenog doba kada su se gradile sojenice i zemunice.
Način privređivanja i pojava zanatstva islovila je pojavu prvih gradova. Vlasništvo nad zemljom može biti individualno, kolektivno i državno od čega i zavisi oblik naselja. istorijske prilike – stalnim seobama stanovnika za vrijeme turske vladavine stanovništvo se „penje“ na topografski više položaje, nastaju razbijeni tipovi naselja. Tendencija je na stočarstvu zbog burnih događaja i stalnih bježanja pred okupatorima. Krčenjem šuma nastaju zaseoci a dobijaju imena prema porodicama koje ih naseljavaju. Austrougari dovode i novo stanovništvo, oko 20 nacionalnosti. Država dodjeljuje neobradivo zemljište i dolazi do formiranja atara. Nastaju nova sela sa novom strukturom atara i načinima korišćenja zemljišta, dolazi do mehanizacije. U tom periodu nastaju i prva drumska sela. demografske prilike – 2000 stanovnika je granica između grada i sela. Brojka je više relativna, djelatnost stanovništva je značajnija. kulturološke prilike – proističu iz demografskih prilika sociološke prilike naseobinske prilike – broj naselja u prostoru i njihov razmještaj (zavisi od prirodnih uslova).
16. ISTORIJSKI RAZVOJ NASELJA SA POSEBNIM OSVRTOM NA SEOSKA NASELJA (FAZE I KARAKTERISTIKE) U razvoju ljudskog društva izdvajaju se dva velika istorijska perioda, praistorija i istorija. Prva stalna ljudska naselja stvaraju se u oblastima starih civilizacija. Prelazak od sakupljačkog načina života prvobitnih ljudi na proizvođački način i razvoj proizvodnih snaga koji je doveo do velikih društvenih podjela rada presudno su uticali na formiranje stalnih ljudskih naselja. To je period mlađeg kamenog doba. Tada ljudi počinju da se bave pripitomljavanjem i gajenjem životinja i zemljoradnjom, samim tim se i teritorijalno koncentrišu stvarajući stalna staništa. Prva velika društvena podjela rada, odvajanje stočarstva od zemljoradnje dovela je do odvajanja stočarskih i zemljoradničkih naselja. Druga društvena podjela rada dovodi do odvajanja zanatstva od zemljoradnje. Ima uticaj na promjenu unutrašnje strukture naselja i funkcionalni značaj. Diferenciranje ljudskih naselja u starom vijeku uslovljeno je promjenom društvenih odnosa i novim društvenim podjelama rada. Ove promjene dovode do stvaranja nove vrste ljudskih naselja – gradova. 17. OSNOVNA GEOGRAFSKA OBILJEŽJA SEOSKIH NASELJA (PROSTORNI RAZMJEŠTAJ, GEOGRAFSKI POLOŽAJ)
naselja predstavlja njihov prostorni razvoj. Naselja mogu imati formalne, administrativne i funkcionalne granice. Formalne su linije kojima je omeđna površina naselja, dok su administrativne određene odlukom nadležnog državnog organa. Funkcionalne granice su određene teritorijalnim dometom spoljnih funkcija naselja. Formalne granice imaju sva naselja, administrativne plansko uređena naselja a funkcionalne samo funkcionalno značajna naselja.
