Anatomija i histologija, Rezime od Anatomija čoveka

Preuzmite Anatomija i histologija i više Rezime u PDF od Anatomija čoveka samo na Docsity!

ANATOMIJA I HISTOLOGIJA

Odabrana predavanja

UVOD U ANATOMIJU ČOVJEKA

____________________________________________

1.1.Uvod

Anatomija predstavlja nauku o građi svih živih bića, ali se u užem smislu odnosi samo na čovjeka, te označava nauku o građi čovječijeg tijela.

Riječ „Anatomija“ je grčkog porijekla, potiče od riječi „ anatemnein “ i ne označava predmet i svrhu svog proučavanja, nego samo način svog rada; prevedeno, ta riječ znači „reseciranje“ ili „sječenje“, pa se u tom, prenesenom smislu upotrebljava već oko 2000 godina. Anatomija i fiziologija, koja sama po sebi proučava način funkcionisanja čovječijeg tjela i njegovih organa, predstavljaju biologiju čovjeka. Biologija pored anatomije i fiziologije, obuhvata i nauku o razvijanju (Embriologija), koja proučava ontogenezu i filogenezu razvića čovjeka.

• topografska anatomija ima zadaću da pojedine kompletne dijelove tijela, kao kroz presjek, prikaže u međusobnim odnosima – npr., presjek kroz glavu, vrat, grudni koš itd. (sagitalni i transverzalni presjeci).
• komparativna (usporedna) anatomija ima zadaću međusobno uspoređivanje pojedinih djelova tijela unutar jednog organizma ili u odnosu na druge organizme,
• hirurška anatomija svoja proučavanja i rad temelji na sekciji (operaciji) in vivo,
• mikroskopska anatomija ima zadaću proučavanja najmanjih djelova tkiva (kasnije se razvila u posebnu granu histologiju ),
• rendgen anatomija proučava plastičnost (prostornost nekog tkiva ili organa), izučava se pomoću slikovnih tehnika (CT, RTG, MRI).

Upoznavanje građe i funkcije tijela omogućuje tzv. prvi korak na putu održavanja zdravlja, kao i liječenje bolesti svakom zdravstvenom radniku, bez obzira na kom se stepenu djelovanja oni nalaze.

Čovječije tijelo je bilateralno simetrično, tj. središnja linija dijeli tijelo u dvije polovine, koje su simetrične, ali nisu jednake. To načelo simetrije imaju sva bića, ali i svi predmeti koji se gibaju u prostoru. Male nejednakosti simetričnih djelova tijela daje mu zapravo izražajnost, ljepotu i draž. Bilateralna simetričnost omogućava lakše i spretnije gibanje u prostoru.

Međutim, iako možemo nabrojati niz zajedničkih djelova tijela, koji se kod svih ljudi jednako zovu i nalaze se na istom mjestu, ipak njihov vanjski izgled, kao i unutrašnja građa (a prema tome i međusobni odnosi tog dijela tijela) nisu isti. Zato prema građi a i prema izgledu tijela, možemo reći da su vanjski i unutrašnji dijelovi tijela uvijek u različitim međusobnim proporcijama i omjerima. Kažemo, svaki je organizam biće za sebe.

Cijeli se čovječiji organizam prema vanjskom izgledu djeli na glavu ( caput ), vrat ( collum ), trup ( truncus ) i udove ( extremitete ).

Svaki od tih djelova sastavljen je od niza manjih dijelova područja i površina, od kojih, pak, svaki nosi posebno ime. S druge strane, neka su imena zajednička za različite djelove tijela.

Unutrašnjost organizma također je podjeljena na više dijelova. Na primjer, postoje tri glavne šupljine tijela: šupljina glave ( cavitas cranii ), prsna šupljina ( cavitas thoracis ) i trbušna šupljina ( cavitas abdominalis ). U svakoj od njih postoji niz manjih šupljina, međusobno odvojenih pregradama, sastavljeni od različitih organa ili sistema organa. Svi organi međusobno su povezani u sisteme koji zajedno čine anatomsku cjelinu. Neki organi nalaze se samo u jednom od navedenih dijelova tijela, dok se drugi protežu na dva ili više – čak i na sve dijelove tijela (naprimjer: krvni sudovi, nervi, koža).

Svaki organ ima manje dijelove, te se tako ta podjela razgranjuje do onih najsitnijih gradivnih elemenata koji se zovu ćelije. Čovječiji organizam je složena, komplicirana ali i nedjeljiva cjelina, sastavljena od pojedinih različitih sistema organa. Sistemi organa su

zajedničke cjeline niza organa, međusobno povezane u anatomsku i fiziološku konstrukciju.

Organi su veći dijelovi tijela prilagođeni vršenju stalnih i određenih funkcija, građeni su od različitih tkiva, koja su sva podređena međusobno povezanim zajedničkim funkcijama tog organa.

Tkiva su nakupine ćelija istog porijekla, iste građe, istog izgleda, te podređena istim funkcijama. I na kraju ćelija je najmanji gradivni i funkcionalni element, tj. biološka jedinica organizma.

