Preuzmite Skripta uvod u germanistiku i više Rezime u PDF od Nemački jezik samo na Docsity!
Uvod u germanistiku I Istorija jezika objašnjava izuzetke i neravilnosti u jeziku. Proučavanjem istorije možemo da objasnimo morfološke promene. R – indoevropski glas; preuzet iz IE bez promene (barem u germanskim) Glas je germanski ako je proizvod prvog pomeranja glasova. Za primere se često uzima gotski, jer je najbolje posvedočen germanski (prevod Biblije) Tipološki IE su svi flektivni (konjugacije, komparacije, deklinacije). Imaju i spoljašnju i unutrašnju fleksiju. Unutrašnja: 1) teći – tok (apofonija), 2) ablaut, 3) konsonantske promene: doći – dođem. Prema fleksiji (morfologiji) IE se dele na flektivno-sintetičke (imaju razvijenu morfologiju, slovenski) i flektivno-analitičke (imaju manje komplikovanu morfologiju i imaju perifrastične oblike; germanski: u nemačkom imamo član uz imenicu jer je sistem nastavaka siromašniji). Srpski ima i sintetički i analitički oblik futura (pisaću, ja ću pisati) Kriterijumi za podelu jezika na porodice: arealna srodnost visok stepen sličnosti genetska srodnost Indoevropski jezici Jezici su genetski srodni ako pokazuju određenu sličnost na raznim gramatičkim nivoima (morfologija, fonetika sintaksa). Ta sličnost se ne može na prvi pogled utvrditi. Indoevropski jezik je hipotetički rekonstruisana praforma tzv. indoevropskih jezika. Kažemo da je hipotetički jer nema nijedne jedine reči koja je očuvana. Nemamo dokaze za postojanje IE. Istraživači jezika su proučavali najranije jezike: na osnovu toga dolaze do zaključka kako je izgledao IE. Smatra se da je taj jezik, kao zajednički jezik, nastao oko 3000 godina pre nove ere. Jezičke porodice u okviru IE:
- Indoiranska: U indijskom jeziku razlikujemo dve varijante: (1) sanskrit (klasični indijski jezik), na kome su napisane Mahapharata i Ramajana; (2) vedski (jezik nauke), na njemu napisani religiozni i filozofski spisi.
- Grčki: Najranije posvedočen indoevropski jezik na tlu Evrope; 15. vek p.n.e. Prvi grčki jezik zove se koine (nastao je od više dijalekata). Na tom jeziku je i napisan Novi testament. Koristio se kao osnova za prevođenje na druge jezike.
- Anatolijska: hetitski – izumro; govorio se na teritoriji današnje Turske
- Italski: Ovde spada i latinski – u početku je bio samo jezik grada Rima. Kako su Rimljani osvajali teritorije, latinski je potisnuo ostale italske jezike i dijalekte. Posvedočen je u 6. veku pre nove ere. Najstariji jezički spomenik na latinskom je Zakon na 12 tablica. Postojale su dve varijante latinskog: klasični (sermo urbanus; izumro) i vulgarni latinski (sermo nisticus). Iz vulgarnog latinskog razvili su se sci ostali romanski jezici: francuski, porugalski, španski, katalonski, italijanski, rumunski, retoromanski. Danas se latinski koristi u nauci. Ima apsolutan uticaj do 60-ih godina 20. veka. Uzor za pisanje gramatika.
- Baltička:
- Slovenska porodica: Prvi posvedočeni dokument je bio prevod Biblije Ćirila i Metodija (9. vek naše ere). Slovensku grupu delimo na: (1) istočno slovenske: ruski, beloruski, ukrajinski, (2) južnoslovenske: srpski, slovenački, hrvatski, bugarski, makedonski, bosanski, (3) zapadnoslovenske: poljski, češki, slovački, lužičkosrpski Izumrli: kasšupski, polapski, slovinciski.
