¡Descarga 3.2. Consonantismo y más Apuntes en PDF de Historia de la Lengua solo en Docsity!
- Panorámica xeral da evolución do consonantismo 1.1.. Sistema consonántico latino e sistema consonántico do galego medieval
)1 Sistema consonántico latino :
labial dental / alveolar velar oclusivas xordas / F 0 7 0/ / F 0 7 4/ / F 0 6 B/ sonoras / F 0 6 2/ / F 0 6 4/ / F 0 F D/ fricativas xordas / F 0 6 6/ / F 0 7 3/ / F 0 6 8/ nasais / F 0 6 D/ / F 0 6 E/ líquidas lateral (^) / F 0 6 C/ vibrante / F 0 7 2/
Este é o sistema consonántico dunha soa variedade de latín, o latín clásico , pero seguramente houbese máis variedades ca esta. As súas principais características son:
)1.)a Grao de constrición : inexistencia de consoantes africadas. )1.)b Punto de articulación :
- No caso das consoantes sinaladas como dentais / alveolares non podemos saber con exactitude cal das dúas era a súa realización.
- Tampouco podemos precisar outro tipo de realizacións, coma a de / F 07 3/ , que podía ser predorsal ([ F 07 3F 0D E]) ou apica ([ F 07 3]), aínda que é probable que o latín xa coñecese as dúas realizacións (coma o galego actual).
- Non existían consoantes palatais , aínda que probablemente xa se coñecesen nalgunhas variedades do latín vulgar.
)1.)c (^) Sonoridade :
- Daba lugar a oposicións só entre as consoantes oclusivas.
- En moitas variedades románicas darase unha extensión da oposición de sonoridade (que habitualmente se orixina en contexto intervocálico):
Fricativa labial xorda sonora
F 0 2 FF 0 6 6F 0 2 FF 0 2 FF 0 6 6F 0 A 6F 0 2 F
Fricativa dentoalveolar xorda sonora F 0 2 FF 0 7 3F 0 2 F F 0 2 FF 0 7 AF 0 2 F
Fricativa palatal xorda sonora
F 0 2 FF 0 A 7F 0 2 F F 0 2 FF 0 B DF 0 2 F
Africada palatal xorda sonora
F 0 2 FF 0 7 4F 0 A 7F 0 2 FF 0 2 FF 0 6 4F 0 B DF 0 2 F
Africada predorso-dento-alveolar xorda sonora
F 0 2 FF 0 7 4F 0 7 3F 0 2 FF 0 2 FF 0 6 4F 0 7 AF 0 2 F
)1.)d Cantidade ou duración :
- No latín clásico dábanse oposicións entre consoantes longas e consoantes breves. Cómpre ter en conta que as primeiras non supoñían a concatenación
3.2. Consonantismo
de dúas consoantes iguais, senón a produción dunha mesma consoante, pero máis longa ca no caso das breves. Esta oposición dábase en tódalas consoantes, agás en / F 06 8/. Exemplos:
Breves Longas
aditus ‘entrada, acceso’ additus ‘engadido’
vīta ‘vida’ vitra ‘fita, venda’
catus ‘agudo’ cattus ‘gato’
vāca (imperativo de vacāre) vacca ‘vaca’
ager ‘territorio, campo’ agger ‘muralla’
casa ‘cabana, choza’ cassa ‘oca, baleira’
palam ‘abertamente’ pallam ‘vestido, manto’ (ac. sg.)
caleō ‘teño calor’ calleō ‘teño experiencia’
cūrō ‘coido’ currō ‘corro’
ferum ‘fero’ ferrum ‘ferro’
anus ‘vella’ annus ‘ano’
- Na Romania Occidental esta oposición desapareceu , de xeito que as breves xordas sonorizaron e as longas xordas pasaron a breves.