20. OSNOVNA GEOGRAFSKA OBILJEŽJA SELA (PRIRODNA ILI FIZIČKO- GEOGRAFSKA OSNOVA) Fizičko-geografska osnova predstavlja polazište prostornog razvoja naselja. Njene vrijednosti proizilaze iz karakteristika svakog prostorno geografskog elementa ponaosob i raspoloživih prirodnih uslova i izvora. Prirodni uslovi i izvori su kompleksne geografske kategorije. Prirodni uslovi podrazumjevaju elemente geografske sredine koji predstavljaju osnovu formiranja i razmještaja naselja i proizvodnje, kao što su: površina Zemlje, klima, vode i zemljište. Prirodni izvori su elementi koji se mogu preraditi u procesu proizvodnje radi potrošnje. To su: vodne snage, voda za piće, minerali, drvo ... 21. OSNOVNA GEOGRAFSKA OBILJEŽJA SEOSKIH NASELJA (DEMOGRAFSKE ODLIKE) Demografske odlike predstavljaju ukupnost demografskog razvitka , s jedne strane, i teritorije naselja s druge strane. Izražavaju se interpretacijom populacione veličine, gustine naseljenosti, demografskih struktura (biološka, ekonomsko-socijalna, intelektualna ili obrazovna struktura, migracionih karakteristika i populacione politike naselja). 22. OSNOVNA GEOGRAFSKA OBILJEŽJA SEOSKIH NASELJA (MORFO- FIZIONOMSKA STRUKTURA) Podrazumijeva fizonomske odlike, prostorno-fizičku strukturu, obuhvata ispunjenost naselja naseobinskim sadržajima (stambene zgrade, privredni objekti, škole, državne ustanove, trgovi, parkirališta, parkovi itd), njihov međusobni odnos (položaj zgrada u odnosu na ulicu, položaj stambene zone u odnosu na industrijsku zonu itd.) i glavna obilježja (gustina izgrađenosti, tipovi zgrada, starost zgrada, visina zgrada, način gradnje, vrsta građevinskog materijala). Morfolške odlike naselja su rezultat djelovanja mnogobrojnih istorijsko-političkih faktora, društvenih potreba i intervencija. 23. OSNOVNA GEOGRAFSKA OBILJEŽJA SEOSKIH NASELJA – SPOLJNE FUNKCIJE
Funkcije naselja predsavljaju sve radne aktivnosti i manifestacije stanovništva u naselju i njihov značaj u transfromaciji unutrašnjih svojstava naselja i njihove okoline. Naselja imaju unutrasnje i spoljasnje funkcije. Unutrašnjim funkcijama se zadovoljavaju potrebe sopstvenog stanovništva i one nemaju uticaj na život i rad stanovništva u okolini. Spoljnjim funkcijama uspostavljaju raznovrsne privredne i uslužne odnose i veze sa svojom okolinom, susjednim naseljima. U kojoj mjeri će naselje ili grupa naselja na nekoj teritoriji razviti svoje funkcije zavisi od njihove geografske osnove. Geografska individualnost u kojoj se formira i razvija određeno naselje i teritorija na kojoj u većoj ili manjoj mjeri vladaju njegovi uticaji predstavja geografsku osnovu njegovih funkcija. Postojanje i dalji razvoj opštih funkcija naselja doprinose razvoju dodatnih funkcija čime naselja stiču novu poziciju u svojoj okolini, jer se pojačavaju i geografski šire njegovi uticaju. Uticaji određenog naselja, njihovi glavni pravci i teritorijalni domet određeni su geografskom individualnošću njegovog orkuženja i djelovanjem mnogobrojnih geografskih elemenata i faktora. Funkcije naselja zavise od njegovog geografskog i topografskog položaja, od veličine njegove populacije i od uloge naselaj u sistemu naselja. Po njemu geografski položaj određuje opšte funkcije naselja, a topografski karakter tih funkcija. Prema broju funckija dijele se na monofunkcionalna i polifunkcionalna naselja. Sve funkcije jednog naselja čine njegov funkcionalni kapacitet.
24. OSNOVNA GEOGRAFSKA OBILJEŽJA SEOSKIH NASELJA – GRAVITACIONE ODLIKE Gravitacione karakteristike naselja određuju njegov funkconalni kapacitet. Na bazi razvijenosti spoljnjih funkcija naselja se prostorno povezuju i objedinjuju sa drugim naseljima u svojoj okolini. Funkcionalno najvažnija naselja nekog geoprostora postaju funkcionalni centri sa određenim gravitacionim područjem. Svako gravitaciono područje ima svoju veličinu, oblik i glavne pravce širenja uticaja gravitacionog centra, ili transformacije njegove okoline. Gravitaciono dejstvo naselja može biti konvergentno (prema naselju) i divergentno ili disperzno (iz naselja prema okolini). Gravitaciona privlačnost u geografiji se određuje putem funkcionalne klasifikacije i hijerarhije, ali i korišćenjem drugih pokazatelja, kao što su: stepen društveno – ekonomske razvijenosti, obim dnevne migracije prema naselju i sl. 25. OSNOVNA GEOGRAFSKA OBILJEŽJA SEOSKIH NASELJA – MREŽA I SISTEM NASELJA Mreža naselja predstavlja skup svih ili određenih vrsta i tipova ljudskih naselja na nekoj teritoriji sa precizno određenim granicama. U našim društvenim uslovima možemo govoriti o mreži naselja Srbije, nekog okruga, opštine, mreži pojedinih vrsta naselja u Srbiji (mreža gradskih, seoskih, mješovitih i dr. naselja).
