Uvod u pravo, skripta, Rezime od Srpski jezik

Preuzmite Uvod u pravo, skripta i više Rezime u PDF od Srpski jezik samo na Docsity!

VISOKA STRUKOVNA ŠKOLA ZA

PREDUZETNIŠTVO

Priručnik

UVOD U PRAVO

Priređivač: Predrag Ćeranić

Beograd, 2011.

SADRŽAJ:

• 1. OPŠTI DEO.........................................................................................................................
  • 1.1. Odnosi i uticaj države i prava..................................................................................
  • 1.2. Metodi......................................................................................................................
  • 1.3. Definisanje države i prava.......................................................................................
• 2. POJAM DRŽAVE...............................................................................................................
  • 2.1. Teorije o državi........................................................................................................
  • 2.2. Elementi države.....................................................................................................
  • 2.3. Vrste država prema odnos u njihovih elemenata...................................................
• 3. DRŽAVNI OBLIK............................................................................................................
  • 3.1. Oblici državne vlasti..............................................................................................
  • 3.2. Oblici vladavine.....................................................................................................
• 4. DRŽAVNA ORGANIZACIJA..........................................................................................
  • 4.1. Pojam državne organizacije...................................................................................
  • 4.2. Vrsta načela državne organizacije.........................................................................
  • 4.3. Državni organi.......................................................................................................
  • 4.4. Državna službena lica............................................................................................
• 5. TEORIJE O PRAVU.........................................................................................................
  • 5.1. Idealističke teorije..................................................................................................
  • 5.2. Racionalističke teorije............................................................................................
• 6. DRUŠTVENE NORME - POJAVE SRODNE PRAVU..................................................
  • 6.1. Vrste društvenih normi..........................................................................................
  • 6.2. Uloga i odnosi vrsta društvenih normi...................................................................
  • 6.3. Osnovni pojam prava.............................................................................................
  • 6.4. Potpuni pojam prava..............................................................................................
• 7. PRAVNA NORMA...........................................................................................................
  • 7.1. Pojam i vrste..........................................................................................................
  • 7.2. Delovi.....................................................................................................................
• 8. PRAVNI AKT...................................................................................................................
  • 8.1. Pojam pravnog akta................................................................................................
  • 8.2. Opšti pravni akt......................................................................................................
  • 8.3. Pojedinačni pravni akt............................................................................................
• 9. PRAVNI ODNOS..............................................................................................................
  • 9.1. Pojam pravnog odnosa...........................................................................................
  • 9.2. Elementi pravnog odnosa.......................................................................................
  • 9.3. Pravne činjenice.....................................................................................................
• 10. VAŽENJE I TUMAČENJE PRAVNE NORME..............................................................
  • 10.1. Saznavanje pravne norme......................................................................................
  • 10.2. Važenje pravne norme...........................................................................................
  • 10.3. Tumačenje pravne norme.......................................................................................
  • 10.4. Ispravno značenje pravne norme...........................................................................
• 11. PRAVNI POREDAK I SISTEM.......................................................................................
  • 11.1. Pravni poredak.......................................................................................................
  • 11.2. Pravni sistem..........................................................................................................
• 12. LEGALITET I PRAVNI OBLICI DRŽAVE....................................................................
  • 12.1. Legalitet.................................................................................................................
  • 12.2. Pravni oblici države...............................................................................................

1.OPŠTI DEO

Da je pravna nauka jedna od najstarijih društvenih nauka, pokazuje njeno poreklo koje seže do početaka evropske civilizacije, koji su postavljeni u antičkoj filozofskoj i društvenoj misli. Pravo obuhvata skoro sve važne društvene odnose. Ideja prava je postojana, ali su njegove granice nepouzdane. Ipak, te odnose pravo nadograđuje i pretvara u novu, pravnu stvarnost. Ta stalna delatnost, izazvana postojanim ljudskim potrebama, pravnu nauku predstavlja kao jednu od najstarijih nauka, a njenu pravnu teoriju kao jednu od najstarijih pravnih disciplina.

Predmet Uvod u pravo izučava osnovna i uvodna teorijska znanja o državi i pravu kao društenim pojavama između kojih očigledno i na prvi pogled postoje mnogovrsni odnosi i međuticaji. Pri tome, položaj i uloga proučavanja i sticanja znanja o državi nisu ništa manje značajna zbog toga što je u nazivu ove naučne discipline sadržana samo reč pravo, a ne i reč država, jer je do toga došlo isključivo zbog racionalizacije izražavanja, mehaničkim skraćivanjem naziva ove discipline, što se inače čini i u mnogim drugim slučajevima.

Između Uvoda u pravo kao apstraktne pravne nauke i konkretnih pravnih nauka postoje brojne veze. Uvod u pravo obrađuje materijal koji dobija od konkretnih pozitivnopravnih, istorijsko- pravnih i drugih disciplina, ali je njegov glavni zadatak da iz tog materijala izvuče najviše pojmove i zakonitosti koji važe za sve države i prava. Zbog toga se za Uvod u pravo kaže da je osnovna nauka, jer pruža osnovna naučna znanja o državi i pravu, njihovoj suštini i povezanosti sa drugim srodnim pojavama. Ukratko, apstraktna pravna nauka, Uvod u pravo, proučava državu i pravo kao objektivne društvene pojave, dok konkretna pravna nauka, pravna dogmatika ili pravna istorija, istražuje konkretnu državu ili pravo u celini ili njihov pojedini deo.

