Austro-ugarska gradnja, Završni radovi od Arhitektura

Preuzmite Austro-ugarska gradnja i više Završni radovi u PDF od Arhitektura samo na Docsity!

UNIVERZITET U TRAVNIKU

ARHITEKTURA

ARHITEKTONSKA PLASTIKA NA FASADAMA

AUSTRO-UGARSKOG PERIODA U TRAVNIKU

Završni rad

Mentor: Doc.dr. Nermina Mujezinović Kandidat: Zerina Gaši

Travnik, februar, 2020. godina

SADRŽAJ:

• 1. UVOD.....................................................................................................................................
  • 1.1. Austro-ugarski period 1878. – 1918.................................................................................
  • 1.2. Austro-ugarski period u Bosni i Hercegovini...................................................................
• 2. TRAVNIK U VRIJEME AUSTRO-UGARSKE VLADAVINE...........................................
• 3. ARHITEKTI...........................................................................................................................
  • 3.1. Josip Vancaš.....................................................................................................................
  • 3.2. Rudolf Tönnies.................................................................................................................
  • 3.3. Karlo Pržik.....................................................................................................................
• 4. STILOVI ARHITEKTURE IZ AUSTRO-UGARSKOG PERIODA..................................
  • 4.1. Preudomaurski stil..........................................................................................................
  • 4.2. Secesija...........................................................................................................................
  • 4.3. Orijentalizam..................................................................................................................
  • 4.4. Arhitektonska plastika pročelja......................................................................................
• 5. POJAM RESTAURACIJE; KONZERVACIJE...................................................................
• 6. ZGRADE IZ AUSTRO-UGARSKOG PERIODA U TRAVNIKU.....................................
  • 6.1. Katolički školsi centar ,,Petar Barbarić'' / Gimnazija.....................................................
  • 6.2. Muzička škola Travnik...................................................................................................
  • 6.3. Konak Travnik................................................................................................................
  • 6.4. Elči Ibrahim-pašina medresa..........................................................................................
• 7. POPIS SLIKA.......................................................................................................................
• 8. POPIS LITERATURE..........................................................................................................
• 9. PRILOZI...............................................................................................................................
  • 9.1. DETALJI ARHITEKTURE IZ PERIODA AUSTRO-UGARSKE...............................

1.2. Austro-ugarski period u Bosni i Hercegovini Austrougarski period u historiji je okarakterisan kao period industrijalizacije, razvoja, prilagođavanja zapadnoj kulturi i društvenih promjena. Izgradnjom željeznikih pruga zemlja je povezana sa Evropom (1882. godine otvorena pruga Sarajevo – Brod, a 1992. Sarajevo – Konjic), a što je bilo preduslov za razvoj industrije (fabrika duhana, pivara, klaonica, štamparije). Odmah, u roku od nekoliko godina, organizovana je potpuno nova administrativna uprava zemlje (Zemaljska vlada, sistem sudova, zemljišnji uredi, policija, pošta, banke), intenzivno se grade novi vojni kompleksi, bolnice, škole, hoteli, gradska infrastruktura...^2 Prvi upravni objekti grade se u renesansnom slogu u Sarajevu, glavnom gradu nove pokrajine. Vladina palača koju arhitekt Josip Vancaš projektira još u Beču 1884. godine ima tipične odlike ranorenesansne firentinske palače sa "oplatom" pročelja izvedenog iz prepoznatljivih odlika palače Medici-Ricardi u Firenzi. Druga vladina palača iz 1895. godine, arh. Carla Paneka tipična je ranorenesansna palača sa fino proporcioniranim glavnim, tj. zapadnim pročeljem. Izvrsno renesansno rješenje daje i Karlo Parik 1891. godine na zgradi stare vijećnice u Sarajevu (Beledije), koja ima sasvim plitku kvadarsku rustiku, ali je snaga oblika koja se stepenuje na pročelju postignuta veličinama otvora izvrsnim proporcinioranjem. Skoro sva historizujuća arhitektura zapadnog kršćanskog svijeta druge polovine 19. stoljeća je anacionalna, te je izbor arhitektonskog izraza uglavnom stvar namjene objekta, pa tek onda, unutar prepoznatljive stilske pojave možemo tražiti neke originalne posebnosti. Ali u Bosni, višenacionalnoj, a vjerski heterogenoj sredini, arhitektonski izraz dobija i dodatna semiotička značenja. Kod objekata koji su u nekoj funkciji pravoslavne crkve nalazimo stilska rješenja koja simboliziraju njena ishodišta čime je pripadnost ove arhitekture toj konfesiji lako čitljiva. Oblici crkvenih tornjeva gotovo u pravilu su neobarokni, oplata pročelja nekih zgrada nosi neoromanički stilski izraz, a za neke crkve se usvaja i vizantijski stil.^3 Objekti katoličke crkve pokazuju prilično bogat repertoar primjene zapadnoevropskih stilova prošlosti, te su u ovoj arhitekturi zastupljeni svi glavni stilski izrazi evropske prošlosti, tj. oni koji su najreprezentativnije obilježavali najznačajnije etape razvoja katoličanstva. I u ovom slučaju stoji tvrdnja da je izbor stilskog izraza sasvim tematski i sa očitom težnjom da (^2) https://hr.wikipedia.org/wiki/Bosna_i_Hercegovina_u_Austro-Ugarskoj (^3) Arhitektura secesije u Bosni i Hercegovini, Ibrahim Krzović, Sarajevo, 2004.godine