nastala seoska naselja imaju izrazito nepravilne oblike, heterogenu unutrašnju strukturu i vrlo često šarolika naseobinsko – arhitetonska svojstva. To se posebno odnosi na takozvane novonastale oblasti. Određenim intervencijama vlasti u nekim istorijskim periodima stvarala su sela koja su na određnim mjestima formirana iz različitih razloga, kao što su: geopolitički, ekonomski i slični, direktno na terenu bez prethodno izgrađenih planova. Ovdje spadaju čitlučka sela stvarana u južnim i istočnim dijelovima Srbije u vrijeme turskog feudalno – spahijskog sistema. Sela osnovana pod direktnom intervencijom vlasti, ili planska sela, formirana su na osvno unaprijed izrađenih planova. Takvih sela ima u Vojvodini, posebno u Bačkoj i Banatu. Najveći broj je formiran u XVIII vijeku tokom planske kolonizacije naših krajeva od strane Austrije. Po genezi, posebnu grupu seoskih naselja predstavljaju savremeno bespravno podignuta naselja – divlja naselja prigradskim zonama. Ona se ne mogu svrstati niti u jednu grupu pomenutih grupacija. U početnom stadijumu imaju ruralna svojstva, koja se vremenom transforimišu u urbarno – ruralna, da bi vrememenom uz odgovarajuće društvene intervencije dobila i potpuno nova, urbana obilježja.
**29. PODJELA NASELJA PO TOPOGRAFSKOM POLOŽAJU
- CVIJIĆEVA FIZIONOMSKA TIPOLOGIJA SEOSKIH NASELJA, RASPROSTRANJENOST TIPOVA** J. Cvijić je izdvojio dva osnovna morfološka tipa sela: razbijeni tip zbijeni tip prelazni, mješoviti tip sela. Sela razbinenog tipa rasprostranjena su u planinskim predjelima. Podijeljena si na sljedeće tipove i vrste: starovlaški tip, šumadijsku vrstu, mačvansku i jaseničku vrstu, karstni tip i ibarski tip. Starovlaški tip je osnovni tip seoskih naselja u jugoslovenskim zemljama sa najvećim rasprostranjenjem. Prostor koji zahvataju kreće se od Starog Vlaha preko Bosne i Hercevogine do Alpskog područja. Najrazvijenija su u starom vlahu, po kome su i dobila naziv. Glavne osobine su: prostiru se u dužini od 5 do 6 km, dijele se na zaseoke koji su međusobno udaljeni od 1 do 2 km i formirana su na krčevinama tako što su pojedine zaseoke osnivale porodične zadruge. Karstni tip sela zastupljen je u oblasti rasprostranjenja krečnjačkih stijena, po vrtačama, uvalama i kraškim poljima. Najviše zavise od broja stanovnika, etničkih prilika i površine zemlje za obrađivanje. Po ivicama kraških polja kuće su poredane u nizu dugačkom 2 do 3 km. U muslimanskim selima karstnog tipa kuće su zbijene, a zbijenost postaje sve izraženija što se više ide prema zapadu, ka Jadranskom primorju. Ibarski tip razvijen je u slivu Ibra i Raške, na Rodopskim planinama i drugim dijelovima. Ibarsko selo sastoji se od džemata smještenih na brdima, međusobno odvojenih dubokim planinama. Kuće u džematu su zbijene i uglavnom pripadaju jednoj porodici. Sela zbijenog tipa rasprostranjena su u južnom, centralnom i istočnom dijelu Balkanskog poluostrva. Ona su podijeljena na timočki, čitlučki, mediteranski i tursko – istočnjački. Timočki tip sela rasprostranjen je od Dunava i Dunavkosg ključa, na sjeveru i Veleške klisure, na jugu. Sela su okruglog ili ovalnog oblika, ponekad nepravilnog, sa zbijenim