- Albanski
- Jermenski
- Toharski (u celosti izumrla grupa)
- Trački
- Keltski Jezici na tlu Evrope koji nisu IE: mađarski, finski, turski, estonski, baskijski
- Germanski: U vreme kada imamo prvu pisanu potvrdu za germanski, ne postoji jedinstveni germanski jezik. (!Ne postoji pisana potvrda na jedinstvenom germanskom jeziku!). Imamo dve
Ova dva akcenta se međusobno ne isključuju, ali je uvek tako da u jednom jeziku jedan od njih dominira. Akcenat u IE je bio pokretan I melodijski (prevashodno). Staroindijski tekstovi imaju obavezan akcenat i zahvaljujući njima znamo kakav je bio akcenat u IE. U germanskom je akcenat učvršćen na 1. slogu. Prvi slog je najcešce osnovički slog. U germanskom je akcenat po prirodi dinamički (ekspiratoran).Visina tona u nemačkom više nema distiumtivnu funkciju. Kada izgovaramo reč vazdušna struja se potroši na prvom slogu. Posledica toga je da su vokali u nenaglašenim slogovima su oslabili, a neki su i otpali, a kad otpadne vokal, otpadne ceo slog. Najviše pogođeni su bili flektivni slogovi, tj. nastavci za lica kod glagola, kao i padežni nastavci kod imenica. Dolazi do (1) sinkretizma oblika, pojave da jedan oblik ima više funkcija. To je posledica ucvršćivanja akcenta! (2) dobili smo dvodelne struktu od jednodelnih (glagol mora stajati uz lice, imenica uz član pokazuje padež). Od sintetičkih oblika su nastali analitički! Do ucvršćivanja akcenta je došlo na kraju druge faze prvog pomeranja glasova! 3. Germanski je izgubio mnoge morfološke kategorije: a) IE je posedovao 4 tempusa: prezent, aorist, perfekat, futur; od ta 4, germanski je zadržao samo 2: prezent (koristio se za sva vremena), preterit (koristio se za prošlost) b) IE je imao 4 modusa: indikativ, konjunktiv, imperativ, optativ; germanski zadržao: indikativ‚ konjunktiv, imperativ. Konjuktiv je u gremanskom nasato od oblika optativa iz IE! c) IE je imao 4 glagolska roda: aktiv, pasiv, medium (medij) d) IE je imao 4 broja: singular, plural, dual
4. Morfologizacija (funkconalizacija) ablauta: Ablaut je pojava iz IE (npr. prelazak e u o: reći – rok, teći – tok, plesti – plot ) *Sistem vremena jakih glagola u nemačkom počiva na ablautu! 5. Slab preterit: sekundarna tvorevina u germanskom 6. -EN(slaba) deklinacija: IE je imao -EN deklanaciju,ali u germanskom (a pogotovo u nemačkom) mnoge imenice su iz deklinacionih klasa prešle u slabu deklinaciju. Po slaboj deklinaciji se menjaju neke imenice muškog i ženskog roda. U nemačkom se jako uvećala -EN deklinacja. 7. Promena sonoranata: r, l, m, n (očuvani su)
Kada r, l, m, n preuzmu funkciju vokala, oni se zovu sonoranti. Ima ih u IE, nema u nemačkom. U germanskim jezicima ne mogu biti nosioci sloga, nego se ispred razvija sekundarni vokal U.
8. Promena u vokalskom sistemu: r, l, m, n imaju ulogu kvazivokala u IE Jezicki spomenici : Ne postoji nijedan jezički spomenik na jedinstvenom germanskom jeziku. …. jezički spomenik je na nekom od novonastalih …… dijalekata ili jezika. Rune su nastale oko 200. godine u Skandinaviji. Imale su magijsko značenje; najstarije pismo futark! Imalo je 24 glasa. Kasnije nije bilo samo magijsko značenje…… Najjužniji runski zapis nalazi se u …..ezi kod Sarajeva iz
- veka. 350. godine Vulfila je preveo Bibliju na gotski. Jako je bitno jer jer zahvaljujući tome ima puno posvedočenih reči. (700. godine staroengleski) Paralelno su tekla dva procesa: izdvajanje germanskog iz ie i raslojavanje unutar germanskog. O najstarijoj fazi germanskog svedoče reči iz nekih susednih jezika. *reči iz germanskog obeležavamo sa *, jer nisu posvedočene. !!! Sa kojim procesima se poklapa prvo pomeranje glasova? Sa izdvajanjem germanskog iz IE Spomenik na gotskom Codex Argnentens Prvi pisani nemački spomenik je glosar Abrogans iz druge polovine 8. veka Prvo pomeranje glasova Indoevropski konsonantski sistem ima sledeće glasove: plozivi: p, t, k, b, d, g, bh, dh, gh, spiranti: s, z; nazali: m, n; likvide: r, l; poluvokali: i, u (j, v) (ispod I i U ide kao malo obrnuto u). Prvim pomeranjem glasova su bili pogodeni samo plozivi!! (2000 godina pne, 2-3 vek pne) Rasmus Kristijan Rask je prvi počeo da se bavi….. Uzeo je reči iz starogrčkog, latinskog, staroindijskog, i s druge strane iz germanskog. Zaključio je da, ako se na levoj strani pojavljuje jedan glas, na drugoj će biti uvek neki drugi, ali ne bilo koji, već određen glas. Rask je utvrdio te razlike, ali ih nije objasnio. Objašnjenje je dao Jakob Grim.