bude prepoznatljivo obilježje konfesije. Konfesionalna podjela u Bosni tražila je isticanje kroz različitost, a to se moglo ostvariti samo interpretacijom onog stila čije je etimološko porijeklo sasvim jasno. Eklektička arhitektura izražavala se praktično kroz sve historijske stilske pojave, ali je njihova zastupljenost po obimu bila neujednačena. U cjelini dominira neorenesans koji se najviše primjenjivao na objektima zemaljskog značaja, a ima široku lepezu razvojnih oblika te je podoban za artikulaciju i takvih sklopova gdje motivi preuzeti iz drugih stilskih epoha mogu akcentirati pojedine tačke cjeline. Zato na objektima od većeg općeg interesa nalazimo motive klasicizma ili pak baroka najčešće izraženog primjenom kolosalnih radova. Osim toga, harmonija renesansne arhitekture često je bila ideal koji se želio transponirati u samo ideju stanovanja, a posebno je bio prikladan tipu stambene palače. Sa neorenesansom i počinje profana arhitektura austrougarskog perioda u Bosni, te se svo ovo vrijeme interpretira na javnim objektima kao što su gimnazije, carinarnice, bolnice, zgrade penzionih fondova, sudova i slično. Neoromanika i neogotika u pravilu se javljaju na sakralnim objektima, ali i onim koji su u nekoj vezi sa crkvenim institucijama. Suprotno tome, neobarok je najčešći na stambenim i poslovno-stambenim zgradama privatnih investitora, manifestiran kroz različite razvojne faze i regionalne oblike evropske graditeljske prošlosti.^4 (^4) Arhitektura secesije u Bosni i Hercegovini, Ibrahim Krzović, Sarajevo, 2004.godine

Na ulazu u grad, neposredno između željezničke pruge i glavne ceste, izgrađena je medresa 1896. godine u pseudo-maorskom stilu. Zgrada trgovačke škole, uz glavnu ulicu, etapno je građena od 1896. do 1899. godine. Druga osnovna škola, nazvana Čabruša, jer su se u njenoj blizini prodavali drveni čabruši, izgrađena je 1899. godine. Osnovna i viša djevojačka škola koju su vodile časne sestre, izgrađena je neposredno uz lijevu obalu Lašve, nasuprot pravoslavnoj crkvi, 1884. godine. Travnička opština izgradila je hotel Vlašić 1897. godine, a vojna komanda je podigla oficirski dom 1906. godine. Okružni sud, pošta, žandarmerija i policija smještene su u iznajmljene veće privatne kuće. U zgradu kotarskog ureda smještena je i Gruntovnica koja je osnovana za kotar Travnik 1893. godine nakon izvršenog katastarskog premjera zemljišta. Za potrebe okružnog i kotarskog suda izgrađena je tamnica 1900. godine. Prva banka u Travniku osnovana je 1907. godine kao filijala Privilegirane zemaljske banke za Bosnu i Hercegovinu iz Sarajeva. Druga banka, kao dioničarsko društvo, bila je Hrvatska banka koja je osnovana također 1907.godine.^6 Slika 3 : Zgrada Hrvatske banke u Travniku (^6) Travnik u vrijeme Austro-ugarske, 1878-1918.godine, Martin Udovčić, Travnik, 1981.godine