kućama razmještenim bez određenog reda duž krivudavih seoskih ulica. Čitlučki tup seoskih naselja formiran je u vrijeme vladavine Turaka. Ovaj tip sela postojao je do početka XIX vijeka. Najveće rasprostranjenje imala su u Donjopodunavskoj niziji, Moravskoj dolini južno od Niša, Povardarju, Kosovsko – metohijskoj oblasti, srednjoj i južnoj Albaniji. Mediteranski tip sea se dijeli na grčko – mediteranski, dalmatinsko – mediteranski i kaštelanski tip. Grčko – mediteranski tip seoskih naselja zastupljen je u primorju Trakije, Tesalije i Epira i u nekim dijelovima zapadne Makedonije. Glavna karakteristika su: zbijene kuće, građene od kamena pokrivene pločama i raznim vrstama crijepa. Dalmatinsko – mediteranski tip zbijenih sela je sa kućama zidanim od klesanog kamena. Na uzvišenjima iznad sela su crkva i groblje, a ona koja su locirana pored morske obale imaju male ozidane 'rive'. Kaštelanski tip zastupljen je od Kaštelanskog zaliva do podnožja planine Kozjak. Svaka naseobina imala je svoju 'rivu'. Tursko – istočnjački tip sela zastupljen je u onim ijelovima Popluostrva koja su bila pod turskom upravom, a naročito u onim koja su najduže ostala pod turskom vlašću. Imaju krivudave ulice, često bez izlaza. Čeona strana kuće okrenuta je prema dvorištu, a ako je okrenuta ka ulici onda je bey proyora sa te strane. Sela imaju kaldrmske ulice. Sela mješovitog tipa su čitlučka sela koja se oslobođenjem od turskog feudalnog režima, u novim društveno – ekonomskim procesima i političkim uslovima, transformišu u neki drugi tip sela. Panonski tip sela – sela su zbijenog tipa, ima ih u Vojvodini, a podizana su pod okriljem kolonijalnih organa Austro – Ugarske vlasti u XVIII i XIX vijeku. Planska su po genezi i imaju uglavnom pravougaoni oblik. Široke i prave ulice koje se sijeku pod pravim uglom.
31. DEMOGRAFSKA TIPOLOGIJA SEOSKIH NASELJA Demografska ili populaciona veličina je demografski pokazatelj, indikator funkcionalnog značaja i osnovno mjerilo za kategorizaciju seoskih naselja. Prema broju stanovnika dijeli se na: najmanja seoska naselja – do 500 stanovnika a. patuljasta sela – do 100 stanovnika b. mala sela – od 101 do 500 stanovnika seoska naselja srednje veličine – od 501 do 2000 stanovnika c. sela veličine – od 501 do 1000 stanovnika d. sela veličine od 1001 do 2000 stanovnika velika seoska naselja – više od 2001 stanovnik e. veća sela – od 2001 do 3000 stanovnika f. najveća sela – preko 3001 stanovnik Gustina naseljenosti seoskih teritorija i naselja je indikator stepena njihove društene iskorišćenosti i osnova za utvrđivanje njihovog ekonomskog potencijala. Ona se može podijeliti na: gustina naseljenosti odgovarajućih seoskih teritorija gustina naseljenosti seoskih naselja Gustina naseljenosti odgovarajućih seoskih teritorija predstavlja odnost veličine ukupne ruralne populacije i površine seoske teritorije na kojoj to stanovništvo biološki i
Razbijena naselja zastupljena su u Šumaiji i zapadnoj Srbiji. Njihovu strukturu čine grupe gusto zbijenih kućišta rasturenih po cijelom ataru sa 5 do 30 kuća. Imaju gustinu naeljenosti od 2 do 5 stanovnika po hektaru. Poluzbijena naselja predstavljaju dalju razvojnu fazu razbijenih ka zbijenim naseljima. Prostornim razvojem pojavljuje se postepeno ocrtavanje seoskog rejona. Gustina naseljenosti od 5 do 25 stanovnika po hektaru. Zbijena naselja imaju jasno određen građevinski rejon u formi zaokružene cjeline. Imaju srednju gustinu