2.. Ćelija (Cellula); (grč: citos)

Najjednostavniji, tek mikroskopski vidjliv organizam koji fundira kao samostalna anatomsko-fiziološka cjelina naziva se ćelija (cellula).

Ona je prema tome osnovna gradivna i funkcionalna jedinica svakog organizma. Anatomski nije uvijek najmanja sastavna jedinica u tijelu pojedinih živih bića, ali je uvijek funkcionalno najmanja jedinica svakog organizma; zadaća joj je održavanja osnovnih metaboličkih i bioloških promjena. Ćelija kao dio organizma pronađena je tek nakon konstrukcije prvog mikroskopa, u drugoj polovini XVII stoljeća. Levenhuk je posmatrajući pod tim prvim mikroskopom komadić pluta, primjetio da se ono sastoji od bezbroj sistnih dijelova, koje je nazvao ćelijama. Smatra se da u tijelu odraslog srednje razvijenog čovjeka ima oko 100 triliona ćelija. Međutim ova stavka nemora biti tačna, jer se razlikuje od autora do autora. Pojedini autori iz Italije i Španije su izučavali broj ćelija u ljudskom organizmu, te došli do sljedećih zaključaka. Počeli su od pitanja kako je moguće procjeniti broj ćelija, ako ih nije moguće prebrojati. Prosječna težina jedne ćelije iznosi oko 1 nanogram. Prostom računicom može da se dođe do zaključka da, na primjer, čovjek koji ima 70 kilograma, sadrži 70 triliona ćelija. Sa druge strane moguće je uraditi proračun na osnovu zapremine ćelije. Prosječna zapremina ćelije sisara iznosi četri bilionita dijela kubnog centimetra. Ako bismo računali prema prosječnoj zapremini čoveka, dobili bismo broj od oko 15 triliona ćelija.

Ćelije su osnovne građevne i funkcionalne jedinice svih živih bića, osim virusa koji nemaju ćelijsku građu. Ljudsko tijelo se sastoji od trilion ćelija. One izgrađuju tijelo, koriste hranljive materije, iz njih dobijaju energiju, a vrše i neke specifične funkcije. Ćelije sadrže nasljedni materijal i mogu da naprave sopstvene kopije (ćelijska dioba). Ćelije su izgrađene od mnogo dijelova, nazvanih organele, od kojih svaki ima različitu funkciju, ulogu. Upoznavanje građe i funkcije ćelije predstavlja osnovu za svako dublje proučavanje u biologiji i medicini. Rezultati tog proučavanja doprinose poznavanju normalnog i patološkog stanja ćelije pa time i čitavog organizma. Grana biologije koja se bavi proučavanjem ćelije naziva se citologija.

Ćelija može da obavlja različite funkcije:

• zaštitna,
• kontraktilnost,
• sekrecija,
• polne ćelije,
• ćelije imunog sistema,

Golgijev kompleks se sastoji iz spljoštenih paralelno postavljenih krupnih vezikula (kao naslagani tanjiri) od kojih se odvajaju sitnije vezikule koje sadrže proizvodi lučenja ove organele. Uloga mu je u dozrijevanju, obilježavanju i usmjeravanju kretanja molekula ka tačnom odredištu u ćeliji: ka lizozomima, van ćelije (sekretorna uloga), ka ćelijskij membrani.

Lizozomi su oblika kesica obavijenih jednostrukom membranom. Ispunjeni su mnogobrojnim hidrolitičkim enzimima pa se nazivaju organele za varenje. U njima se mogu razložiti različite materije, strane materije ili čak čitave ćelije (npr. bakterije), dijelovi sopstvene ćelije a u određenim uslovima i čitava ćelija ( kese samoubice ).

Mitohondriji su organele s najvećom količinom membrana. Njihov sadržaj je obavijen dvijema membranama - vanjskom i unutrašnjom, između kojih se nalazi međuprostor. Vanjska membrana je glatka i u kontaktu je sa citoplazmom. Unutrašnja membrana gradi mnoge uvrate označene kao kriste (pregrade) na kojima se nalaze enzimi respiratornog lanca. U mitohondrijalne matriksu nalaze ribosomi (70S) i mitohondrijalna DNK (prstenasta je).

U procesu staničnog disanja razlažu se organske materije do krajnjih proizvoda CO2 i H2O i oslobađa se energija u vidu molekula ATP-a. Odvija se kroz dve faze: glikolizu (u citoplazmi u odsustvu O2) i Krebsov ciklus (u mitohondrijama, u prisustvu O2). Osnovni izvor energije u životinjskim ćelijama je glikoza. Razlaganjem 1 mol glukoze kroz obje faze oslobodi se 38mol ATP-a.

Plastidi su prisutni samo u biljnoj ćeliji. Razlikujemo tri vrste hromoplasti, hloroplasti i leukoplasti (bez pigmenta, u njima se magacioniraju hranjive tvari). Hloroplasti su i po građi i po funkciji slični mitohondrijama. Hloroplasti sadrže pigment hlorofil iu njima se odvija proces fotosinteze.

Fotosinteza predstavlja proces kojim se pomoću hlorofila apsorbira sunčeva svjetlost i pretvara u hemijsku energiju (ATP) a zatim se ta energija koristi za sintezu organskih tvari iz anorganskih (CO2 i H2O).