pojavljuju različiti konsonanti (jedan po Grimm, drugi po Verneru). S nije pomereno u prvom pomeranju, preuzeto je iz IE bez promene. Rotacizmom smo dobili R od Z. Gotski je to uradio odmah, ukoliko je razliku u korist bezvučnih spiranata.
- Prvo pomeranje je spontani proces pomeranja konsonanata. Zaseban sistem konsonanata se oformio ovim pomeranjem. Zbog fiksiranja akcenta i zbog vrste akcenta dolazi do čitavog niza drugih promena: otpadanje nastavka na kraju reči, što dovodi do promena u sintaksi (čvršći red reči, redukcija padeža, sinkretizam) Fleksijaje morfološka promena oblika reči kojom se uspostavlja pravilni gramatički odnos u jednoj rečenici. Ona obuhvata deklinaciju, konjugaciju, komaparaciju. Slaba fleksija je zbirni pojam za slabu konjugaciju i slabu deklinaciju; podrazumevaju se samo nastavci tj. spoljašnje promene. Jaka fleksija je zbirni pojam za jaku konjugaciju i jaku deklinaciju; podrazumevaju se sve spoljašnje i unutrašnje promene. Nastavci koji se dodaju na osnovu su elementi spoljašnje fleksije. Drugo pomeranje glasova Počelo je najranije u drugoj polovini V veka, a završilo se u osnovnim crtama početkom VIII veka. Sporadičnog pomeranja ima sve do 1500.god. Rezultat drugog pomeranja: nemački se izdvojio iz germanskog. U prvom pomeranju glasova pomerili su se IE glasovi i dobili smo germanske, a u drugom pomeranju su pomereni germanski glasovi, a i neki IE glasovi. !!!! Germanski glasovi su pomereni u II pomeranju. U drugom pomeranju germanske tenue p, t, k su pomerene u spirante f, s, h kada su se nalazile: u intervokalskom položaju ili na kraju reči iza vokala. Germanske tenue p, t, k pomerene su u nemačke afrikate: na početku reči, u sredini reči ali ne u intervokalskom položaju, u intervoklaskom položaju, ako su tenue bile udvojene i na kraju reči, iza konsonanata. U prvom pomeranju se pomerilo 9 IE konsonanta (tenue, IE aspirovane medije, IE čiste medije). 4 IE glasa je germanski preuzeo bez ikakvih promena: obe likvider, l i oba nazala m,n! IE spirant S je gremanski preuzeo osim u slučajevima gde je delovao Vernerov zakon.
r, l, m, n – 4 sonoranta koji su bili nosioci sloga. Oni su delimično ocuvani kao slogotvorni jedino u staroindijskom. U ostalim jezicima je ispred ili iza sonoranata razvio neki vokal koji preuzima funkciju nosioca sloga, a r, l, m, n su postali pravi konosnanti. U germanskom se sipred ovih glasova javilo U, koje se naziva sekundarno U, preuzima funkciju nosioca sloga. N je preuzeto bez promene i u germanskom i u IE. R, L takođe preuzeti bez promene u germanskom. Vokalski sistem IE voklaski sistem je posedovao sledeće vokale: kratki vokali: a, e, o, i, u, ə (schwa) dugi vokali: a, e, o, i, u (svi sa crticom iznad kao znal za dužinu) diftonzi: ai, ei, oi (prvi red), au, eu, ou (drugi red) (sonoranti) Germanski u početku nema kratko o i dugo a! Dalji razvoj vokala u germanskom Uvek su u pitanju konbinatorne glasovne promene. Glasovne promene mogu biti: a) spontane, ako je nije izazvao nijedan glas iz okruženja; ablaut b) kombinatorne (asimilacija), ako je izazvao glas u okruženju (najčešće u susednom slogu); umlaut Asimilacija:
- totalna, ako se pogođeni glas izjednači sa izazivačem
- parcijalna, ako mu se samo približi gotski: promene vokala I i U u gotskom: i > ai ispred r, h, hw; u > au ispred r, h, hw r, h, hw – izazivači Periodizacija u istoriji nemačkog jezika