naseljenosti. Potpuno zbijena naselja odgovaraju timočkom tipu sela. Gustina naseljenosti od 24 do 40 stanovnika po hektaru, Ušorena naselja su formirana direktnom intervencijom vlasti. Na osnovu karakteristika 'opšte strukture' podijeljena su na dvije kategorine: homogena i nehomogena. Homogena sela imaju jasno određene granice građevinskog rejona sa teritorijom na kojoj je kompaktno razvijeno određeno naselje. Granice nehomogenog sela nisu jasno određene, a naseobinski prostor čine više međusobno odvojenih dijelovva između kojih su agrarne i šumske površin
34. PRIVREMENA NASELJA – POJAM, PODJELA I VRSTE Privremena naselja su ona naselja u kojima samo u određenim dijelovima godine živi i radi stanovništvo, čije je stalno boravište neko drugo stalno naselje, radi ostvarivanja nekih egzistencijalnih privrednih i rekreacionih potreba. Većina privremenih naselja su monofunkcionalna (dominira samo jedna funkcija). Prema vremenu postojanja ona mogu biti: Tradicionalna i Savremena. Po načinu izdržavanja mogu biti: Samostalna i Izdržavana. Prema funkcijama, dijele se na: Ratarska, Stočarska, Ribarska, Turistička itd. Prema stepenu vezanosti za određeni geografski prostor, mogu biti: Stacionarna i
Pokretna. Vrste privremenih naselja su:
1. Katuni – sezonska stočarska naselja u planinama; 2. Salaši – usamljeni poljoprivredni posjedi sa zgradama za stanovanje i stajama; 3. Majuri – salaši u kojim ase može stalno boraviti; 4. Ribarska naselja – na nenaseljenim ostrvima u ribolovnim područjima; 5. Čerge – pokretna naselja Roma nomada (na prilazima u gradove i sela) 6. Kampovi – privremena turistička boravišta (duž tranzitnih pravaca) i 7. Vikend naselja – nepokretna i smještena na turistički atraktivnim lokacijama. 35. TRADICIONALNA PRIVREMENA NASELJA – KARAKTERISTIKE I VRSTE U tradicionalna privremena naselja spadaju: 1. Katuni – sezonska stočarska naselja u planinama; 2. Salaši – usamljeni poljoprivredni posjedi sa zgradama za stanovanje i stajama; 3. Majuri – salaši u kojim ase može stalno boraviti; 4. Ribarska naselja – na nenaseljenim ostrvima u ribolovnim područjima; 5. Čerge – pokretna naselja Roma nomada (na prilazima u gradove i sela). Najkarakterističnija privremena naselja u Vojvodini su salaši i majuri , a tipičan primjer kuće – „kuća na lakat“. Prednost ovih naselja jeste velika distanca između kuća za stanovanje i pratećih objekata (staje, skladišta) što je ekološki povoljno, ali nedostatak tome je teško povezivanje saobraćajnicama. Posljednjih trideset godina, objekti u dvorištima nisu isključivo poljoprivredni (ostave zahranu, burad za vino, staje, itd). Dominantan proces u ovim naseljima na našim područjima jeste deagrarizacija. Salaši i majurio se postepeno pretvaraju u stalna naselja zahvaljujući izbjeglom stanovništvu iz iz Republike Srpske i Hrvatske. Neka od njih dobijaju i turističku funkciju. Na području Bosne i Hercegovine najčešća privremena naselja su kolibe – stočarska naselja u planinama, koja se u Crnoj Gori nazivaju katuni. Naseljavaju se u proljeće, nakon otapanja snijega, kada se stoka izvodi na ispašu. 36. SAVREMENA PRIVREMENA NASELJA – KARAKTERISTIKE I VRSTE Najčešća savremena privremena naselja su: 1. Kampovi – privremena turistička boravišta (duž tranzitnih pravaca) i
Sociologija sela i Ruralna geografija.