Citoskelet je izgrađen od preko 20 vrsta citoplazmatičnih proteina koji omogućuju promjenu oblika ćelije, kretanje organela i same stanice kao i međusobno povezivanje ćelija. Osnovni strukturni dijelovi citoskeleta su:

1. mikrofilamenti među kojima su najznačajniji oni u mišićnim ćelijama; miozinski filamenti zajedno sa drugim faktorima (joni Ca++, ATP idr.) omogućavaju klizanje aktinskih filamenata što dovodi do kontrakcije mišićnih ćelija;
2. mikrotubule (mikrocjevčice) su u obliku šupljeg cilindra; u ćeliji se mogu nalaziti kao pojedinačne ili grupisane u snopove; izgrađene su od proteina tubulina;
3. prelazni (intermedijerni) filamenti dobili su ime po tome što im je prečnik nešto veći od mikrofilamenata, a manji od prečnika mikrotubula; koliko je za sada poznato, imaju ih samo životinjske ćelije; grade ih veoma različiti proteini.

1.2.2. Jedro

Najupadljivija, velika organela eukariotskih ćelija je jedro. Sam latinski naziv - nucleus (jezgro), govori o značaju jedra za ćeliju. U njemu se nalazi DNK (geni) u kojoj je

zapisano sve ono što ćelija treba da uradi da bi se održala u životu i prilagodila na promjene u okolini. Jedro reguliše (upravlja) sve procese u ćeliji, u njemu se obavlja i sinteza DNK(replikacija) i svih vrsta RNK (transkripcija).

Jedro se sastoji od:

• jedrove opne (nuklearnog ovoja) i
• jedrovog soka (nukleoplazme).

Nuklearni ovoj je izgrađen od dvije membrane: spoljašnje i unutrašnje između kojih se nalazi perinuklearni prostor. Nuklearni omotač sadrži otvore (nuklearne pore) preko kojih se obavlja razmjena materija između nukleoplazme i citoplazme ćelije. Nukleoplazma je unutrašnjost jedra odvojena od citoplazme unutrašnjom jedrovom membranom. U nukleoplazmi se nalaze hromozomi – hromatin i jedarce (nukleolus).

Jeadrce se nalazi u nukleoplazmi od koje nije odvojeno membranom. Vidljivo je u interfaznom jedru, dok prividno nestaje za vrijeme diobe. Obrazuje se u predjelu sekundarnog suženja hromosoma, pa se taj dio naziva organizator jedarceta. U jedarceta se sintetiziraju dijelovi ribosoma, pa je stoga ono krupno u jedru stanica koje vrše intenzivnu sintezu proteina. Jedro može sadržavati jedno ili veći broj jedaraca.

3.. Nauka o tkivima – Histologija

Ćelije koje formiraju organizam ne mogu se uvjek vidjeti kao zasebni, samostalni elementi. Kao zasebne ćelije mogu se naći npr., muške i ženske spolne ćelije, zatim ćelije krvi i još neke, dok su sve ostale međusobno rahlije ili čvršće povezuju formirajući nakupine.

Skup ćelija jednakog oblika i građe, istog porijekla i jendakih funkcija, nazivamo tkivo.

Tkiva se počinju razvijati odmah nakon oplodnje jajašca u njemu samome iz tzv. zametnih listića ili zametne osnove, tvoreći vanjski sloj ili ektoderm , unutrašnji sloj ili endoderm i, između njih, među sloj ili mezoderm.

Sva tkiva se prema funkciji mogu grubo podjeliti u četiri osnovne skupine, bez obzira na njihovo porijeklo i zametnu osnovu. To su:

-epitelno tkivo (pokrovni epitel, žljezdani epitel),

-potporno tkivo (endotel, vezivno i čvrsto, mrežasto, elastično, masno, hrskavičasto, koštano tkivo, krvno tkivo),

-mišićno tkivo (poprečnoprugasto, glatko i srčano tkivo),

-nervno tkivo (živačane ili nervne ćelije, nervne niti i neuroglija).

Epitelno tkivo (Pokrovno tkivo) je izgrađeno od gusto zbijenih ćelija okruženih zanemarljivo malom količinom ekstracelularnog matriksa. Epitelno tkivo nalazi se na površini tijela, oblaže unutrašnjost pojedinih organa i izvodne kanale. U vidu omotača oblaže površinu ljudskog tijela i sve tijelesne šupljine. Ujedno, poniranjem u ispodležeće vezivno tkivo, epitelne ćelije u toku embrionalnog razvoja formiraju endokrine i egzokrine žlijezde.

retikularnih vlakana (fibrae reticulares), koja formiraju fleksibilnu mrežu, u kojoj su smještene specifične (parenhimske) ćelije jednog organa, osnovna supstanca. Ovo tkivo je jako rašireno i čini stromu između ostalog u limfatičkim organima, koštanoj srži, jetri, bubrezima i endokrinim žlijezdama.