Posebna naučna disciplina sa predmetom kako smo ga mi odredili nastala je tek u XIX veku, iako je pravna nauka jedna od najstarijih društenih nauka, koja ima začetke u antičkoj misli. Međutim i pored tako dugačke istorije, sve do pojave nemačke filozofske pravne misli, proučavanja prava i države bilo je i predmetno i metodološki odvojeno, a značaj povezanosti i prirode veza između prava i države nisu uočavana i razmatrana. Postojanje veza i odnosa između prava i države danas nisu sporni, ali i pored toga, izlaganja koja slede biće iz pedagoških razloga razdvojena i podeljena u posebne delove. Da bi takvo razdvajanje bilo moguće, pre njega je neophodno utvrditi prirodu veza i uticaja koje postaje između države i prava.

1.1. Odnosi i uticaj države i prava

Otkrivanje veza, odnosa i uticaja, između države i prava otvorilo je u pravnoj nauci mnogobrojna pitanja, o kojima su izložena mnogobrojna i različita shvatanja. Sumarni pogled na sva ta shvatanja pokazuje da su ona ne samo brojna i različita, već i da se generalno mogu razvrstati u dve velike grupe.

U prvoj grupi su sva ona shvatanja koja negiraju postojanje bilo kakvih veza između države i prava, ili tako što se tvrdi da su to potpuno nezavisne pojave koje nemaju zajedničkih tačaka, ili se negiranje njihovih međusobnih veza čini tako što se država svodi na pravo, ili pravo na državu. Takođe su se javila i shvatanja da su država i pravo dve strane jedne iste pojave. U

svakom slučaju, krajnji razultat svih shvatanja u ovoj grupi jeste da veza uzmeđu ovih pojava nema, a ako nema veza, onda nema ni međusobnih uticaja.U drugoj grupi su shvatanja čija je suština u tome da ukazuju na postojanje međusobnih veza, ali u različitoj formi i intenzitetu, pri čemu se razlikuje shvatanje uzajamne povezanosti i shvatanje o relativnoj samostalnosti, pri čemu su veze i odnosi kod prvih čvršći i neposredniji, a kod drugih fleksibilniji i slabiji.

U savremenoj pravnoj nauci druga grupa shvatanja ima brojnije pristalice, što, međutim, nije karakteristika prethodnih istorijskih perioda u kojima je bilo etapa kad su preovladavala shvatanja iz prve grupe, kao što je to bilo u doba prevlasti istorijskopravne škole, prirodnopravne škole ili državnopravne škole. Osim što prihvataju viši stepen povezanosti i uticaja, preovlađujuća savremena shvatanja ukazuju na to da postoji istovremeno i relativna samostalnost ovih pojava, zbog čega su ti odnosi veoma složeni korelativni odnosi. Dakle, radi se o dvostrukom odnosu u kome i država i pravo utiču jedno na drugo, međusobno se uslovljavajući, ali pri tome ne gube ni svoju samostalnost ni svoj identitet.

Uticaj države na pravo

Globalan uticaj države na pravo najočigledniji je u istorijskim preobražajima države, koji su doveli do racionalizovanja prava kako bi država mogla da odgovori društvenim potrebama. Preobražajem države preobrazilo se i pravo tako što je sekularizovano - odvojeno od religije, globalizovano - tako što je ukinut i prevladan feudalni pravni partikularizam i, takođe, formalizovano i standardizovano - čime je omogućena masovna i ujednačena primena. Zajednička odlika svih tih preobražaja koji su se dogodili u pravu pod uticajem države jeste da je izvršeno logičko i sistematsko uobličavanje prava kao sistema pravila ponašanja.

Uticaj prava na državu

Dakle, isto kao što država racionalizuje pravo, tako i pravo racionalizuje državu. To se manifestruje u tri konkretna oblika: stvaranjem države kao pravne organizacije, obezbeđenjem državnog funkcionisanja i ograničenjem državne vlasti. Dakle, to što se naziva racionalizacijom države, u stvari je pridavanje pravnih obeležja državnoj delatnosti, tako što se delatnost uređuje i ograničava.

Država ne nastaje i ne postoji prvo kao društvena činjenica (društvena organizacija) koja se posle toga, uticajem prava, pretvara u pravnu činjenicu, već je od svog nastanka pravna činjenica zbog toga što nastaje donošenjem pravnog akta, koji je uslov da ta društvena organizacija bude država. Dakle, država je isključivo pravna organizacija i pravna ličnost - subjekt prava iz tri razloga. Prvo, zato što u krajnjoj liniji stvara i primenjuje celokupno pravno. Drugo, zato što je uredjena - organizovana pomoću pravnih normi. Treće, zato što je njena delatnost određena pravom, odnosno delatnost njenih organa se vrši na osnovu i u skladu s pravnim normama.

Drugi uticaju prava na državu ogleda se u omogućavanju državi da funkcioniše - pravo učvršćuje državnu organizaciju, a njenu delatost pretvara u primenu prava. Državna organizacija se učvršćuje pronošenjem principa hijerarhije iz prava u državnu organizaciju. Treći uticaj prava na državu posledica je dva već izložena i ogleda se u ograničavanju državne vlasti,i to objektivno, propisivanjem načela zakonitosti - državna vlast se mora kretati u okvirima pravnih normi. Ovo svojstvo vlasti je važan deo savremenog pojma države i prava.

1.3. Definisanje države i prava

U opštoj teoriji prava i države ne postoji saglasnost u pogledu definisanja države i prava. Zato je određivanje - definisanje prava i države u dosadašnjem razvoju nauke proizvelo bezbroj definicija. Zbog toga Kantova ironična primedba da pravnici još ne znaju šta je pravo, iako o tome mnogo raspravljaju, ni danas nije izgubila na svojoj aktuelnosti. Dakle, postoji veoma veliki broj više ili manje različitih definicija prava i države, a među tim mnogobrojnim definicijama nije moguće pronaći dovoljno saglasnosti.