Cómpre apuntar que / F 06 8/ debeu desaparecer, pasando a ser unha consoante só gráfica desde moi antigo, mesmo se discute se é pertinente incluíla ou non no sistema consonántico do latín clásico.
ne hemo / homo > neemo > nemo Para que se produza a coalescencia cómpre postular o previo enxordecemento da consoante fricativa.
)2 Sistema consonántico do galego medieval :
labial dental / alveolar
palatal velar
oclusivas xordas (^) F 0 2 FF 0 7 0F 0 2 F F 0 2 FF 0 7 4F 0 2 F F 0 2 FF 0 6 BF 0 2 F
sonoras F 0 2 FF 0 6 2F 0 2 F F 0 2 FF 0 6 4F 0 2 F F 0 2 FF 0 F DF 0 2 F
fricativas xordas (^) F 0 2 FF 0 6 6F 0 2 F F 0 2 FF 0 7 3F 0 D EF 0 2 F F 0 2 FF 0 A 7F 0 2 F
sonoras F 0 2 FF 0 B AF 0 2 F F 0 2 FF 0 7 AF 0 D EF 0 2 F F 0 2 FF 0 B DF 0 2 F
africadas xordas F 0 2 FF 0 7 4F 0 7 3F 0 2 F F 0 2 FF 0 7 4F 0 A 7F 0 2 F
sonoras (^) F 0 2 FF 0 6 4F 0 7 AF 0 2 F F 0 2 FF 0 6 4F 0 B DF 0 2 F
nasais F 0 2 FF 0 6 DF 0 2 F F 0 2 FF 0 6 EF 0 2 F F 0 2 FF 0 B 5F 0 2 F
líquidas lateral (^) F 0 2 FF 0 6 CF 0 2 F F 0 2 FF 0 F 1F 0 2 F
vibrantes simple F 0 2 FF 0 E 4F 0 2 F múltiple F 0 2 FF 0 7 2F 0 2 F
)2.)a Cantidade ou duración : desaparece a oposición por este trazo, un fenómeno xeral en toda a Romania Occidental (ao nordeste da isoglosa que une La Spezia e Rimini). )2.)b Modos de articulación : aparecen as consoantes africadas.
3.2. Consonantismo
Na Noticia de Torto (1214, zona de Braga) parece distinguirse aínda entre [ F 06 4F 0B D] e [ F 0B D], con todo nesta altura xa debía estar bastante avanzado o proceso de desafricación de [ F 06 4F 0B D]. As orixes destas consoantes poden ser: 1).)a (^) Contacto de oclusiva velar sonora latina con vogal palatal núcleo de sílaba :
- O feito de que g sexa unha oclusiva explica que se xere unha consoante
africada.
- O feito de que g sexa sonora , explica que a africada tamén o sexa.
- e, i - -g + e, i- (posición non intervocálica) -g + e, i- (posición intervocálica) eada gĭ ng īva > gengiva agī na > agĩa (axiña) ente lo ng e > longe f ugi re > fugir genro a ng elu > angeo gengiva bu rg ense > burgese > burgés > burgués (modelo: burgo )
geõllo ar rg illa > argila vi rg ine > virge Aínda que o resultado maioritario é a palatalización , hai casos nos que esta non se produce : e, i - -g + e, i- (posición intervocálica) sexaginta > sessaenta cogitare > coidar ínsula son
ultados sen lar, hinojo ), polo que unhas voces a lización tivese unha ográfica. A desaparición de -g- intervocálico é un tratamento máis popular. A palatalización de -g- intervocálico supón o seu mantemento durante máis tempo, un tratamento máis conservador. 1).)b Iode :
- Sen estar en contacto con consoante :
ón inicial Posición medial io (lat. vg.) > janeiro *caiatu > cajato (conservación do -t- intervocálico?) ieiunare > jejũar, jajũar jajũar s Nestes casos tamén podemos atopar resultados sen palatalización : 3.2. Consonantismo
ión medial ño a da vogal i) tado non esperado) > moor > mor (cult.)
