CICERONE, PRO ARCHIA
[1] Si quid est in me ingeni, iudices, quod sentio quam sit exiguum, aut si qua exercitatio dicendi, in
qua me non infitior mediocriter esse versatum, aut si huiusce rei ratio aliqua ab optimarum artium
studiis ac disciplina profecta, a qua ego nullum confiteor aetatis meae tempus abhorruisse, earum
rerum omnium vel in primis hic A. Licinius fructum a me repetere prope suo iure debet. Nam quoad
longissime potest mens mea respicere spatium praeteriti temporis, et pueritiae memoriam recordari
ultimam, inde usque repetens hunc video mihi principem et ad suscipiendam et ad ingrediendam
rationem horum studiorum exstitisse. Quod si haec vox, huius hortatu praeceptisque conformata, non
nullis aliquando saluti fuit, a quo id accepimus quo ceteris opitulari et alios servare possemus, huic
profecto ipsi, quantum est situm in nobis, et opem et salutem ferre debemus.
[12] Quaere argumenta, si qua potes: numquam enim his neque suo neque amicorum iudicio
revincetur. Quaeres a nobis, Grati, cur tanto opere hoc homine delectemur. Quia suppeditat nobis ubi
et animus ex hoc forensi strepitu reficiatur, et aures convicio defessae conquiescant. An tu existimas
aut suppetere nobis posse quod cotidie dicamus in tanta varietate rerum, nisi animos nostros doctrina
excolamus; aut ferre animos tantam posse contentionem, nisi eos doctrina eadem relaxemus? Ego
vero fateor me his studiis esse deditum: ceteros pudeat, si qui se ita litteris abdiderunt ut nihil possint
ex eis neque ad communem adferre fructum, neque in aspectum lucemque proferre: me autem quid
pudeat, qui tot annos ita vivo, iudices, ut a nullius umquam me tempore aut commodo aut otium meum
abstraxerit, aut voluptas avocarit, aut denique somnus retardit?
[13] Qua re quis tandem me reprehendat, aut quis mihi iure suscenseat, si, quantum ceteris ad suas res
obeundas, quantum ad festos dies ludorum celebrandos, quantum ad alias voluptates et ad ipsam
requiem animi et corporis conceditur temporum, quantum alii tribuunt tempestivis conviviis, quantum
denique alveolo, quantum pilae, tantum mihi egomet ad haec studia recolenda sumpsero? Atque hoc
ideo mihi concedendum est magis, quod ex his studiis haec quoque crescit oratio et facultas; quae,
quantacumque in me est, numquam amicorum periculis defuit. Quae si cui levior videtur, illa quidem
certe, quae summa sunt, ex quo fonte hauriam sentio.
[14] Nam nisi multorum praeceptis multisque litteris mihi ab adulescentia suasissem, nihil esse in vita
magno opere expetendum nisi laudem atque honestatem, in ea autem persequenda omnis cruciatus
corporis, omnia pericula mortis atque exsili parvi esse ducenda, numquam me pro salute vestra in tot
ac tantas dimicationes atque in hos profligatorum hominum cotidianos impetus obiecissem. Sed pleni
omnes sunt libri, plenae sapientium voces, plena exemplorum vetustas: quae iacerent in tenebris
omnia, nisi litterarum lumen accederet. Quam multas nobis imagines--non solum ad intuendum,
verum etiam ad imitandum--fortissimorum virorum expressas scriptores et Graeci et Latini
reliquerunt? Quas ego mihi semper in administranda re publica proponens animum et mentem meam
ipsa cognitatione hominum excellentium conformabam.
[15] Quaeret quispiam: "Quid? Illi ipsi summi viri, quorum virtutes litteris proditae sunt, istane
doctrina, quam tu effers laudibus, eruditi fuerunt?" Difficile est hoc de omnibus confirmare, sed tamen
est certe quod respondeam. Ego multos homines excellenti animo ac virtute fuisse, et sine doctrina
naturae ipsius habitu prope divino per se ipsos et moderatos et gravis exstitisse, fateor: etiam illud
adiungo, saepius ad laudem atque virtutem naturam sine doctrina quam sine natura valuisse
doctrinam. Atque idem ego contendo, cum ad naturam eximiam atque inlustrem accesserit ratio
quaedam conformatioque doctrinae, tum illud nescio quid praeclarum ac singulare solere exsistere.