Iza toga razloga u različitim naukama se koriste različite vrste definicija, a čest je slučaj da se pored jedne, koja je polazna i osnovna, koriste kao dopunske i druga vrsta definicija. Kao što smo istakli, nauka o logici, u odnosu na različitost predmeta definisanja, razlikuje sledeće vrste definicija: definicija stvari, definicija pojma, definicija reči ili jezičkog simbola.

Ponovimo još jednom da postojanje mnoštva različitih defincija države i prava predstavlja posledicu jedne naizgled paradoksalne činjenice, a to je da su sve definicije tačne, ali samo delimično, i da su nepotpune. Pored toga, pravo i država su veoma složene društvene pojave o kojima postoje različita polazna i prethodna shvatanja i znanja, posebno filozofska, sa često suprotstavljenim sadržajima, usled čega imperativno zahtevaju korišćenje više definicija i tehnika, pri čemu se razlikuju one koje su dopunske i sekundarne.

U vezi sa definisanjem kao naučnim postupkom, uvek treba imati na umu da se definisanje jedne pojave jasno razlikuje od objašnjenja te pojave, kao i da su objašnjenja različite vrste naučnih iskaza u odnosu na definicije. Objašnjenja su iskazi koji sadrže uzroke, okolnosti nastanka i ciljeve neke pojave, a definicije su iskazi koji se odnose samo na svojstva - osobine te pojave. Definicija mora da bude kratka, mora biti jasna, ne sme biti cirkularna, ne treba da se sastoji od negacija obeležja.

2.POJAM DRŽAVE

2.1. Teorije o državi

Država, očigledno je čak i iz neposrednog iskustva, predstavlja po strukturi najsloženiju, a po značaju i najvažniju društvenu pojavu. Zbog toga je utvrđivanje njenog pojma, odnosno njeno određivanje, bilo izazov za brojne autore i proizvelo ogroman broj različitih naučno-metodološki uobličenih teorija. Brojne su definicije države u pravnoj i političkoj teoriji. Postoji i množina reči kojima se označava ova politička zajednica u različitim istorijskim razdobljima.

Antički narodi nisu jasno razlikovali društvo od države. Rimski status publicus kao preteča modernog pojma "države u društvu" nije se razlikovao od pojma "društva u državi". Aristotel je mislio da je država njegovog vremena savršeno ljudsko društvo koje je postiglo cilj pune autarkije, koje, istina, nastaje iz životnih potreba, ali postoji da bi se omogućio najbolji život. Hegel je u državi video božansku ideju kakva postoji na zemlji. Po Aristotelu država je zajednica koja ima za cilj srećniji život i porodica i robova, život potpun i ekonomski nezavisan. I Platon i Aristotel su smatrali da je polis, grad-država, najviši izraz opšteg dobra, oličenje moralne vrednosti. Cicedron je definisao rimsku državu kao res publica. Izraz res publica u dužem istorijskom periodu ostaće rezervisan za označavanje širih zajednica, hrišćansku republiku, koja je obuhvatala sve vernike u jedan oblik zajednice.

Tek je Makijaveli u srednjem veku uspeo da razdvoji pojam države od moderne, stabilne i definisane političke zajednice od srednjovekovnog pojma društva i od tada je moguće razdvojiti državu od društva u smislu današnjih izraza government i civil society. Od tada se definiše shvatanje države kao izrazite društvene pojave sa brojnim vezama sa drugim društvenim pojavama. Odnosno, rečju država ubuduće je označavana posebna organizacija snabdevena sposobnošću vršenja i kontrolisanja upotrebe sile nad određenim ljudima koji su nastanjeni na datoj teritoriji. Tako je Marks je, za razliku od Hegela, shvatao državu kao klasnu organizaciju, Kelzen kao prinudni poredak s različitim mogućim funkcijama. te razlike u pogledu shvatanja suštine i funkcije države nisu prevaziđene ni u savremenoj pravnoj i političkoj teoriji države.

U grupi idealističkih teorija preovladava poimanje države kao pojave koja se nalazi van realnog sveta, koja je uzor i putokaz realno postojećih država, pri čemu ta uzor država nikada i nigdje stvarno nije postojala. U okviru ovih shvatanja mogu se razlikovati utopističke torije (Platon, Mor, Prudon), koje opisuju kako teba da izgleda najbolja država, pri prirodopravne teorije (od Aristotela, sv. Avgustina, pa danas do Rolsa i Fulera), koje u brojnim i različitim varijantama zahtjevaju poboljšanje i unapređenje realno postojećih država. U sastavu ove grupe teorija nalaze se etičko–kulturološke teorije (Kont, Fihte, Šeling), za koje je država idealna pojava u sferi morala, kulture ili filozofije.

Grupa realističkih teorija nastala je kasnije i brojnija je od grupe idealističkih teorija i po unutrašnjim pravcima i po broju pripadnika, a zajednička karakteristika ove grupe je da državu određuje kao pojavu u realnom svetu. U okviru realističkih teorija mogu se razlikovati pravne teorije (Jelinek, Digi, Kelzen), za koje je država pravna ustanova, sociološke teorije (Henke, Habermas, Pareto, Parsonos), za koje je država izraz i odraz društva, i političke teorije (Marks, Mikels, Luman), koje državu smatraju sredstvom za postizanje određenih ciljeva.

2.2. Elementi države

Za saznavanje i proučavanje države pored određivanja njenog navedenog pojma, tj. njene suštine, korisno je izvršiti i sturkturalnu analizu, s obzirom na to da se radi o složenoj i višestranoj državnoj pojavi (društvenom odnosu). Stukturalna analiza, otkrivajući unutrašnji sastav sadržinu i međusobne odnose delova - elemenata osnovnog pojma države koji smo napred utvrdili, bogatiće i kvantitativno i kvalitativno taj osnovni pojam, čime će doprineti njegovom razumevanju. Iz toga proizlazi da će sva naša dalja izlaganja o državi biti zasnova na strukturalnoj analizi države, koja polazi od njenog opšteg pojma.