- En contacto con consoante :
[ F 06 2F 06 A] [ F 0F DF 06 A] [ F 06 4F 06 A] [ F 07 3F 06 A]
Con metátese do iode (que dá lugar ao pechamento da vogal tónica e á palatalización da consoante) habeat > aja fugio > fujo hodie > hoje basiu > *baisu > beijo habeo > ajo pulĕgiu > poejo se.de.am > _se.djam
seja_ cerasea > *ceraisa > cereija vi.de.o > vi.djo > vejo caseu > *caisu > queijo visione > ( *viison) > med. vijon Neste caso a existencia dun [i] na primeira sílaba fai discutible que se producise a metátese e, polo tanto, a suposición dunha forma viison occasione > _ocaison > med. ocaijón_ (ocasión) Coma en casos anteriores, as oclusivas sonoras en posición intervocálica puideron non palatalizar e desaparecer :
[ F 0F DF 06 A] [ F 06 4F 06 A]
corrigia > correa modiu > moio navigiu > navío mediu > meio, meo fagea > faia (que convive con resultados palatalizados: Porta Fageiras ) podiu > poio
- Fricativa palatal xorda [ F 0 A 7] 2).)a Asimilacións provocadas por un iode : é a orixe desta consoante na maioría dos casos. Podemos distinguir varios grupos:
- [ F 06 BF 07 3] ( 1 ): este grupo presenta dúas posibilidades evolutivas diferentes,
pero rexidas polo mesmo principio: o romance galego non admite oclusivas en posición implosiva. Estas dúas posibilidades son: 3.2. Consonantismo (^1) A grafía latina habitual para este grupo era , o que explica que tamén o sexa para F 0 a representación de [ (^) A 7] no romance galego.
- Evolución para unha africada predorso-dento-alveolar xorda [ F 07 3F 07 4F 07 3] > [ F 07 4F 07 3] > [ F 0A 0] (O resultado regular de [ F 06 B] perante [e, i] é [ F 07 3F 07 4F 07 3] > [ F 07 4F 07 3]). Isto é o que acontece na maioría dos verbos incoativos latinos:
cognoscere > coñoscer [ F 07 4F 07 3] > coñocer
- Metátese do iode e palatalización [ F 07 3F 06 B] > [ F 06 AF 0A 7] 3 :
fasce > *facse > feixe
pĭsce > *pĭcse > peixe (pruna) damascena > * amacs 1 E B Da > amaix 1 E B Da > ameixa
2).)b s- inicial latino : neste caso poden darse dúas solucións:
- Mantemento do s- inicial :
sapere > saber
- Palatalización en [ F 0A 7] , un resultado que non é exclusivo do galego, senón que aparece nunha ampla zona ibérica (aínda que non coinciden as unidades léxicas nas que se dá). Pode deberse a:
- Influencia mourisca, unha hipótese pouco probable no caso do galego dado que son bastantes as formas nas que se produce palatalización e non parece que a influencia mourisca puidera ser importante.
- Desprazamento pouco importante no punto de articulación da consoante, que pasa de ápico-alveolar a palatal. Ademais este é un fenómeno documentado tamén no galego urbano actual.
sŭrdu > xordo (resultado exclusivamente galego) sapōne > xabón separare > xebrar (cult. separar ) sŭfure > xofre
- Africada palatal xorda [ F 0 7 4F 0 A 7] : ten a súa orixe na actuación do iode nos grupos consonánticos latinos cl- , pl- e fl- , nos que a líquida lateral derivou nunha consoante palatal (sempre en posición non intervocálica), segundo parecen indicar os diferentes resultados románicos :
clave it_. chiave_ aragonés llau gal_. chave_
flore it_. fiore_ gal_. chor, chur_
Exemplos:
3.2. Consonantismo
(^3) Este é un resultado común dentro das linguas románicas, sendo insólito a solución do castelán, que presenta o mesmo resultado para as dúas posibilidades evolutivas.