Masno tkivo je vezivno tkivo s posebnim karakteristikama. Dominantna gradivna komponenta masnog tkiva su ćelije (adipociti) koje se mogu pojedinačno ili u malim grupama naći i u drugim vezivnim tkivima. Veće nakupine adipocita čine masno tkivo koje je raspoređeno u cijelom tijelu. Masno tkivo je glavni depo energije u organizmu, ima ulogu u toplotnoj izolaciji (potkožno masno tkivo), a an mjestima izloženim pritisku ima mehaničko – potpornu ulogu. Obavija pojedine unutrašnje organe, ispunjava prostore između njih i pomaže u održavanju njihovog položaja. Razlikujemo dva tipa masnog tkiva žuto, (unilokularno) i smeđe, (multilokularno). Oba tipa masnog tkiva se razlikuju po raspodjeli u tijelu, boji, strukturi i funkciji.

Fibroblasti – fibroblastocyti. To su fiksne i najčešće ćelije vezivnog tkiva. U aktivnoj fazi sisntetiziraju vlakna i osnovnu supstancu. U intaktnim tkivima fibroblasti se rijetko dijele, dok u oštećenom tkivu proliferišu. Fibroblasti su izduženog oblika sa brojnim citoplazmatskim nastavcima. Jedro im je ovalno, euhromatično i sadrži jedan ili dva prominentna nukleola.

Hrskavičavo tkivo - izgrađeno je od hondrocita. Hraskavičavo tkivo dijeli se na hijalino i elastično. Hijalina hrskavica sadrži kolagen i ulazi u sastav zglobova, nosne hrskavice, dušnika i rebara. Elastična hrskavica sadrži elastična vlakna. Nalazi se u grkljanu i ušnoj školjci.

Koštano tkivo- osnovna jedinica je oseon izgrađen od osteocita. Osteociti su uronjeni u lakune te sadrže matriks kojeg čini organski osein, kolagena vlagna i neorganske soli Ca i Mg.

Krvotvorno tkivo stvara krvne ćelije: eritrocite, leukocite i trombocite. Smješteno je kod odraslog čovjeka u raznim organima (koštana srž, slezena, limfne žlijezde, te općenito retikuloendotelni sistem tijela), a u početku začeća embrionalna krv se stavara u jetri.

Mišićno tkivo ili formira organe za kretanje ili formira mišićni sloj unutar stijenkih svih unutrašnjih organa i krvnih žila, ili gradi mišićni sloj srca. Prema mjestu na kojem je smješteno dobilo je i svoje ime. Mišićne ćelije položene su tako da formiraju mišićne niti ili miofibrile , koje su međusobno povezane vezivom u mišićene snopiće, a ovi u sam mišić. Mišićne ćelije se pod uticajem nadražaja kontrahuju, skraćuju. U čovječijem tjelu nalazimo tri vrste mišićnog tkiva: poprečnoprugasto, glatko i srčano.

Nervno tkivo izgrađuje centralni i periferni nervni sistem, kako voljnog tako i autonomnog nervnog sistema. Samo tkivo sastoji se od nervnih ćelija i nervnih niti, slijepljenih međusobno posebnom vezivnom supstancom, nazvanom neuroglija. Nervna ćelija je najdiferenciranija ćelija čovječijeg tjela, čija je uloga da primi i sprovede nadražaj. Ona ima svoje tjelo i nastavke. Kraći nastavci dendriti primaju nadražaj, a dugi nastavci aksoni, provode nadražaj i imaju svoju mijelinsku ovojnicu.

4.. Nauka o organima – Organologija

Organ predstvalja dio čovječijeg tjela koji ima određen oblik i funkciju. Sastoji se iz više tkiva, od kojih je jedno dominantno i nosi glavnu funkciju koja je karakteristična za taj organ. Ostala tkiva uglavnom imaju sporednu funkciju unutar samog organa. Organi se udružuju i skupa grade sisteme čovječijeg tijela. Organi određenog sistema iako imaju različite uloge, djeluju sinergično i omogućavaju izvođenje jedne složene funkcije čovječijeg tijela. Unutar čovječijeg tijela postoje sljedeći funkcionalni sistemi: skeletni sistem, mišićni sistem, probavni sistem, respiratorni sistem, urogenitalni sistem, kardiovaskularni sistem, nervni sistem, sistem čula i koža.

5.. Čovječije tijelo kao cjelina

Razvoj čovjeka počinje od začeća i traje do smrti jedinke. Prva faza od začeća do rođenja, odvija se u tijelu majke. Ovaj dio proučava posebna nauka koja se naziva embriologija. Druga faza predstavlja fazu poslije rođenja, obuhvata najprije rast, zatim zrelu dob čovjeka i na kraju starost i smrt.