2) aglutinativne (nalepljujući) Nalik su flektivnim jezicima, ali nemaju unutrašnju fleksiju, a i granica između osnove i nastavka je jasna. Nemaju ni vokalne ni konsonantske promene. To su: maðarski, turski, finski. Dolazi do lepljenja (aglutacije) npr. atributa sa imenicom. Razlicite kategorije koje su u flektivnim jezicima izražene sintagmom, ovde se slepljuju u jednu dugu reč. Sinkretizam – ista forma, a različita kategorija odnosno gramatičko značenje. Javlja se u flektivnim jezicima, a kod aglutinativnih ne postoji jer kod ove vrste jezika jedan oblik ima samo jedno značenje! 3) amorfne (korenske, analitički, izolati) To su vijetnamski, kineski, japanski. Ne postoji nikakav sistem nastavaka. Jedan isti koren različitom modulacijom glasa dobija različita gramatička značenja. Imaju bitno fleksiraniji redosled segmenata. Obeležja ovih jezika: često imaju složen tonski sistem, upotreba serijskih glagola (sekvenca glagola bez označivača među njima), rigidan red reči. 4) polisintetičke (inkorporativne) To su eskimski, neki južnoamerički jezici, laponski. Oni prikazuju maksimalan stepen aglutinacije. Sve kategorije se stope u jedan konglomerat, ekvivalentan rečenici u flektivnim jezicima. Obeležja ovih jezika: imenička inkorporacija (dva korena u reči), složeni sistem kongruencije. Sapir: jezici morfološki variraju po dva parametra:
- indeks sinteze – količina afiksacije (morfologije) u određenom jeziku. To je kontinuum sa (idealnim) izolativnim jezikom na jednom i (idealnim) sintetičkim jezikom na drugom kraju.
- indeks fuzije – lakoća segmentiranja morfema. To je kontinuum sa (idealnim) aglutinativnim jezikom na jednom i (idealnim) fuzionim jezikom na drugom kraju. U jezicima se pojavljuju i osobine jezika iz neke druge grupe (npr. modulacija glasa i u flektivnim jezicima, redosled reči, itd.). Jezici sa razvijenijom morfologijom (slovenski) imaju slobodniji red reči, dok oni sa ograničenom morfologijom imaju ustaljen red reči (engleski). U nemačkom je izraženije slaganje od izvođenja (za razliku od srpskog). To slaganje podseća na aglutinaciju.
70-80 000 godina čovek koristi jezik artikulisano! Oko 5 000 godina p.n.e. se IE vec razdvaja na porodice. Potporodice Osnovno obeležje je da svi indoevropski jezici spadaju u flektivne jezike, ali svaki jezik pojedinačno ima određene razlike. Naziv indoevropski jezici je nastao krajem 18. veka i nije u potpunosti adekvatan jer se indoevropski jezici koriste na svim kontinentima. Indoevropski = indogermanski = indokeltski Termin indogermanski je adekvatniji zbog teritorijalne rasprostranjenosti tih jezika (od Indije do Islanda). Prvobitan naziv je bio indogermanski jezici, ali posle II s. rata sve gremansko dobija negativnu konotaciju, pa nadvladava termin indoevropski. Obeležija indoevropskog: 1.spada u flektivne jezike 2.nigde nije pismeno posvedočen 3.oko 5 000 god. p.n.e. se grana na potporodice Indoevropske podgrupe Indoiranska grupa: indijski jezici, iranski, avestijski, cend Jermanski jezik: do 15. v. stari i srednji, a od 15. novojermenski Albanska potporodica: gegijsko i toskijsko narečije Grčka potporodica: klasični grcki (5.vek), koine – narodni grčki. Grčki jezik je veoma rano posvedočen pismeno i to je dobro jer nam pomaže da shvatimo kakvo je bilo prajezičko stanje. Linear A (mikenski) i linear B (kritski) Italski jezici – latinska grupa, iz koje se razvila romanska (francuski, španski, rumunski, italijanski, portugalski, katalonski). Latinski – prvi pisani spomenik je zakon na 12 tablica. I latinski je bitan jer je rano posvedočen. Slovenski:
- zapadnoslovenski: poljski, češki, slovački, lužičkosrpski
Akcenat u IE je mogao da bude pokretan, a u germanskim imamo fiksiranje akcenta za prvi toničan slog – prvi slog snove. Akcenat u germanskim jezicima je po svojoj prirodi ekspiratoran, a po svojoj poziciji fiksiran.