cl- pl- fl-
clave > chave planu > chão > chao, chan inflare > inchar clausa > chousa plenu > ch 1 E B Do > cheo flore > chor, chur claudere > choer amplu > ancho (vīlla) flaviani > Chaián
clavicula > cult_. clavícula_ semicult_. caravilla, cravilla_ patrm_. chavella_
- Africada predorso-dento-alveolar xorda [ F 0 7 4F 0 7 3] (<c, ç>) :
4).)a C + e, i (núcleo de sílaba) en posición inicial e posición medial non intervocálica :
- [ F 06 B] explica que dea lugar a un son africado , producíndose unha asimilación por causa da vogal palatal que dá lugar a un adiantamento no punto de articulación ( velar > palatal > dento-alveolar ).
- Existe unha fase intermedia antes da chegada ao resultado [ F 07 4F 07 3]: [ F 06 B + F 06 5, F 0 6 9] > [^
F 0 7 4
F 0 A 7] > [^
F 0 7 4
F 0 7 3] :
centum > [ F 07 4F 0A 7] ento
- Trátase dunha palatalización bastante estendida pola Romania.
- Con todo, é unha mudanza antiga pero non tanto coma para afectar a todo o territorio románico. Así, o sardo mantén a oclusiva velar xorda latina ( kelu ) e os préstamos latinos a outras linguas tamén (caesar > al. kaiser ).
- A chegada á fase [ F 07 4F 07 3] debeu ser común xa na maioría das variedades ibéricas medievais. Con todo, en galego conservamos algunhas reliquias da fase [ F 07 4F 0A 7] :
ciceru > chícharo (non * cízaro ) cimice > chinche (non * cince )
Exemplos:
k- -k- (non intervocálica) cĭrca > cerca mancĭpiu > mancebo caelu > *celu > ceo mercede > mercee
accendere > acender
4).)b Contacto cun iode :
- (^) Neste caso [ F 07 4F 07 3] procede dos grupos [-tj-] e [-kj-] , que converxen ao producírense cambios no seu punto de articulación , de xeito que o de [-tj- ] recúa de dental a palatal e o de [-kj-] adiántase de velar a palatal. Indicios disto atopámolos en:
- Confusións en textos latinos tardíos : Gallaetia (por Gallaecia ).
3.2. Consonantismo
placeat > praza coriacea > coiraça
- Posición non intervocálica : os resultados son sempre xordos. Exemplos:
[-tj-] [-kj-]
fortia > força lancea > lança captiare > caçar post-cucceu > pescoço martiu > março calcea > caça
-antia > -ança
- No caso concreto de [- F 07 3tj-] en posición intervocálica os resultados son diferentes, producíndose unha evolución [- F 07 3tj-] > [- F 07 3t F 0A 7-] > [- F 0 7 3t^
F 0 A 7-] :
christianu > creschão, crischão
bestia > bescha, bischa > becha, bicha sebastianu > Sevaschão comestione > comeschon > comechjón
- O grupo [ F 02 DF 06 4F 06 AF 02 D] tamén pode dar lugar a [ F 07 4F 07 3]:
perdeo > perço ardeo > arço virdia > verça
verecu ndia> vergonça
- Africada predorso-dento-alveolar sonora [ F 0 6 4F 0 7 A] :
5).)a C + e, i (núcleo de sílaba) en posición intervocálica :
dicere > dizer facere > fazer dicunt > lat. vg. *dicent > dizen
5).)b Influencia dun iode nos grupos grupos [-tj-] e [-kj-] que, como xa vimos, pode dar lugar a resultados xordos ou sonoros.