Začeće ( copulatio ) jeste spajanje spolnih ćelija (muške i ženske). Do spajanja kod čovjeka dolazi na nivou jajnika ili unutar proširenog djela jajovoda. Muška spolna ćelija ( spermium ), zahvaljujući talasastim pokretima svoga tijela prolazi kroz kanal vagine, materice, te dolazi u jajovod i spaja se sa jajom ćelijom žene ( oocita ). Kada spermium prodre u oocitu, njena membrana postane čvrsta i nedozvoljava ulazak drugih spermatozoida. Spermium po ulasku gubi svoj rep i njegovo jedro se spaja sa jedrom oocite. Na taj način jedra spolnih ćelija sa polovinom broja hromosoma obrazuju jedro oplođene jajne ćelije sa normalnim brojem hromozoma. Iz tako opolođene jajne ćelije jako brzo se obrazuje morula (loptasta gomilica koja posjeća na dud – vrsta voća). Na njoj se razlikuju površne, sitne ćelije koje obrazuju jednoslojni omotač začetka trofoblast. Unutrašnje ćelije morule predstavljaju embrionalni pupoljak. Ćelije trofoblasta luče tečnost u unutrašnjost morule i postepeno je pretvaraju u mjehur ( blastula ), koji karakteriše drugi stadij brazdanje oplođene ćelije. Uz jedan dio zida trofoblasta priljubljen je embrionalni pupoljak, a drugi dio blastule ispunjen je tečnošću i zvjezdastim ćelijama. Zvjezdaste ćelije se izvode i formiraju primarni mezoderm zametka. Za ovo vrijeme zametak putuje kroz jajovod te se ugnjezdi u materičnu duplju. Implantaciju zametka unutar materične duplje omogućavaju trofoblast, koji razgrađuje sluznicu materice. Tako razorenu sluznicu zametak koristi za svoju ishranu. Nakon toga dolazi do obrazovanja embrionalnih listova (ektoderma i endoderma), te stvaranje placente, odnosno posteljice zametaka.

Razvoj čovječijeg tijela nakon rođenja, može se podjeliti u nekoliko faza: dojenče – do završetka prve godine života, malo djete – do završetetka 6 godine života, školsko doba – do kraja četrnaeste godine, i doba sazrijevanja – do 20 godine života. Rast djeteta se konstanto prati na vrlo jednostavan način mjerenjem tjelesne težine i visine. Za vrijeme rasta između organa i pojedinih djelova tijela postoji određeni odnos, ravnoteža ili određena proporcija u njihovom razvitku. Sama krivulja rasta nije ravnomjerna, već valovita, postoji period brzog rasta i period sporijeg rasta djeteta.

Poslije rođenja djete počinje da raste brzo. Nakon prve godine, djete bi trebalo da bude tri puta teže, a njegova dužina se povećava za oko 25 cm. U narednim godinama rast ide sporije negdje do desete godine života, te se zatim ponovno ubrzava. Brži rast nakon desete godine vezan je za aktivnost polnih žlijezda. Sazrijevanje polnih žlijezda kod djevojčica je nešto kraće u odnosu na dječake, pa se na osnovu toga u krivuljama rasta pojavljuju razlike između dječaka i djevojčica u ovoj dobi. Polna zrelost djevojčica nastupa negdje oko 14 godine (po novijim istraživanjima i ranije), pojavom prve menstruacije (menarchae), a kod dječaka oko 16 godine, sa razvojem preponske dlakavosti i mutacijom glasa. Poslije puberteta, djevojčice i dječaci rastu sporije, po nekoliko milimetara godišnje. Kod žena rast završava između 18 i 20 godine, a kod muškaraca oko 25-te godine starosti.

Rast čovječijeg tjela zavisi od ritma, dužine trajanja i visine rasta, te od unutrađnjih i vanjskih faktora. Glavni unutrašnji faktor je genotip (djeca visokih roditelja krupnija prilikom rođenja, brže rastu i postižu viši rast nego dejca nižih roditelja. Među unutrašnjim faktorima koji utiču na rast to su svakako i hormoni prednjeg režnja hipofize i štitne žlijezde. Od spoljašnjih faktora najvažniji su: klima, socijalni uslovi, higijenskie prilike i fizička aktivnost.

5...1... Djelovi čovječijeg tijela

Samo čovječije tjelo je podjeljeno na djelove i predjele pomoću konvencionalnih ravni i linija. Njegovi glavni djelovi su glava ( caput ), vrat ( collum ), trup ( truncus ) i udovi, gornji

Nomenklatura je popis ili skup naziva koji se upotrebljavaju u nekoj struci. Postojanje takvih zajdničkih izraza i pojmova omogućava i olakšava sporazumjevanje, kao i razmjenu naučnih informacija među osobama iste struke, ne samo u nacionalnim nego i u međunarodnim razmjenama.

Potreba za jedinstvenom anatomskom nomenklaturom javila se dosta rano, budući da je stanje u toj oblasti bilo haotično. Međutim tek na kongresu anatoma u Bazelu 1895. Usvojena je jedinstvena anatomska nomenklatura (Basiliensia Nomina Anatomica – B.N.A.) , koja je bez većih izmjena upotrebljivana skoro četrdeset godina. Ona je sadržavala oko 5000 anatomskih termina koji su selektirani iz grupe od gotovo 50000 do tada upotrebljivanih anatomskih naziva. Njemačko anatomsko udruženje je uvidjevši potrebu za izmjenom Bazelske anatomske nomenklature utvrdilo prijedloge za tu izmjenu, tako da je 1936 uvedena tzv. Jenska anatomska nomenklatura (Ienaiensia Nomina Anatomica – I.N.A.) Na petom Internacionalnom ongresu anatoma u Oxfordu 1950 obrazovan je Intranacionalni anatomski komitet za nomenklaturu (IANC), koji je nakon petogodišnjeg rada predložio novu latinsku anatomsku nomenklaturu. Ona je usvojena na šestom Internacionalnom kongresu anatoma u Parizu 1955 i poznata je pod imenom Pariška anatomska nomenklatura (Parisiensia Nomina Anatomica – P.N.A.).