3. ARHITEKTI

3.1. Josip Vancaš Josip pl. Vancaš rođen je 1859. godine u mađarskom gradu Sopronu. Potječe iz mjesta Farkašić na Kupi, a rođen je u Sopronu gdje mu je otac radio kao poštanski činovnik. Godine 1865. otac je postavljen za ravnatelja pošte u Zagrebu, a Vancaš pohađa Realnu gimnaziju u Zagrebu, nakon koje odlazi u Beč. Do 1881. studirao je na Visokoj tehničkoj školi, zatim godinu dana radio u atelijeru kod Ferdinanda Fellnera i Hermanna Helmera, a potom 1882. – 1883. studira na Umjetničkoj akademiji u Beču i diplomira u klasi Friedricha Schmidta. Godine 1884. na poziv bosanske vlade odlazi u Sarajevo, gdje djeluje do 1890. kao vladin arhitekt. Odlaskom iz državne službe u Sarajevu do

1921. vodi vlastiti atelijer. Tijekom bogatog djelovanja izgradio je 102 stambene kuće, 70 crkava, 12 škola, 10 banaka, 10 palača, 10 vladinih i općinskih zgrada, 6 hotela. Radio je nacrte za oltare te za stambene i crkvene interijere. Proučavao je bosansko pučko graditeljstvo i nastojao primjenom njegovih svojstvenih elemenata ostvariti “bosanski stil”. Kao zastupnik bosanskohercegovačke vlade 1911. podnio je rezoluciju o zaštiti povijesnih spomenika u BiH. Napisao je čitav niz studija o bosanskoj pučkoj arhitekturi. Najznačajnija su mu ostvarenja: Katedrala Srca Isusova (1884. – 1889.), Palača Zemaljske vlade u Sarajevu (1884. – 1886.), Sjemenište sv. Ćirila i Metoda u Sarajevu ( 1892.

• 1896.), Palača Prve hrvatske štedionice u Zagrebu (1898. – 1900.), stambena zgrada Ješue D. Saloma (1901.) i vila Mathilde u Sarajevu (1902. – 1903.), župna crkva sv. Jurja u Desiniću (1901. – 1902.), Župna crkva sv. Nikole u Krapini (1901. – 1903.), Hotel „Union“ i zgrada Gradske štedionice u Ljubljani. (1902./3.), Crkva sv. Mihovila u Varešu (1905.-1906.)

3.3. Karlo Pržik KarloParžik (češki: Karel Pařík) bio je češki arhitekta, rođen je u selu Veliš blizu grada Jičín, u Kraljevini Češkoj, u Austrijskom Carstvu 1857. godine, a umro u Sarajevu, 16. juna 1942. godine. Završio je akademiju likovnih umjetnosti, te arhitekturu i građevinarstvo. U Sarajevo je došao sa 26 godina, gdje je djelovao gotovo 60 godina. Zalagao se za očuvanje historijskog dijela grada i predlagao izgradnju novih dijelova grada od Koševa prema Sarajevskom polju. Karlo Paržik je dao svoj lični pečat i veliki doprinos urbanizaciji i izgradnji Sarajeva za vrijeme austrougarske okupacije. Karlo Paržik godine 1891. radi projekat drugog značajnijeg objekta u pseudomaurskom stilu - Vijećnice. On daje osnovu u obliku jednakostraničnog trokuta na čijim se krajevima nalaze kružni tornjevi pokriveni kupolama. Pošto Paržik nije htio ispoštovati ministrove zahtjeve projekat nije bio prihvaćen. Po izmijenjenom projektu kojeg rade arhitekti Aleksander Wittek i Ćiril Iveković, 1896. godine, nastaje današnja zgrada u istom stilu. Morfološko porijeklo dekorativno-plastičnih elemenata nije teško otkriti u spomenicima Kaira, a brojni detalji su iz Alhambre. To je centralna potkupolna građevina koja bar po strukturi prostora uspostavlja dijalog sa monomentalnom osmansko-turskom arhitekturom. Ovakav koncept dao je još Paržik projektom iz 1891. godine. Vijećnica je završena 1894. godine.^9 Karlo Paržik je projektovao i palaču Marijin dvor, koju podiže tvorničar građevinskog materijala August Braun i daje joj ime po svojoj ženi Mariji. Zgrada Marijin Dvor (Marienhof) građena je od 1885. do 1899. godine kao stambeno-poslovna zgrada sa centralnim dvorištem. Zgrada je nacionalni spomenik Bosne i Hercegovine. Fasada je rađena u stilu neorenesanse i klasicizma kao i sve zgrade iz tog perioda koje je projektovao Karlo Paržik. Zgrada nosi simbol arhitektonskog nasljeđa iz austrougarskog perioda u našim krajevima.^10 (^9) https://hr.wikipedia.org/wiki/Karlo_Par%C5%BEik (^10) Arhitektura secesije u Bosni i Hercegovini, Ibrahim Krzović, Sarajevo, 2004.godine