- Fricativa ápico-alveolar sonora / F 0 7 AF 0 D E/ : ten a súa orixe en contextos intervocálicos , polo que se trata dun proceso de asimilación respecto das vogais contiguas:
3.2. Consonantismo
6).)a -s- latino intervocálico , que explica que a grafía máis frecuente para / F 0 7 A
F 0 D E/ fose^ <-s-> , xa que se trata do mantemento dos hábitos gráficos latinos. Exemplos:
thesauru > tesouro causa > cousa pousare > pousar rosa > rosa
6).)b -ns- > -ss- > -s- : trátase dunha asimilación moi antiga que xa debeu dar lugar a un -s- no latín vulgar. Exemplos:
pensare > pesar sponsu > esposo tensu > teso mensa > mesa mensura > mesura
6).)c -rs- > -ss- > -s- : coma no caso anterior, o resultado -s- xa debía estar presente no latín vulgar. Exemplos:
sursu > suso (‘arriba’) deōrsum > juso (‘abaixo’) Neste caso o grupo [ F 0 6 4F 0 6 A] dá lugar a [ F 0 6 4F 0 B D] e despois a [ F 0 B D]. O resultado [ F 0 7 5] procedente de ō non é regular, pero explícase pola analoxía co antónimo suso.
- Fricativa ápico-alveolar xorda [ F 0 7 3F 0 D E] : ten a súa orixe no / F 07 3F 0D E/ latino en diferentes posicións:
7).)a s- , coa excepción das formas nas que se dá palatalización (sapōne > xabón ; sŭrdu > xordo ).
7).)b –s. Exemplo:
rosas > rosas
7).)c –ss– (xeralmente por procesos asimilatorios), o que explica que a grafía máis frecuente nos textos medievais fose <-ss->. Exemplos:
passu > paso ossu > oso -asse > -asse (pret. subx.)
7).)d Grupos consonánticos nos que se deron asimilacións máis tardías :
ŭrsu > osso adversu > avesso
3.2. Consonantismo
/ F 07 AF 0D E/ > /
F 0 7 3
F 0 D E/
casa > cassa nosso > noso (confusión na grafía, desde o século XV é cada vez máis raro o uso de <- ss->)
A desafricación e a desonorización son dúas mudanzas coetáneas que se producen no galego medieval a partir do sistema prototípico (compartido co portugués e co castelán). Isto quere dicir que xa na Idade Media, coma na lingua actual, tiña que haber outros subsistemas de sibilantes con diferente distribución diatópica e/ou diafásica. Cando menos podemos falar de dous subsistemas:
Sistema prototípico Subsistema arcaico (desafricación)
Subsistema de transición (desonorización) / F 0B D/ / F 0A 7/ / F 0B D/ / F 0A 7/ / F 0A 7/ / F 06 4F 07 A/ / F 07 4F 07 3/ / F 07 A/ / F 07 3/ / F 07 3/ / F 07 AF 0D E/ / F 07 3F 0D E/ / F 07 AF 0D E/ / F 07 3F 0D E/ / F 07 3F 0D E/
a) Subsistema arcaico : sistema con desafricación, que aínda se mantén na Limia Baixa e en falas de Zamora. Polo que a desafricación afectou todo o territorio galego, pero a desonorización non b) Subsistema de transición : é un sistema de transición cara ao galego moderno, que aínda se mantén en zonas da Galiza occidental. Exemplos:
Subsistema arcaico Subsistema de transición
/ F 0B D/: gente / F 0A 7/: xente, leixar
/ F 0A 7/: leixar
/ F 07 A/: cozer, paaço / F 07 3/: coser (‘cociñar’), paso (‘edificio’) coser, paso
/ F 07 3/: coser, paso
O subsistema de transición dá diferentes resultados no galego moderno :
/ F 0A 7/ / F 0A 7/ / F 0A 7/ / F 0A 7/
/ F 07 3/ / F 07 3/ > / F 0A 0/ / F 07 3/, / F 07 3F 0D E/ > /
F 0 7 3/
/ F 07 3/, / F 07 3F 0D E/ > /
F 0 7 3
F 0 / F 07 3F 0D E/ / F 07 3F 0D E/ D E/
- / F 0F 1/ , que ten a súa orixe na secuencia [ F 06 CF 06 A]. Exemplos:
aliu > allo artĭculu > * artic’lo > artello ( F 0 6 B
F 0 6 A) regulam > regl’a > rella ( F 0 F D> F 0 6 A)
- / F 0B 5/ , que ten a súa orixe na secuencia [ F 06 EF 06 A]. Exemplos:
3.2. Consonantismo
hispania > españa agnu > *ajno > año ( F 0 F D> F 0 6 A)
1.. Evolución das oclusivas intervocálicas
Nas oclusivas producíronse unha serie de cambios relacionados entre si: )1 Consoantes longas latinas en posición intervocálicas > consoantes breves. )2 Consoantes oclusivas breves intervocálicas ou seguidas de vibrante : a) Sonorización das oclusivas xordas, un proceso asimilatorio dado que as vogais son sons sonoros. b) Debilitamento das oclusivas sonoras, dando lugar a aproximantes , un proceso tamén asimilatorio xa que as vogais se pronuncia sen constricións.