Pariška anatomska nomenklatura ima ukupno 5640 naziva. Oko 4286 je preuzeto iz B.N.A., 268 iz I.N.A., dok novih termina ima 200. Ona je unijela mnoge pozitivne promjene u odnosu na Bazelsku i Jensku. Međutim, na nju se mogu staviti i određene zamjerke, koje se prije svega odnose na njene česte izmjene. One su krenule već na slijedećem kongresu anatoma u Njujorku 1960. Posljednja Nomina Anatomica bila je u upotrebi do 1998., kada je na preporuku Generalne skupštine Internacionalne federacije anatomskih asocijacija (IFAA) usvojena Terminologia Anatomica (TA).

Njen zadatak je daljnje uniformiranje, internacionalizacija i demokratizacija anatomske terminologije, kao i njeno maksimalno prilagođavanje potrebama medicinskih nauka. Broj anatomskih termina je preko 7500 i to povećanje se uglavnom odnosi na termine iz kliničke i neuroanatomije. Termini su obrađeni po sistemima i organskim traktovima.

Podjela anatomije

Anatomiju dijelimo u više grana, to su: sistematska, topografska, plastična, mikroskopska, komparativna anatomija. Sistematska anatomija podijeljena je na više grana anatomije te izučava tijelo po organskim sistemima. Nekada je sistematska anatomija nosila naziv i „deskriptivna“ anatomija.

Grane sistematske anatomije su:

1. Osteologija - proučava koštani sistem;
2. Sindesmologija/ Systema articulare/ Artrologija (proučava spojeve između kostiju) zglobove;
3. Miologija - proučava mišićni sistem;

4. Splanhnologija -proučava organe;
5. Angiologija - proučava cirkulatorni sistem;
6. Sistema respiratorium - proučava sistem za disanje;
7. Sistema digestorum - proučava probavni sistem;
8. Sistema urogenitale - proučava sistem za izlučivanje i polne organe ljudi;
9. Glandule sine ductibus - žlijezde sa unutrašnjim lučenjem, a nauka koja ih proučava zove se endokrinologija;
10. Neurologija -proučava nervni sistem.
11. Estesiologija - proučava čulni sistem (vida, sluha, njuha, dodira, opipa).

7.. Plana corporis humani – Ravni ljudskog tijela

Anatomski položaj kod proučavanja građe ljudskog organizma odnosi se na tijelo u uspravnom stavu sa rukama koje vise bočno niz tijelo i čiji su dlanovi okrenuti prema naprijed.

Da bi se pri tome odredio položaj nekog dijela tijela u prostoru, kao i da bi se odredili njihovi međusobni odnosi koriste se tri ravni koje služe za orijentaciju: sagitalna, frontalna, transverzalna.

Sagitalna ravan (plana sagittalia) se pruža od naprijed prema natrag. Središnja sagitalna ravan ( planum medianum ) dijeli tijelo na desnu ( dexter) i lijevu ( sinister ) polovinu koje nisu simetrične. Sve sagitalne ravni paralelene sa središnjom su tzv. plana paramediana.

Sinonimi za ovu ravan:

Medialis - bliži sredini;

Lateralis - udaljeni od sredine, bočni;

Na glavi kao sinonim za medialno koristi se nasalis a za lateralno često se koriste sinonim temporalis. Na gornjem udu termin za medialno je ulnaris , a za lateralno radialis. Na donjem udu medialno ili tibialis i lateralno ili fibularis.

Frontalne ravni (plana frontalia; plana coronalia) idu s desna na lijevo i odnose se pod pravim uglom u odnosu na sagitalne ravni.

Sinonimi za ovu ravan:

Anterior - (ventralis) prednji

Posterior - (dorsalis) stražnji

Na gornjem udu: volaris ili palmaris (osobito na šaci). Na donjem udu: plantaris.

OSTEOLOGIJA

___________________________________________

2.1. Uvod

Koštani sistem predstavlja dio organizma koji čine njegovi najčvršći dijelovi: kosti, hrskavice, ligamenti, povezani u jednu cijelinu, koju nazivamo kostur.

Njegov najvažniji sastavni dio, po kome i nosi ime, jesu svakako, kosti, kojih u kosturu ima ukupno 206, i to 170 parnih i 36 neparnih.

Kosti ili ossa su najčvršći dio kostura, a sastoji se uglavnom od koštanog tkiva (koštana ćelija i vezivo), nakupljnog u obliku kompaktne i sponginozne mase.

Hrskavice ili cartilago (hondros) su mekši dio kostura, a sastoji se od hrskavičavog tkiva.

Sveze ili ligamenti su najmekši dio kostura, a građene su uglavnom od čvrstog veziva u kome ima više ili manje elastičnih niti koje ga čine gipkim i pokretljivim.