Država, dakle, nije prostor bez stanovnika i vlasti. Ona nije ni stanovništvo bez prostora i vlasti, niti vlast bez prostora i stanovnika. Takvom tradicionalnom definisanju države na osnovu tri elementa (teritorija tj. prostor, stanovništvo i vlast) stavljaju se i određene primedbe od kojih pažnju zaslužuje shvatanje da se pomoću tri navedena elementa država ne može pouzdano da razlikuje od drugih zajednica i organizacija.

Teritorija

Teritorija države je drugi element države, koja takođe proizilazi iz elementa njenog osnovnog pojma, odnosno da je ona teritorijalna zajednica. Podsećamo, državna teritorija je celovit (integralni) trodimenzionalni prostor na zemlji koji zauzima jedna država. Trodimenzionalnost teritorije označava njeno svojstvo da se, pored zemljine kore (kopna), državnom teritorijom smatra i vazdušni prostor iznad kopna, kao i zemljina utroba ispod tog dela zemljine kore. Budući da je Zemlja u fizičkom smislu približno lopta, geometrijski oblik državnog prostora približno liči na izvrnutu kupu. Vrh te kupe nalazi se u geometrijskom središtu zemlje, a njen osnov u atmosferi i kosmosu.

Pravilo o celovitosti (integralnosti) državne teritorije znači da je državna teritorija povezan prostor, ali ono trpi retke izuzetke u postojanju razdvojenih delova teritorije jedne države (npr. Aljaska i Havaji u SAD, portugalska, španska, i grčka ostrva koja su jako udaljena od kopna). Nužno jedinstvo državne teritorije nije isto sa njenim geografskim jedinstvom, koje nije nužno. Ipak, svaka država pravno poseduje samo jednu teritoriju, bez obzira da li je njena teritorija jedinstvena ili rasparčana. Izuzetak je Antartik, koji odlukom Ujedinjenih nacija (Antarktičkim sporazumom) iz 1959. godine zajednički pripada svim državama kao i teritorija Meseca i drugih nebeskih tela na osnovu Ugovora o svemiru, koji su takođe usvojile Ujedinjene nacije 1967. i ponovo 1984. godine. U slučaju nebeskih tela korišćen je pravni model za Antarktik, samo u strožijoj formi.

Sastavnim delom državnog prostora smatraju se i njegove fikcije: ambasade, konzulati, ratni i civilni brodovi, diplomatska vozila, diplomatske pošilje itd. Ipak, to nije bukvalno tako, jer za ambasade važi međunarodno pravilo "eksteritorijalnosti". Po njemu, na teritoriji ambasade važi pravni poredak države čija je ambasada, dok se zemljište na kome se nalazi ambasada smatra posedom države u kojoj se ona nalazi.

Teritorija države je ograničena državnim granicama koje su utvrđene u skladu sa unutrašnjim i međunarodnim pravom. Granice između država mogu da budu prirodne (reke, planinski venci) ili veštačke, ali one uvek imaju pravni karakter. Državna granica se prelazi na utvrđenim

mestima (graničnim prelazima) prema propisanim pravilima. Kao što država nije prostorno beskonačna, niti je postojana, tako nije ni vremenski večna, iako bi svaka to da bude. Zbog toga je za postojanje države potrebno da ona bude ne samo tačno prostorno određena već i vremenski.

Stanovništvo

Države, polazeći od njenog osnovnog pojma, odnosno od činjenice da je ona zajednica ljudi, nema i ne može biti bez ljudi, koji su, dakle, njen suštinski i konstitutivni element. Ali nisu svi ljudi koji se u jednom momentu zateknu u jednoj državi njen „narod“, odnosno oni nisu elementi države. Samo oni ljudi koji se nalaze u posebno pravno uređenom odnosu sa državom, koji podrazumeva međunarodna prava i obaveze i koji se naziva državljanstvom, predstavljaju njen „narod“. Stanovništvo, tako, čini svi ljudi koji žive na teritoriji jedne države, na kojem se u svakom trenutku nalazi najviše njenih državljana. Nekada je ovim elementom smatran narod, kako se i danas ponekad kaže, iako stanovništvo države mogu da sačinjavaju pripadnici jednog, dvaju ili više naroda, uključujući i manje delove naroda koji su većina u svojim matičnim državama (nacionalne manjine).

Stanovništvo države i narod, dakle, nisu isto, jer narod može da postoji bez države dok stanovništvo ne može. Zbog toga se kaže da je stanovništvo tvorevina države a narod istorije. Ali, narod i nacija takođe nisu isto jer nacija može da nastane iz dela jednog naroda, više različitih naroda ili etničkih zajednica. I nacija je tvorevina države. Kada se danas kaže nacija, time se pre ističe značaj jedinstva stanovništva kao političkog naroda u državi, u smislu posedovanja državljanstva i građanskih prava, nego nekog "etničkog naroda" u njoj. Retke su danas države čije se stanovništvo podudara sa jednim narodom koji je istovremeno i jedna nacija nastala od ljudi istog etničkog porekla.

Konkretne države se i danas istorijski međusobno manje ili više razlikuju po tome kako su uredile način sticanja, prestanka i sadržinu ovog odnosa, a pri tome su uvek sledile svoje istorijske, nacionalne, kulturne, ekonomske i druge interese. Na primer, države sa velikim i slabo naseljenim teritorijama imaće jedinstvene i lakše načine sticanja državljanstva, dok će države sa malim ili negativnim priraštajem nacionalnog stanovništva imati teže i komplikovanije načine.