b).) Labiais :
pp > p 2 p 1 > b 2 b 1 > F 0 B A F 0 A 2 2
(> F 0 5 E)
No caso da labial é pouco común que se chegue á desaparición. Exemplos:
pp > p cŭppa > copa
stŭppa > estopa
p > b > F 0B AF 0A 2 cūba > cuba
capĭllu > cabelo
b > F 0B AF 0A 2 (> Ø) faba >^ faba
habes > has
b).)2 Dentais :
tt > t (^2) t 1 > d 2 (> F 0 B 6
F 0 A 2) d 1 > F 0B 6 F 0 A 2 F 0 A 2^2
(> F 05 E)
Neste caso a evolución d > F 0B 6F 0A 2 > Ø é case sistemática.
3.2. Consonantismo
1).)b Obxeccións :
- Descoñecemento do sistema fonolóxico prerromano.
- A lenición é un fenómeno característico da Romania Occidental , non só da Península Ibérica, e que non se dá en tódalas falas (non se dá no aragonés e probablemente tampouco se producise nas falas mozárabes).
- Na escrita só temos evidencias da gheada desde época moderna (ss. XVI e XVII).
- Tese adstratísticas (Pensado) :
1).)c Definición : considera a gheada unha consecuencia da presión do castelán sobre o galego, de xeito que o galego adquiriría o fonema castelán / F 07 8/ mediante o seguinte proceso:
- Recepción do fonema / F 07 8/ que se adapta como / F 0F D/. Exemplo [ F 07 8F 06 FF 0C 7F 07 3F 0D EF 0A B] > [ F 0F DF 06 FF 0C 7F 07 3F 0D EF 0A B].
- Aprendizaxe da pronuncia / F 07 8/ por considerala máis prestixiosa, de xeito que se estende este fonema a tódalas formas que antes tiñan / F 0F D/.
- Extensión ultracorrecta de / F 07 8/ ás formas que tiñan / F 0F D/ en castelán. Exemplo: [ F 06 CF 07 7F 06 5F 0C 7F 07 8F 06 F].ç
- Extensión ultracorrecta de de / F 07 8/ ás restantes formas. 1).)d Obxeccións : a influencia do castelán é maioritariamente léxica , non fónica e morfolóxica, polo que sería unha mudanza moi rara.
- Tese estruturalista (Santamarina e Schroten) :
3).)a Definición : a sonorización e o debilitamento poden explicarse pola posición intervocálica ou de consoante + líquida , xa que son contextos nos que os sons contiguos son sonoros e prodúcense sen constricións totais. É dicir, sería o “término dun proceso de selección fonolóxica de variantes fonéticas”.
3).)b Os argumentos desta tese son:
- Imposibilidade de identificar o fonema da gheada co castelán / F 07 8/ , xa que o son xenuíno deste fenómeno é [ F 06 8] (farínxea xorda), aínda que existen moitos outros alófonos.