odraza ponajviše na uličnoj fasadi, tj. kroz sugestije duha lokalne arhitekture putem formi doksata, snažno isturene strehe i slično. Stilska nepovezanost dispozicije i karaktera pročelja rezultat je činjenice da je pojam kolektivnog stanovanja, a posebno najamne zgrade, bio potpuno nepoznat arhitekturi do okupacije 1878. Pošto nije postojao uzor takve dispozicije, njena interpretacija na zgradama kolektivnog stanovanja potpuno je izostala. 4.2. Secesija Prve pojave ove umjetnosti javljaju se već 1898. godine, te iako su autori ovih djela stranci, ta pojava se može smatrati znakom bosanskohercegovačkog kulturnog razvoja. Te godine Maximillian Liebenwein radi brojne crteže i ilustrativne priloge gdje dominiraju motivi bosanskog žanra, a za časopis Nada rade brojni ilustratori čija su djela zahvaćena simbolizmom i secesijom. Nova umjetnost se prati sa pažnjom, priređuju izložbe, održavanju predavanja, daju se prikazi u časopisima ... To je bio pouzdan znak razvijenog umjetničkog ukusa jedne sredine sposobne da primi sve pozitivne utjecaje. Umjetnost fin de siecle-a odmah prihvataju i lokalni slikari. Baltazar Baumgartl svoj interes usmjerava na pejzaž i rješava ga u stilskom rasponu između planerizma i secesije, profinjenim, ali i morbidnim tonalitetima ružičastog, ljubičastog, plavog, žutog i zelenog. Bosanski i folklorni motivi Ivane Kobilice rađeni u Sarajevu skloni su egzotici i simbolističkoj predstavi, a snažan crtež koji naglašava liniju i površinu umnogome je secesionistički. Gabrijel Jurkić je najznačajniji predstavnik Secesije u slikarstvu Bosne i Hercegovine, kojemu je bila bliska njena simbolistička atmosfera, Bocklinove alegorije, a ponajviše djelo Segantinija. Prigodom Jubilarne izložbe u Beču 1898. paviljon Bosne projektira tada bečki arhitekt Joseph Urban sa primarnim odlikama pseudoislamske arhitekture. Romantičarska vizija krajnje generaliziranog pogleda na islamsku umjetnost rezultirala je takvim arhitektonskim hibridom koji bi mogao predstavljati i druge zemlje islamskog svijeta. Dominantni su elementi sjeveroafričke islamske graditeljske baštine i motivi špansko-mauričke regionalne škole, ali ono što je ovdje novo i neobično je potpuna asimetrija kompozicije i slobodna umjetnička interpretacija islamske dekoracije. 12 To je bila prva naznaka secesionističke umjetnosti u arhitekturi Bosne i Hercegovine, a stvarnim početkom ipak treba smatrati 1900.-u godinu jer se tada po prvi put javljaju (^12) Arhitektura secesije u Bosni i Hercegovini, Ibrahim Krzović, Sarajevo, 2004.godine