Državljanstvo kao pravni odnos predstavlja ličnu vezu javnopravnog karaktera između nekog lica i države, na osnovu koje to lice stiče odgovarajuća građanska, politička, socijalna i druga prava i obaveze, tj. status državljanina. Državljanstvo se stiče rođenjem. U evropskim državama primenjuje se tzv. sistem krvi po kojem deca stiču državljanstvo prema državljanstvu svojih roditelja. Upis deteta u knjigu državljana, vodi se po službenoj dužnosti. Državljanstvo se može steći i za života, na osnovu ličnog zahteva i ispunjenja određenih uslova.

Pravilo je (i najčešća praksa) da jedan čovjek ima samo jedno državljanstvo, ali pod propisanim uslovima, u međunarodnim i unutrašnjim pravnim aktima, moguće je posedovati i dva (više) državljanstava, kao što se događa i to da pojedini ljudi nemaju,odnosno da sticajem okolnosti ostanu bez ijednog državljanstva (apatridi). Iako su apartridi lica bez državljanstva, oni nisu lica bez dokumenata jer imaju beli ili Nansenov pasoš.

smatrajući je ničim ograničenom vlašću (Kilzen, Jelinek, Laband), dok su savremena shvatanja fleksibilna i evolutivna (D.Antrev).

Slično kao legimitet, i suverenost u praksi predstavlja faktičko svojstvo državne vlasti koja je promenljivog intenziteta, tj. kao i kod svake druge društvene pojave, ona nije uvek i samo binarna funkcija svog postojanja (ili postoji ili ne postoji), već je dinamička i evolutivna. Istorijski posmatrano, izneseni pojam suverenosti je kao svojstvo vlasti naučno objašnjavan različitim teorijama, od kojih su nastarije teokratske (suverenosti pripada bogu), a posle njih su dinastičke (suverenost pripada određenim porodicama), dok će u okviru prirodnog prava nastati teorija društvenog ugovora koja će suverenost i nastanak vlasti objasniti sporazumom.

To znači da je suverenost generalno svojstvo države, a da svi njeni pojavni oblici koji su se u praksi javili i danas postoje, bili su uvek prisutni, ali ne u istoj mjeri. Dakle, ona nije i ne mora biti ostvarena uvek u i punom obimu, kao što ni razvoj ne mora biti i nije samo progresivan, već može biti i regresivan (smanjivanje obima tog svojstva). Drugačije rečeno, i za srednjovjekovnu državu, na visokom stupnju apstrakcije i generalizacije, takodje važi teorijska tvrdnja o suverenitetu državne vlasti koju je vršio vladar, u praksi je i konkretno njegov odnos sa lokalnim feudalcima često imao niz karakteristika ugovornog i sporazumnog uređivanja odnosa, naročito u ranim fazama feudalizma.

Tako posmatrano, razvijena i puna suverenost je svojstvo državne vlasti tek od apsolutne monarhije, a to je kasni srednji vek. Na isti način treba posmatrati i razumevati svojstvo savremenih država, naročito kad se imaju u vidu konkretni primeri koji su na krajnjim polovima pojma, kao što su SAD i Andora, odnosno Lihtenštajn, San Marino i slično. Ovo važi tim pre ako se, pored razlika između država koje nastaju zbog njihove veličine, ekonomske i vojne moći, tome dodaju i dobrovoljna ograničenja suverenosti kroz institucionalnu (OUN, EU) ili vaninstitucionalnu (putem preuzimanja obaveza ograničenja u međunarodnom pravu) povezanost savremenih država. Organizacija ujedinjenih nacija nastala je na temelju jednakosti velikih i malih država, odnosno, zasnovana je na suverenoj jednakosti svih njenih članica. ipak, u najvažnijem organu UN, u Savetu bezbednosti, prvenstveno zaduženom za održavanje međunarodnog mira i bezbednosti, pet stalnih članica tog tela imaju pravo veta na svaku odluku koju taj organ donosi.

Medjutim, time što smo odredili tri osnovna elementa države – stanovništvo, teritoriju i vlast, nismo završili njenu potpunu strukturalnu analizu, nego smo je tek otpočeli, jer smo samo ustanovili, koji su njeni sastavni elementi i koje su njihove najopštije osobine. Dalja i dublja analiza zahteva da se svakom od ovih elemenata posveti posebna pažnja. Mi ćemo se zadržati samo na jednom od njih - državna vlast, zbog toga što se suštinsko obeležje države vezuje upravo za ovaj element njene strukture.

2.3.Vrste država prema odnosu njihovih elemenata

Svi navedeni elementi su nužni za postojanje i opstanak države, ali njihov odnos - a time i značaj

• nije bio isti u proteklim epohama. svi sastavni elementi države postoje u prostorno velikim ili malim,mnogoljudnim ili maloljudnim državama, sa jakom ili slabom vlašću. Kakve god da su, sve države moraju njima da raspolažu. I samo se za takve države, koje raspolažu jednim uravnoteženim odnosom svojih glavnih elemenata, može reći da su prave ili tipične države. pored njih postoje i atipične države, prividi država i nedovršene države.