- A tese adstratística non explica a evolución [ F 0F 7F 0F D] > [ F 0F 7F 06 B] que se produce nalgunhas áreas.
3).)c Proceso de formación da gheada:
- A pronuncia orixinaria do actual fonema da gheada sería [ F 0F D] , que evolucionaría a [ F 0A 9] ou [ F 0A 9F 0A 2] en certos contextos.
- Desde os séculos XVI e XVII hai un maior debilitamento dos alófonos [ F 0A 9] e [ F 0A 9F 0A 2] que se reflicte en dous modos:
- Vertical (grao de constrición): aproximante / fricativo > apirado.
- Horizontal (punto de articulación): velar > farínxea
- Propagación de [ F 06 8] aos contextos silábicos que antes ocupaba / F 0F D /, que non é sistemática cando o son vai precedido de nasal, xa que podemos atopar na área de gheada os resultados [ F 0F 7F 0F D] e [ F 0F 7F 06 B] , que Santamarina explica do seguinte xeito:
3.2. Consonantismo
- Na franxa costeira a reorganización da distribución dos alófonos non estende a gheada ao contesto [ F 0F 7F 0F D].
- A variante [ F 06 8] comeza a actuar autonomamente e convértese no fonema / F 06 8 /, de xeito que o [ F 0F D] queda illado na franxa costeira no contexto [ F 0F 7F 0F D].
- A maior frecuencia da secuencia [ F 0F 7F 06 B] ca de [ F 0F 7F 0F D] fai que neste sistema [ F 0F 7F 0F D] pase a [ F 0F 7F 06 B] (oclusiva velar sonora > oclusiva velar xorda). 3).)d É a tese máis aceptada na actualidade.
1.... Conclusións
- É un fenómeno que se orixina no propio sistema fonolóxico do galego.
- Está vinculada ao proceso de lenición consonántica 2).)a que actúa nos seguintes casos:
- Consoantes xeminadas > consoantes simples. Exemplo: uaccan > vaca.
- Oclusivas xordas > oclusivas sonoras. Exmeplo: amicum > amigo.
- Oclusivas sonoras > F 05 E. Exemplo: legere > ler. 2).)b (^) No caso da gheada produciríase un paso máis na sonorización das oclusivas xordas: [ F 0F D] > [ F 0A 9]/[ F 0A 9F 0A 2] > [ F 06 8] (> [ F 05 E]). Exemplos: amicum > amigo > ami F 0A 9o/ami F 0A 9F 0A 2o > ami F 06 8o ; facere > fa F 0F Der > fa F 0A 9er/fa F 0A 9F 0A 2er > fa F 06 8er > faer > fer.
1.4.. (^) Betacismo
1.3...2.... Descrición
Fenómeno que afecta a consoantes labiais e labiodentais. Non sabemos como era o sistema medieval neste tipo de consoantes, pero podemos supoñer que antes do século XIII existiría un sistema formado por tres elementos:
Sistema arcaico F 06 2 (oclusiva bilabial sonora)
< b-, -b- non intervocálica, -bb-, sonorización de -p- intervocálica F 0 B A
F 0 A 2 (aproximante bilabial sonora)
< v- ([ F 0 7 7]), -b- intervocálica ou seguida de vibrante F 0 7 6 (fricativa labiodental sonora)
< -f- intervocálica (sonorización)
Exemplos:
< b- bene > ben < -b- non intervocálica palŭmba > pomba < sonorización de -p- intervocálica caepŭlla > cebola < sonorización de -p- + vibrante capra > cabra
v>
< v- ([ F 0 7 7]) vinu > vĩo > uiño
lavare > lavar amabat > amava < -f- intervocálica (non está claro cal era o punto de
profectu > proveito
3.2. Consonantismo
2).)a López de Velasco (1578): ce nsura a falta de distinción entre / F 06 2/ e / F 0 7 6/ , afirmando que se trabataba^ de unha costumbre envejecida que existe por todo el reino , polo que deducimos que no século XVI é xa unha situación consolidada.