projekti i ostvarenja sa svim obilježjima novog umjetničkog pokreta i to kao radovi onih arhitekata koji su ovdje živjeli i djelovali. Za Svjetsku izložbu u Parizu 1900. godine arhitekt Carlo Panek 1899. projektira paviljon Bosne sa očitom namjerom da se već paviljonom oslikaju karakteristične etape kulturnog razvoja zemlje. Iako je to sklop graditeljskih oblika iz različitih epoha, u cjelini dominiraju oblici islamske umjetnosti što je stvarna potvrda da su tadašnji arhitekti pseudoorijentalni umjetnički izraz smatrali autentičnim i istinskim produktom ovog podneblja. Elemente secesionističke umjetnosti nalazimo u stiliziranoj biomorfnoj ornamentici prizemnih dijelova eksterijera, a znatno vidljivije u samom enterijeru. Arhitektonski elementi kao stubovi, kapiteli, lukovi, profilacije, samo su izvedeni iz islamske umjetnosti, ali nisu preuzeti. Zmijolike linije, floralna dekoracija i dinamika motiva u potpunosti izražavaju duh secesionističke umjetnosti. Stilski logičnu, a tematski adekvatnu dopunu enterijeru dale su zidne dekoracije slikara Alfonsa Maria Mucha-e, jednog od tada glavnih predstavnika pariške varijante Stila 1900. Panek ovim objektom simbolizira određenu zemlju i sasvim određenu tradiciju i za razliku od drugih velikih arhitekata koji su i prije njega dekorativnost i stilsku notu gradili na opće shvaćenoj islamskoj umjetnosti, on se ne odriče porijekla svoje dekoracije, tj. dokumentarnosti predloška. Krajem prošlog stoljeća u Bosni je bilo više arhitekata i graditelja kojima su bila dobro poznata umjetnička događanja u bečkoj sredini. Najistaknutiji među njima, Josip Vancaš, koji je već bio dosegao perfekciju u domenu historicizma, brzo reagira na nove pojave. Početkom

1900. boraveći u Zagrebu uradio je dva poznata projekta za poslovno-stambene zgrade u Sarajevu koje u rješenju pročelja nose secesinističke odlike. Na standardno riješenu dispoziciju zgrada sa podružno nosivim zidovima, aplicirano je secesionistički riješeno pročelje. Raspored dekorativno-plastičnih elemenata, kao i njihovo rješenje, pokazuju jak utjecaj bečke rane secesije. Duh secesionističke umjetnosti najbogatije se izrazio na stambenoj arhitekturi, prije svega zato što je najzastupljenija, ali i zbog slobodnijeg odnosa prema ovoj temi i različitosti situacija u kojima se formulira. Pojavom secesije, najamna stambena zgrada doživjela je transformacije više u formalnom, no u strukturalnom smislu. Dispozicije postaju složenije, ali je to više posljedica težnje da se bolje iskoristi parcela po dubini.^13 (^13) Arhitektura secesije u Bosni i Hercegovini, Ibrahim Krzović, Sarajevo, 2004.godine