Kada je reč o atipičnim državama, već više od dvanaest vekova svojom blistavom postojanošću prkosi jedinstveni, pravi izuzetak među svim drugim državama, monaška Sveta Gora, najdugovečnija evropska država. Samostalnu upravu je stekla u IX veku, a već 972. godine dobila svoj, najstariji napisani i sačuvani ustav u svetu, još uvek važeći. Sveta Gora raspolaže svim elementima države, jedino što oni nisu uobičajeni kao kod tipičnih država. Zbog toga ona i nije potpuno suverena, ali nije ni nesuverena. Sveta Gora je država koja je suverena unutar sebe, ali ne i prema drugima, predstavlja izuzetak. I Vatikan je atipična država koja na prvi pogled raspolaže svim nužnim elementima i spoljašnjim oznakama tipične države, zbog čega je međunarodno potpuno priznat kao država (odbio je ponuđeno mesto člana UN a zadržao mesto posmatrača). ipak, o njemu je teško govoriti kao o pravoj ili tipičnoj državi zbog neznatne državne teritorije - Vatikan je najmaloljudnija država na svetu.

Pored Svete Gore i Vatikana postoje i prividi država (Monako, San Marino, Lihtenštajn, Andora, Luksemburg itd.), koji takođe predstavljaju izuzetke od pravila koja važe za tipične države. Pojedine od njih su toliko male i maloljudne, sa tako nerazvijenom unutrašnjom organizacijom, da je nemoguće da tako mali broj ljudi čini državu. stoga su one prividi država, a ne izuzeci od pravila: rečju, prihvaćeni ostaci tradicije srednjeg veka.

Svetska država

Ideja svetske države samo je nešto mlađa od ideje države, jer je prvo trebalo doći do ideje države da bi zatim bilo moguće razmišljati o svetskoj državi kao ideji koja ovaplođuje celokupno čovečanstvo uređeno pod jednom zajedničkom političkom vlašću. ta ideja se postojano rasprostire od antičkih kosmopolitskih početaka, od kiničke i stoičke škole do danas.

Iako se odavno radi na stvaranju svetske države, i dalje je reč o društvenoj utopiji, ali ovog puta sa mogućnošću da se ona zbilja ostvari putem globalizacije. Danas mnogi stručnjaci i laici upravo u jačanju globalističkih težnji prepoznaju ozbiljnu ili najveću pretnju demokratiji u savremenim liberalnim društvima. Mnogi drugi, pak, u globalizaciji vide put ka uspostavljanju svetske države za koju se treba zalagati svim raspoloživim sredstvima

vlast, itd.). Ovakva upotreba termina ne znači da postoji više različitih vlasti, jer u jednoj državi u tom smislu može postojati u organizacionom i funkcionalnom pogledu samo jedna državna vlast, već da postoji mnoštvo poslova koji se u svom obavljanju grupišu u nekoliko srodnih kategorija koje obavljaju različiti državni organi.

Radi potpunosti i razumevanja, neophodno je da na kratak i uopšten način odredimo pojam osnovnih i pretežnih državnih organa koji vrše poslove državne vlasti u svakoj savremenoj državi. Dakle, razmotrićemo i materijalni i funkcionalni pojam državnih poslova jer je to pretpostavka za sva dalja razmatranja države i prava.

Zakonodavstvo i parlament

Prvu vrstu državnih poslova čini donošenje pravila ponašanja kojim se na uopšten način, za unapred neodređen broj subjekata i situacija, propisuju ta pravila. Ovi državni poslovi nazivaju se zakonodavstvo, a deo državne vlast - zakonodavna vlast, iako ona nije jedina koja donosi opšta pravila ponašanja, tj. onih kojima se uređuju prava i obaveze svih subjekata. Naziv ovih poslova, odnosno vlasti, potiče od naziva najznačajnijeg opšteg pravnog akta - zakona. Zakone u modernoj državi donosi zakonodavni organ čiji je generički i naučni naziv parlament, a u praksi se različito naziva od države do države (Kongres, Kortes, Narodna skupština, itd.)

Parlament je skup izabranih i organizovanih ljudi koji, kao kolektivni subjekt, vrše zakonodavstvo. Iako će zakonodavstvo u modernoj državi biti posle XVIII veka najvažnija funkcija parlamenta, parlament je nastao u Engleskoj iz drugog razloga. Naime, u sukobu plemstva i apsolutne kraljeve vlasti da propiše kakve god želi poreze u XIII veku, nastaje prvi zametak parlamenta,a njegova suština izražena je engleskom maksimom: No taxation without representation.

Samo institucija parlamenta nastala je kao tvorevina više vekovnog evolutivnog ograničavanja britanskog monarha, dok će širom Evrope biti uveden odmah posle talasa buržoaskih revolucija, u kojima je zakon postao i sredstvo i simbol demokratije. Inače, istorijski je kuriozitet da najstariji parlament potiče sa Islanda, od 930. godine, koji je kao repulikanska država nastao bekstvom nekoliko porodica od norveškog monarhijskog apsolutizma.

Parlament je izraz narodne (opšte) suverenosti i kao takav samo on vrši ustavotvornu i zakonodavnu vlast u ime građana, koji su nosioci suverenosti i koji ga povremeno biraju. U viševekovnoj istoriji prošao je u svom razvoju tri faze, savetodavnu u staleškim monarhijama, fazu ravnopravnosti sa monarhom u razvijenom feudalizmu i dostigao fazu samostalnosti koja postoji u savremenim državama.

Današnji parlamenti pored ustavotvorne i zakonodavne vlasti donose budžete i završne račune, odlučuju o ratu i miru, kontrolišu i utiču na rad izvršne vlasti (budžetom, traženjem obaveštenja, postavljanjem pitanja, izborom brojnih drugih nosilaca državnih funkcija - ustavni sud, ombudsman guverner narodne banke, itd. a ponekad i veoma retko obavlja i kvazisudske poslove, tako što se pretvara u sud za najviše državne funkcionere - šefa države, članove vlade. Njegovo poreklo i razvoj ostaviće trag na njegovu strukturu i način unutrašnjeg organizovanja, a u svojoj suštini izražava položaj birača i širinu ravnopravnosti birača. U savremnim državama

parlamenti se javljaju kao jednodomni i dvodomni, dok su višedomni veoma retki (npr. po Ustavu Francuske iz 1799.godine, po ustavima ranije SFRJ od 1963. do 1990. godine).