2).)b Duarte Nunes de Leão (1574): achéganos información relativa a Galiza e o norte de Portugal , que cadra coa información actual dos atlas lingüísticos. Así, dinos que os galegos e algúns portugueses de Entre Douro e Minho din bos e bosso por vós e vosso , e bida por vida e que case todas as formas nas que hai v consoante mudan en b.
2.. Evolución das consoantes -l-, -ll-, -n- e -nn- en posición intervocálica
3.... Evolución en galego e outros romances
En galego e portugués : 1).)a As xeminadas -ll- e -nn- simplifican. 1).)b (^) As simples -l- e -n- desaparecen.
(^) No resto de romances peninsulares : 2).)a As xeminadas -ll- e -nn- palatalizan en [ F 0F 1] > [ F 0E F] e [ F 0B 5] respectivamente. 2).)b As simples -l- e -n- permanecen.
Exemplos:
latín galego portugués leonés castelán catalán caballum cabalo cavalo caballo / cabaiso
caballo cavall
vallem val vale valle / vaise valle vall molere moer moer moler moler moldre palum pao pau palo palo pal
annum ano ano año año any cannam cana cana caña caña canya bonam boa boa bona buena bona
luna lúa lua lluna luna lluna
- Romances con resultados similares ao galego-portugués : 3).)a -n- > [ F 05 E] : gascón e dialectos noriatalianos. Exemplo:
canalem > gasc. câu , gal. cal, canle
3).)b -l- > [ F 07 2], -ll- > -l -: romanés e dialectos italianos. Exemplo:
stella > gasc. stele , gal. estrela filum > gasc. fir , gal. fío
3).)c Préstamos latinos no éuscaro :
3.2. Consonantismo
latín galego éuscaro camellam gamela kamela molinum muíño burin
cannam cana kana granum grao, gran garau
1.5.. Cronoloxía
É un fenómeno que se adoita datar no século X xa que, aínda que temos testemuños desde o século IX, é neste momento cando comezan a ser máis abundantes.
1.6.. Explicación do fenómeno
- Hipótese da reestruturación silábica : 1).)a Definición : -l- e -n- intervocálicos agruparíanse coa vogal anterior , de xeito que ficarían en posición implosiva e desaparecerían. Exemplos:
mólere > molére > [mo-ler] > *[mol-er] > moer
lunam > [lu-na] > *[lu F 0 F 7-a] > [lũa] > lúa
1).)b Obxeccións :
- A explicación funciona no caso de - n -, xa que a reestruturación fai que a nasal pase a posición implosiva e poida nasalizar a vogal anterior e despois desaparecer. Exemplo:
sana > sãã > sãa > saa > sa
- No caso de -l- non é operativa esta explicación, xa que o -l- implosivo normalmente vocaliza en galego-portugués. Exemplos:
Evolución regular Evolución esperable segundo a hipótese da reestruturación silábica
altĕru > aut(e)ro> F 0 B Futro > F 0 6 Futro molere > *[mul-er] > *[mo F 0 7 7er] > *mou- ver ~ *mouguer^5
- Proceso de lenición / fricativización (ao igual ca no caso de -d-): 2).)a No caso de -l- a desaparición é máis rápida ca no caso de -d-, xa que se trata dunha consoante líquida (máis próxima ás vogais). Exemplo:
pedem > *[pe F 0 B 6F 0 A 2e] > pé
molere > *[ F 0 6 DF 0 6 FF 0 F BF 0 6 5r] > [ F 0 6 DF 0 6 FF 0 6 5r]
2).)b No caso de -n- :
- Martinetti apuntou que en gascón e portugués se pasou por unha fase previa na que habería unha consoante aspirada sonora [h].
3.2. Consonantismo
(^5) Esta evolución dáse en casos coma audire > ouvir ~ ouguir (a), pero débese a cambios por analoxía.