Svaka kost i svaka hrskavica obložena je s vanjske strane tankom vezivnom opnom, koja se kod kosti naziva pokosnica ili periost , a kod hrskavice površinska opna ili perihondrium. I periost i perihondrij nisu samo zaštitne površinske opne već služe i za rast kosti i hrskavice u širinu.

Prema obliku kosti se dijele na: cjevaste/duge (većina kostiju ekstremiteta i neke kosti trupa), zatim na pljosnate/široke (lopatica, zdjelične kosti) i na kratke/kubične (pršljenovi, kosti šake i stopala).

Koštana ćelija – Osteocit

Mikroskopski kost je građena od koštanih ćelija – osteocita i obilate međućelijske supstance. Osteociti su ukopani u međućelijsku supstancu u posebnim koštanim lakunama, ali se ipak međusobno spajaju svojim protoplazmatičkim produžecima. Međućelijska masa sastoji se od dva hemijski različita dijela: organskog i anorganskog. Organski dio je osein , organska materija koju luče sami osteociti i koja kosti daje elastičnost. Anorganski dio, koji kosti daje čvrstoću, čine anorganske soli, u prvom redu soli kalcija i fosfora, koje u kosti dolaze putem krvi. Kost je na svojoj površini obložena jednom tankom ali vrlo čvrstom membranom, koja sadrži i elastične niti, a nazivamo je pokosnica ili periost. Ona je veoma bogata nervnim nitima, pa je zato i jako bolna. Pokosnica igra važnu ulogu pri rastu i regeneraciji kosti. Ako je uništena periost, takva se kost više ne može regenerirati.

Kostur embriona je upočetku izgrađen sav od hrskavice. Izuzetak čine jedino pločaste kosti glave, koje se razvijaju iz vezivnog tkiva. U osmoj sedmici embrionalnog života započinje proces okoštavanja koji nazivamo osifikacija. I tu imamo dva izuzetka: ključna kost (Clavicula) i donja vilica (Mandibula), započinju osificiranje već u sedmoj sedmici. Proces u kome kost nastaje iz hrskavice nazivamo hondralna osifikacija, a iz vezivnog tkiva desmalna osifikacija. Pri hondralnoj osifikaciji proces se može odvijati u unutrašnjosti same hrskavice – endohondralna osifikacija, ili na njenoj površini – perihondralna osifikacija. Prvim načinom kost raste u dužinu a drugim načinom kost raste u širinu.

Koštano tkivo

Koštano tkivo je kao i svako drugo tkivo građeno iz dva elementa, i to iz koštane ćelije i osnovne supstance. Koštane ćelije imaju oblik sjemena bundave, tj. gledane s jedne strane su široke ovalne, a s druge strane uske, osim toga posjeduju mnoštvo produžetaka koji idu na sve strane i anastomoziraju s onim od drugih koštanih ćelija. Ove su ćelije u kosti umetnute u koštane šupljine lacunae osseae. Osnovna supstanca je hemijski sastavljena iz anorganskih soli (kalcijev karbonat, kalcijev fosfat, magnezijev fosfat, kalcijev fluorid i kalcijev hlorid) i organskih tvari oseina koji je sličan kolagenu. Koštano tkivo se javlja u dva oblika, kompaktno koštano tkivo i spongiozno koštano tkivo. Obično su ujedinjeni kao kod drugih kostiju, kod njih su dijafize ( srednji dio kosti) od kompaktne kosti, epifize (krajevi kostiju) od spužvaste, a obavijene su izvana tankim slojem kompaktne supstancije.

Kompaktno koštano tkivo ipak ima svoje šupljine, a to su:

• Haversovi kanali
• Poprečni kanali koji spajaju Haversove kanale
• Koštane šupljine za ćelije
• Gustu mrežu cjevčica koje spajaju pojedine koštane kanale.

Kompaktno koštano tkivo uglavnom čini dijafize dugih kostiju, i to tako da omeđuje u sredini jedan prostor medularnu šupljinu. Na poprečnom presjeku takve kosti vidimo jedan prsten od kompaktne supstancije i u sredini šupljinu, tako da imamo vanjsku i unutrašnju ploštinu.

hrskavično ili vezivno tkivo koje se resorbira, to je neplastička osifikacija , po drugom tipu osifikacije direktno se hrskavična supstanca pretvara u koštanu, a hrskavične stanice postaju koštane stanice, to je metaplastička osifikacija. Prva je redovna kod čovijeka, a druga rijetka i to samo za neke dijelove kostiju. Kod neplastičke osifikacije imamo:

• Hrskavičnu osifikaciju-kada preko hrskavice nastaje kost;
• Intermembranozna osifikacija-kada direktno preko vezivnog tkiva dolazi do osifikacije bez posredovanja hrskavice.