Završetak tako čestih lezena secesionističke arhitekture činili su maskeroni, naročito u polju parapeta, ponekad glava Meduze ili Flore, a cjelovito ljudsko tijelo, pretežno muško, ponajviše u funkciji Atlanta koji izrasta iz zidne mase da pridrži doksat. Često se javljaju motivi preuzeti ili modificirani iz ranijih arhitektura kao što su stilizirane girlande, festoni, barokne kartuše, rocaille dekoracija, kao i oblici klasičnih stilskih redova. Još od prvih godina uočavaju se geometrijske tendencije u modelaciji dekora, a najčešće su kvadratni oblici bili zamjena za keramiku koja je ovdje malo korištena. Oko 1910. godine kada pročelje umjesto ravni postaje dijelom strukturalne cjeline, postaju izrazitije geometrijske tendencije, te se izgraviranim poljima daje tonska i strukturalna vrijednost. Tek tada faktura materijala postaje bitno sredstvo postizavanja određene tektonike što bitno doprinosi isticanju draži kultiviranog materijala u harmoničnom geometrijskom rasporedu. Arhitektura secesije, i to ona djela koja u smislu stilskog izraza možemo smatrati čistim, uglavnom se oslanja na bečke uzore. To se prvenstveno vidi po izboru motiva, stepenu stilizacije, principu organizacije fasadne ravni, pa i primjeni nekih elemenata atipičnih stilu, ali ne i bečkoj sredini. Čini se da je Wagnerova arhitektura iz vremena 1898.-1905. bar u domenu dekorativnosti, ponajviše interpretirana. Npr. horizontalni tekući dekorativni motiv koji potiče od Wagnera primjenjivan je često i u različitim rješenjima. Floralni motiv u najljepšim stilizacijama javlja se na portalima, osobito na dijelovima od kovanog željeza koje je bilo podatno za oblikovanje. U zidnoj ravni motiv cvijeta javlja se u vidu traka, horizontalno tekućih traka - polja, u zonama nadprozornika, a ponajviše u zoni parapeta. Draž kultiviranog materijla tako uočljiv u djelima bečkih arhitekata nalazi odraza i ovdje, te se tekstura materijala mijenjala različitim načinom njegove finalne obrade. Tako se postizao bogat likovni dojam cjeline koristeći praktično samo jedan materijal. Maskeron, ponajviše u vidu glave žene sa obiljem vitica i traka koje se spuštaju niz međuprozorske stupce, ponekad je dominantan motiv pročelja, a često se javlja i u zoni atike. Tema anđela, golog dječaka, postaje dekorativni motiv u arhitekturi secesije nakon što ih Michael Povolny izlaže komponiran u cvijetnoj formi na umjetničkoj izložbi u Beču 1908. godine. Ovdje se lik puta komponira sa cvijetnim motivom u vidu trake koja podvlači strešni vijenac. Rokoko vjenčići i girlande koje su u bečkoj sredini bile izraz duha mjesta, obilato i nekritički prenose u Bosnu, a posebno u zone gabla dekorirane obaveznim pletenicama ili poljima parapeta i nadprozornika ispunjenim rocaille oblicima.^15 Odnos prema skulpturi je tipično barokni; skulptura je (^15) Arhitektura secesije u Bosni i Hercegovini, Ibrahim Krzović, Sarajevo, 2004.godine

nedjeljiv dio arhitektonske mase, a najčešće teme su atlanti koji podupiru doksat ili pak piramidalna kompozicija u zoni atike koja naglašava ugao građevine. Među prvim primjerima secesije u Bosni i Hercegovini smatra se zgrada Ješue i Mojice Saloma u Sarajevu, djelo arhitekte Josipa Vancaša. Cijela fasada ove dvospratnice raščlanjena je prozorima na spratu, otvorima za izloge i ulaze u prizemlju. Na sredini prvog sprata je kameni balkon. Cijela zidna ploha je prekrivena rustikom, završena dosta jakim krovnim vijencem. Svi ovi elementi odrađeni su u duhu klasicizma i renesanse dok stilizacije ograde balkona, rubni ornament, profilacije stupića, vaze, zatim maskeroni, kao zaglavni kamenovi na prozorima prvog sprata sa draperijom, ulazna vrata, već pokazuju osjećaj secesije.^16 Slika 4 : Stambeno poslovna zgrada Ješue i Mojice Saloma, Sarajevo, 1897.godine Razvoj secesijske arhitekture obilježen je dominacije dekorativnog shvatanja. U Bosni i Hercegovini arhitekte su se oslanjale na bečke uzore, a Wagnerova arhitektura je najviše interpretirana. Najtipičniji oblici dekoracije su: biomorfne stilizacije, floralni ornamenti, ritmizirane linije, nabujale vitice, polipi, glava Meduze sa zmijama. Horizontalno tekući dekorativni motiv, često je primjenjivan i u različitim rješenjima. Vijenac ili korniš (od francuskog: corniche, koja je izvedena iz talijanskog: cornice = okvir, a ona iz latinskog: cornic) je pojam iz arhitekture za vodoravnu istaku na zidu, koja pokriva (sakriva) stropne grede. Vijenac pored dekorativne ima i praktičnu funkciju, jer čuva drvene grede od oborina. Vijencem se naziva i svaka vodoravna istaka na građevini, kao što su istake iznad vrata[2], prozora, a korniša se zove i nosač zavjesa, koji stoji iznad prozora ili vrata (^16) Arhitektura secesije u Bosni i Hercegovini, Ibrahim Krzović, Sarajevo, 2004.godine