Jedan državni organ nekada je vršio sve državne poslove. Dalji istorijski razvoj države odvijao se u pravcu povećanja obima i vrste državnih poslova, što je dovelo do obrazovanja tri glavne vrste organa u državnoj organizaciji: zakonodavnih, izvršno-upravnih i sudskih.

Za zakonodavstvo se kaže da je predstavništvo onih nad kojima se vlada. Ono je nastalo iz potrebe da se unapred propisanim opštim pravilima reguliše celokupna delatnost državnih organa, društvenih organizacija i građana. Zakonodavna vlast predstavlja kolegijalni, predstavnički i politički organ koji raspolaže širokim uvidom u društvene odnose i sposobnošću da uoči glavne probleme i reši ih u opštem interesu društva. Zbog toga je ona prirodni ambijent unutar koga dolaze do izražaja najrazličitiji pogledi i interesi njegovih članova kao ovlašćenih zastupnika najrazličitijih delova društva.

Izvršni i upravni državni poslovi - vlade i ministarstva

Sledeća vrsta državnih poslova sastoji se u: obezbeđivanju uslova i pretpostavki za primenu, nadzoru nad primenjivanjem i neposrednoj primeni navedenih opštih pravila koje donosi zakonodavna vlast. Na primer, opšte pravilo, koje donosi zakonodavna vlast, propisuje obavezu svih gradjana da na odredjenu visinu određenih vrsta prihoda treba da plate određen procenat poreza. Ovim državnim poslovima, u navedenom primeru, prvo će se stvoriti uslovi i pretpostavke za primenu opšteg pravila ( npr. odrediće gde, kada i kako se plaća porez), pratiće se i nadzirani delatnosti građana i preduzeća u kojima se ostvaruju prihodi, da bi se odredilo kada i na koga se odnosi propisno pravilo, odrediće na koji prihod koji građani treba da plate tačno odredjen iznos poreza i, na kraju, prateći izvršavanje, taj iznos će prinudno (primenom sile) naplatiti, ako gradjani tu obavezu ne ispune dobrovoljno.

Prvi deo napred navedenih poslova u okviru izvršne vlasti obavljaju posebni organi čiji je generički i naučni naziv vlada, dok se u praksi i istorijski sreću raznovrsni drugi nazivi, naročito ministarski savet, državni savet i drugi. Istorijski, vlade su nastale u Engelskoj, u formi kraljevih saradnika nazvanih ministrima (na latinskom sluge ) koje je on postavljao i njima upravljao. Ta faza se u parlamentarnoj istoriji naziva fazom feudalnih ministara, jer su oni radili u ime i za račun monarha. Od tih ministara vremenom će postepeno nastajati današnji ministri - tako što je monarh za ministre počeo da bira ljude iz sastava parlamenta i sa ugledom i podrškom na parlamentu.

Vlada obrazuje, bira na svojstven način tako što im dodeljuje poverenje, svaki novoizabrani parlament, a one ostaju na funkciji onoliko dugo koliko uživaju poverenje - podršku većine u parlamentu. Da bi jedno kolegijalno telo sa izvršnim ovlašćenjima koje bira parlament, bilo vlada u smislu u kojem mi govorimo, a ne neko drugo telo ( npr. federalna vlada u Švajcarskoj po Ustavu iz 1999. godine) nužno je da postoji poseban tip međusobnih odnosa između vlada i parlamenta u kojima parlament utiče na vladu (izjašnjavanjem o nepoverenju, poslanička pitanja, interpelacija), ali u kojima i vlada utiče na parlament (ostavka, raspuštanje parlamenta), i koji su suština parlamentarizma. Vlade su kolegijalni organi koji u savremenim državama parlamentarnog tipa obavljaju veći i značajniji deo izvršne funkcije i poslova, a njeni članovi imaju dve uloge - političku kao članovi

Sudski državni poslovi

Posao kojim, polazeći od monopola sile, državni organ rešava spor izmedju dva lica o tome čije je ponašanje u skladu sa pravom a čije nije, ili kojim se kažnjavaju prekršioci nekog pravila ponašanja, predstavlja sudsku funkciju. Ovako određeni sudski poslovi i njihova funkcija - suđenje, znatno je istorijski stariji od suda kao posebnog državnog organa, jer ga je, istorijski posmatrano, dugo vršio vladar lično ili neko iz njegove oligarhijske grupe, ali u njegovo ime i za njegov račun. Više od toga, može se smatrati da su se prvi državni poslovi svodili na vođenje ratova i održavanje unutrašnjeg mira i poretka rešavanjem sporova.

Zbog toga je sudska funkcija u Evropi do Francuske revolucije, a u Engleskoj do 1688. godine (Slavna revolucija), bila praktično najvažnija i nezamenljiva državna funkcija, a čitavo pravo je do kraja XVIII veka, uz male izuzetke, u stvari bilo prvo koje je nastalo u sudu - sudsko pravo. Zbog prirode svog posla sudovi u svim oblicima vlasti imaju slično uređenje i organizaciju i različiti oblici vlasti ne utiču na njihovo razlikovanje. Danas, sa specijalizacijom državnih poslova, najvažniji deo sudske funkcije obavljaju sudovi kao državni organi koji se organizuju kao sudovi opšte nadležnosti (parnični, krivični) ili specijalni sudovi (trgovački, pomorski, carinski, poreski, organizovani kriminal, itd), ali uvek tako da se odluke donose najmanje u odvojenom dvostepenom odlučivanju koje garantuje realno pravo žalbe.