Hrskavična ili hondralna osifikacija

Kod ove vrste osifikacije razikujemo dvije vrste:

• Enhondralna osifikacija proces počinje u unutrašnjost hrskavice;
• Perihondralna osifikacija počinje na periferiji hrskavice

2.2. Anatomija koštanog sistema

Kosti posjeduju glatke plohe samo na zglobnim površinama, dok su im ostale površine pretežno neravne. Na njima primjećujemo različite izdanke, kvržice, pruge, udubine i kanale, koje su stvorili razni mišići, tetive, ligamenti, krvni sudovi i nervi. To je jednako izraženo i na kratkim, i na pljosnatim i na dugim kostima. Na dugim kostima uvjek razlikujemo dva kraja epifize i središnji dio dijafizu. Na presjeku vidljivi su vanjski, kompaktni dio i središnji, spongiozni dio, složen u predjelu epifiza u obliku trajektorija , dok dijafizu ispunjava koštana moždina ili medulla ossea. Ako je koštana moždina aktivna, onda je crvene boje (zbog množenja krvnih ćelija koje se u njoj stvaraju), a ako je inaktivna, onda je žuta (zbog velike količine masnih ćelija koje su se tu nagomilale i zamjenile krvne ćelije). Međutim, i kompaktni dio kosti je donekle šupljikav da bi kost bila lakša te da bi kroz nju mogle proći krvni sudovi i nervi, i to sistemom kanalića koji prema autoru nose naziv Haversovi kanalići. Kost sadrži samo oko 30% organske supstance, a 70% anorganske tvari. Organske tvari kosti daju elascititet i relativnu gipkost. Anorganske tvari sastoje se od minerala i vrlo malog postotka vode. Od minerala najviše ima kalcija i fosfora, i one su zadužene za čvrstoću kosti.

Hrskavice se nalaze na svim zglobnim površinama kostiju, kao i na onim mjestima na kojima se vežu, ili su samo prislonjene o njih. Za razliku od kostiju, njihove su površine uvjek glatke. Hrskavice se nalaze i kao puferi na mjestima jakih opterećenja (diskusi i meniskusi). Samostalne hrskavice su daleko elastičnije (hrskavice uha, grkljan) negoli one koje su čvrsto vezane za koštane plohe. To uslovljava količina elastina, odnosno

hijalina u njima. Omjer između organskih i anorganskih tvari raste na račun organske supstance, koje ima daleko više nego u kostima. Minerala ima pak, daleko manje (a kalcija gotovo da i ne sadrži).

Ligamenti izgledaju poput konopa koji su razapeti između kostiju ili hrskavica na mjestima na kojima se oni udružuju u zglob. Veoma su čvrsti ali i elastični, tako da nekad kosti popuštaju prije nego ligamenti. Građeni su od čvrstog veziva i elstičnog tkiva.

Niz anatomskih promjena na pojedinim djelovima kostura nosi isto ime, jer oni predstavljaju istu ili vrlo sličnu promjenu. Tako će udubine na mnogim mjestima biti nazvana: impresio (ulegnuće), fovea (jamica), incisura (urez), foramen (otvor), sulcus (žlijeb), canalis (kanal) itd. Od imena koja označavaju izbočenja često se koriste termini: tuberositas (hrapavost), tuber (kvrga), tuberculum (kvržica), crista (greben).

Sve kosti se djele na tri velike skupine: kosti trupa (kičma, grudi koš i zdijelica), kosti glave (kosti lobanje i lica), i kosti udova (ruke i noge).

2.3. Kosti trupa

Kostima trupa piradaju kosti kičmenog stuba i kosti grudnog koša.

2.3.1. Kosti kičmenog stuba

Columna vertebralis – kičmeni stub

Izgrađena je od 33-34 pršljena koji su međusosbno povezani zglobovima, ligamentima i mišićima. Kičma je čvrsta i u isto vrijeme savitljiva struktura koja ima višestruki značaj za čovječiji organizam. Ona predstavlja oslonac cijelog skeleta, omogućava uspravan stav, nosi težinu glave, gornjih ekstremiteta i trupa. Kičma posmatrana u cijelini nije prava, već postoje krivine u sagitalnoj i frontalnoj ravnini, tako da posmatrana sa strane ima izgled dvostrukog slova S. Ove krivine se dijele na primarne i sekundarne curvaturae primariae i secundariae. U njenoj unutrašnjosti nalazi se kičmeni kanal canalis vertebralis koji nastaje spajanjem otvora ( foramina vertebralia ) pojedinačnih pršljenova. Prema gore se canalis vertebralis preko foramen magnum nastavlja u lobanju, a prema dolje u canalis sacralis i završava u području hiatusa sacralisa. U kanalu su smješteni: kičmena moždina, koja se pruža do nivoa, drugog slabinskog pršljena, njene opne, krvni sudovi i korijen kičmenih ( spinalnih ) nerava, koji ispod drugog slabinskog pršljena grade konjski rep ( cauda equina ) koji se nalazi u sakralnom kanalu. Zavisno od dijela kičme koji grade pršljenovi se dijele na: Vertebrae cervicales – vratni – 7, Vertebrae thoracicae

• grudni – 12, Vertebrae lumbales – slabinski – 5, Vertebrae sacrales – krstačni – 5, Vertebrae coccygeae – trtični – 4-5 pršljenova.

Prve tri grupe pršljenova su slobodni i pokretljivi jedan prema drugome, te se zovu pravi pršljenovi vertebrae vere , dok zadnje dvije grupe pršljenova su međusobno srasli, formiraju dvije kosti i zovu se lažni pršljenovi vertebrae spuriae.