4.3. Orijentalizam Orijentalizam je bio uticajan u Europskoj arhitekturi tokom 18. i 19. stoljeća kao posljedica uklanjanja granica između zapadnog i istočnog kulturnog domena. Glavni izvori inspiracije za Islamsku komponentu orijentalizma su Indija i Maursko- andaluzijska arhitrektura, i posebno palača Alhambra u Granadi. Nakon pojave Orijentalizma u zapadnoj Europi, trebalo je proći stoljeće da ga strani arhitekti koji su radili u Sarajevu primjene u svojim ostvarenjima. Zbog određene sličnosti lokalnog i novog arhitektonskog riječnika prijem nove arhitekture nije bio izrazito kontrastan kao na Zapadu. Sličnosti su prožimanjem dovele do pojave i široke upotrebe tkz. Bosanskog sloga u početku 20. stoljeća. Slika 6 : Primjeri ornamentike iz knjige L. Zarth ''Die Wilhelma'' Elementi Islamske ornamentike korišteni su na brojnim objektima javnog karaktera (Vjećnica u Brčkom, Vjećnica u Sarajevu, Gimnazija u Mostaru, Vakufska palača u Mostaru, Šerijatska škola u Sarajevu, Medresa u Travniku, Hotel Central u Sarajevu i mnogi drugi.).^18 18 https://www.academia.edu/5750720/Orijentalizam_u_prikazima_Bosne_i_Hercegovine_pod_austrougarskom upravom_na_me%C4%91unarodnim_i_svjetskim_izlo%C5%BEbama_u_SOPHOS_5

4.4. Arhitektonska plastika pročelja Ornamente koje prepoznajemo na pročeljima možemo definirati kao arhitektonsku plastiku koja je formalno i sadržajno vezana uz arhitekturu. Različitim simbolima i prikazima može naglašavati namjenu arhitekture. Također, možemo je promatrati kao samostalnu temu jer nam pokazuje promjene u fazama arhitekture. Arhitektonska plastika neostilova prolazi faze ranog, strogog i kasnog historicizma. Nalazimo je u Beču, Grazu, Trstu i dr. Zbog klasifikacije građe postoji podjela na dekorativne motive ornamenata koji mogu biti geometrijski, vegetabilni i animalni služeći se često motivima iz povijesti, te figuralna plastika koja može biti u obliku reljefa ili pune samostojeće skulpture. Ornamenti su ovisili o uzoru koji su imali, tj. o neostilu koji su predstavljali služeći se motivima iz povijesti. Skulpture koje su se izrađivale mogle su biti industrijski izvedene od terakote, izvedene u majstorskim radionicama od kamena, lijevanog cementa, vapnenca i sličnih materijala, pa sve do autorskih skulptura domaćih i stranih kipara koji bi radili prema narudžbi. Poznati domaći kipari toga vremena su Dragutin Morak, Rudolf Valdec, Robert Frangeš Mihanović i dr. Majstori tog vremena često nisu nigdje evidentirani kao autori djela što stvara problem kod utvrđivanja autorstva. Arhitekti koji potpisuju nacrte zgrada rade u dogovoru sa pojedinačnim majstorima ili radionicama o čemu postoje malobrojni sačuvani podaci. Bosanskohercegovački se historicizam se ne može staviti u isti vremenski okviri kao evropski, ali može se primijetiti gradnja i primjena arhitektonske plastike karakteristične za historicizam u periodu od 1878.kada počinju evropski kulturni uticaji. Dekoracija ranog historicizma spaja elemente antičke i srednjovjekovne arhitekture. Pojavljuju se biljni ornamenti kao što su vitice vinove loze, lišće akantusa i sl. Kao tema dekoracija pojavljuju se muze i bogovi iz mitologije u raznim odjevnim kombinacijama, u aktu ili poluaktu. Dekoracije koje se koriste uglavnom su industrijski proizvod od terakote.^19 Strogi historicizam ima dekorativne elemente raspoređene iznad trokutastih prostora, iznad luka prozora i portala, a to su najčešće ženske figure koje se podređuju tim okvirima. Slobodne figure koje su statične postavljene na gornji vijenac, atiku ili na posebna mjesta poput altana. Rijetko se pojavljuju likovi u grupama. U kasnom historicizmu figuralna dekorativna plastika probija arhitektonski okvir. Javljaju se dugački horizontalni reljefi puni figura. (^19) Arhitektura secesije u Bosni i Hercegovini, Ibrahim Krzović, Sarajevo, 2004.godine