Sudstvo predstavlja treći glavni oblik državne vlasti. Sudstvo rešava sporove između najrazličitijih pravnih subjekata. Ono je organ koji razmatra sve važne okolnosti za rešenje spornog slučaja. Njegov zadatak je da pažljivo dođe do tačnog rešenja rukovodeći se načelima materijalne istine, zakonitosti i pravičnosti. Sudski organi obično nisu sastavljeni od velikog broja članova, kao što je slučaj sa zakonodavnim organima, niti su inokosni kao upravni organi. Budući da im je posao vrlo složen, oni su organizovani kao sudska veća sastavljena od nekolicine članova (tri u malom i pet članova u velikom sudskom veću).

Zbog toga se u istoj materiji sudovi organizuju kao prvostepeni čije odluke nisu konačne ni pravosnažne, kao drugostepeni (apelacioni) koji odlučuju po žalbama na odluke prvostepenih sudova i čije su odluke po pravilu i konačne i pravosnažne. Često postoje i trećestepeni (kasacioni ) sudovi koji odlučuju po vanrednim pravima lekovima, a ne o meritumu - suštini spora.

Poseban značaj za demokratičnost i pravnost svake države ima postojanje upravno-sudske funkcije, bilo u obliku specijalnog suda, bilo u sudovima opšte nadležnosti. Naime, ova funkcija je po svojoj suštini odlučivanje o zakonitosti upravnih akata, čime se još jednom preispituje odluka upravnog organa i efikasno postiže najviši mogući stepen pravne zaštite građana.

U različitim državama sudije se biraju na različite načine, pri čemu u Evropi preovlađuje sistem izbora od strane posebnog kolegijalnog tela (najčešće nazvanog provosudni savet ili savet magistrature) koga je prethodno izabrao parlament, i u čiji sastav pored političara ulaze i sudije, tužioci, advokati, profesori prava i dr. Drugi način izbora sudija je kada taj izbor obavlja (imenuje) šef države, pri čemu on to obično čini na predlog vlade ili nekog drugog organa, a potpuno izuzetno i veoma interesantan je sistem primenjen u Francuskoj, gde se izbor sudija vrši kroz izuzetno teške specijalističke studije u posebnim državnim školama (ENM). Razvoj državnih poslova i njihovi odnosi

Počeci državne vlasti i države na poznaju ni različite vrste državnih poslova, ni različite državne organe,već ih je sve vršio pojedinac, odnosno mala grupa ljudi. Danas te poslove vrše ne samo državni organi podeljeni u navedene četiri vrste, već pojedine vrste obuhvataju čitavu mrežu brojnih specijalizovanih posebnih organa - npr. poslove uprave ne vrši samo jedan državno- upravni organ,već brojne specifične organizacije: za školstvo, zdravstvo, nauku, informisanje, poljoprivredu, građevinarstvo, itd., u obliku tzv. agencija.

Posebno valja istaći da u savremenim državama postoji još jedan broj centralnih državnih organa koji obavljaju važne, ali specifične i netipične poslove sa stanovišta dosad iznetih vrsta vlasti i državnih poslova, a to su: narodne banke, ombudsmani, oditorski sudovi, provosudni saveti, saveti za telekomunikacije i dr., a naročito veliki broj raznovrsnih i često neobičnih agencija, organizacija i tela, ali njihovo postojanje ne menja u suštini osnovne odrednice o oblicima državnih poslova jer, su suviše malobrojni i nisu od suštinskog značaja za državnu vlast.

3.2. Oblici vladavine

Postoje dva glavna oblika vladavine: monarhija i republika, sa brojnim vrstama i podvrstama. Moderna monarhija je nastala u Engleskoj, a republika u SAD. Najdugovečnija monarhija je u Japanu, a republika u San Marinu, čiji prvi republikanski statut potiče iz 1263. godine, izuzme li se monaška republika Sveta Gora.

Monarhija

Monarhija je oblik vladavine u kome je poglavar države lice sa izuzetnim privilegijama. Te privilegije u modernim monarhijama nisu vezane za vlast koju monarh vrši kao poglavar, već za njegovo svojstvo suverene ličnosti. To svojstvo ga uzdiže nad svim drugim licima i formalno čini "natpravnim" i "izvanpravnim" činiocem.

Iz najizrazitijeg obeležja monarha - da predstavlja suverenu ličnost, proizlazi drugo monarhovo važno obeležje - on je pravno neodgovoran. Kao pravno neodgovorna, a ne kao pravno neograničena ličnost, monarh ne podleže pravnim propisima. Važno obeležje monarha sadrži se i u tome što su njegov položaj i vlast određeni osnovnim, a ne običnim zakonima. Osnovnim zakonima se određuje nasleđivanje, imovinski, pa čak i porodični odnosi monarha. Njima se monarhu dodeljuje javnopravni položaj kakav mu pripada kao državnom poglavaru i, eventualno, kao šefu države.

Sledeće obeležje se tiče monarhove ličnosti koja je posvećena i nepovrediva. Svaki nasrtaj na njegov život ili čast kažnjava se naročitom strogošću, kao kvalifikovano krivično delo. Monarhu pripada titula kraljevskog veličanstva "po milosti Božjoj" ili "po milosti Božjoj i volji narodnoj". Monarh je po pravilu nasledan, što se takođe reguliše osnovnim zakonima.

Prema pravnom položaju monarha, tj. prema tome da li je monarh šef države ili samo suverena ličnost, tj. poglavar države, određuju se dve glavne vrste monarhije: neograničena i ograničena. Karakterističan oblik neograničene monarhije predstavlja apsolutna monarhija, u kojoj je