39. SAVREMENI DRUŠTVENO – GEOGRAFSKI PROCESI I NJIHOV UTICAJ NA TRANSFORMACIJU SEOSKIH NASELJA (INDUSTRIJALIZACIJA, URBANIZACIJA, DEAGRARIZACIJA I DERURALIZACIJA) Industrijalizacija podrazumijeva izgradnju industrijskih preduzeća u nekom naselju ili regiji i primjenu mašina, industrijskih načina rada i najnovijih naučno – tehnoloških dostignuća u svim privrednim djelatnostima. Pokazatelji stepena industrijalizacije su: Učešće industrijske proizvodnje, Broj industrijskih predezeća i Učešće industrije u formiranju nacionalnog dohotka. S regionalnog aspekta izdvajaju se tri tipa industrijalizacije: 1. Monocentričan tip – imaju one regije u kojima postoji samo jedan industrijski centar (samo u njemu postoje industrijska preduzeća, dok su ostala naselja neindustrijska); 2. Disperzivan tip – imaju one regij eu kojima je industrija locirana u jednom centru, ali i u drugiom naseljima u njegovoj neposrednoj okolini (industrija se geografski širi jer se industrijski objekti grade u okruženju postojećeg industrijskog žarišta regije); 3. Policentričan tip – imaju one regij eu kojima je locirano više međusobno udaljenih industrijskih centara, koji su nosioci industrijskog razvitka i inicijatori transformacije geoprostora (omogućen je geografski homogen sveukupni društveno – ekonomski razvitak svih dijelova teritorije određene regije). Urbanizacija je kompleksan naseobinsko – geografski proces sa izrazitim društveno – ekonomskim odlikama, od kojih su najbitnije: porast gradskog stanovništva i preobražaj demografskih struktura, dnevno kretanje radne snage na relacijama grad – selo, selo – grad i grad – grad, transformacija i razvoj fitionomskih odlika grada i naselja u njegovom okruženju, promjene funkcionalnih struktura u komleksu grad – okolina, uticaj prirodnih uslova i izvora na razvoj grada i formiranje njegovog gravitacionog područja, smanjenje disproporcija između ruralnih i urbanih naselja i širenje gradskog načina života i rada i uopšte uticja agradova po ruralnoj okolini.
Prema veličini teritorije koja je zahvaćena procesom urbanizacije, ona može biti:
1. Primarna – odnosi se na demografski, fizionomski i funkcionalni razvoj grada u njegovim granicama čime nastaju kompaktno izgrađena urbana područja sa velikom koncentracijom stanovništva i gradskih aktivnosti; 2. Sekundarna – proizilazi iz divergentvnog uticaja grada i teritorijalne disperzije urbanih elemenata čim ese stvaraju nova urbanizovana područja. S obzirom na način ispoljavanja i kvalitet promjena koje nastaju njenim uticajem, urbanizacija može biti: 1. Ekstenzivna – ispoljava se brzim porastom gradskog stanovništva, kvantitativnom i kvalitativnom stambenom krizom u gradovima, naglim i neplanskim širenjem gradskih teritorija, naročito periferija i stihijnim pražnjenjem ogromnih prostora (karakteristična je za nerazvijene zemlje); 2. Intenzivna – plansko usmjeravanje razvoja procesa urbanizacije na mnajim ili većim teritorijama (zastupljena je u razvijenim zemljama). Najčešće se izdvajaju tri komponente prcesa urbanizacije: Demografska – sveukupni demografski razvitak, prirodno i mehaničko kretanje populacije i promjene demografskih struktura; Fizionomska – promjene u teritorijalnom razvoju grada, topografskom položaju, položaju i prostornoj organizaciji ulica, javnih površina, itd. i transmisija urbano – morfoloških elemenata u ruralnoj okolini; Funkcionalna – određena je sveukupnim funkcionalnim kapacitetom grada i njegovim funkcionalnim uticajem na transformaciju okolnog geografskog prostora. U procesu urbanizacije izdvajaju se dvije grupe komponenata: Spoljne – najčešće su nepromjenljive ili promjenljive u jednom dužem vremenskom intervalu (ekonomsko – geografski položaj, spoljne saobraćajne veze, prirodna i rudna bogatstva, plodnost zemljišta, izvori ljekovitih voda, povoljni klimatski uslovi isl.); Unutrašnje – društvene planske intervencije u podsticanju razvoja grada (podizanje industrije, szvaranje važnih administrativno – upravnih centara, ukrštanje željezničkih pruga, naročito u kombinaciji sa autoputem ili pristaništem, stvaranje većih školskih centara i sl.). Postoje četiri faze urbanizacije: **1. Primarna (ruralizacija),
- Sekundarna (industrijska),**
