Studirajte zahvaljujući brojnim resursima koji su dostupni na Docsity-u
Zaradite bodove pomažući drugim studentima ili ih kupite uz Premium plan
Pripremite ispite
Studirajte zahvaljujući brojnim resursima koji su dostupni na Docsity-u
Nabavite poene za preuzimanje
Zaradite bodove pomažući drugim studentima ili ih kupite uz Premium plan
Skripta namenjena za polaganje ispita iz predmeta Antička Grčka na Filozofskom fakultetu u Novom Sadu, rađena po knjizi I. Jordovića i skripti Ksenije Maricki Gađanski. Ne predstavlja samostalan rad već skraćenu verziju knjige koja može poslužiti kao podsetnik.
Tipologija: Skripte
1 / 154
Ova stranica nije vidljiva u pregledu
Ne propustite važne delove!
Antička Grčka : skripta za ispit Mina Ristović
Mina Ristović
Antička Grčka : skripta za ispit Mina Ristović
Antička Grčka : skripta za ispit Mina Ristović
•Severna Grčka: ~Tesalija: Olimp – najviši vrh Grčke (2.970m) koji je po predanju dom grčkih bogova; Tesalija se izdvaja po bogatstvu jer je imala veće ravnice koje su bile bogate vodom ~Epir: u društveno-političkom razvitku je zaostajao za drugim delovima Helade •Srednja Grčka: ~Akarnania i Ajtolija – slabije razvijene, njihove stanovnike su oni koji im nisu naklonjeni ponekad tvali varvarima; najzapadnije ~Lokrida ~Dorida ~Fokida – ovde su se nalazili Delfi; bila je podeljena na niz malih polisa, kroz nju su vodili putevi iz severne u srednju Grčku ~Bojotija – središte Helade ~Atika – istočno od Bojotije; nije bila preterano blagorodna •Južna Grčka ~Peloponez – izraženo kontinentalni karakter iako je sa svih strana okružen morem, zato se naziva „Pelopovim ostrvom“; objašnjenje za to – veoma je brdovito -još u antičko doba poredi se sa listom platana, jer se na jugu grana na četiri poluostrva: a) najistočnije – ARGOLIDA u kojoj je Mikena i u kojoj su padavine retke b) jugozapadno od Argolide - LAKONIJA sa rekom Eurotom v) još zapadnije – MESENIJA na obalama Jonskog mora; ima jednu od najbogatijih vegetacija g) severno od Mesenije – ELIDA kroz koju protiče reka Alfej (najveća reka poluostrva) i u kojoj je smeštena Olimpija u kojoj su održavane čuvene svečanosti i igre d) severne oblasti – AHAJA koja dobija važnost tek u helenističko doba đ) središte poluostrva, bez pristupa moru – ARKADIJA koja je bila prilično siromašna i čiji su stanovnici za život zarađivali kao plaćenici; Arkadija je smatrana domom boga Pana ~Korintska prevlaka - Istam, sa Megarom i Korintom – veza između Peloponeza i srednje Grčke =ostrva -najjužnije i najveće – KRIT – razdvaja Egej od ostalog dela Sredozemnog mora -drugo po veličini – EUBOJA – duž istočene obale srednje Grčke, od koje je razdvaja tesanac koji je u najužem delu manji od 20m; ona je zbog velike dužine i male širine nazvana dugačko ostrvo -u sredini Egejskog mora – KIKALDI – ostrva koja su tako nazvana jer se prostiru u obliku kruga; ima ih više od oko dve stotine, a u njihovom središtu smešteno je malo ostrvo Del; druga važna kikladska ostrva – Andar, Par, Naks, Mel i Tera -most ka obalama Male Azije – SPORADI – ima ih oko 800, najveća iz ove grupe: Rod, Kos, Sam, Hij, Lezb, Lemno -na zapadu u Jonskom moru – ZAKINT, KEFALONIJA, LEUKADA I KORKIRA (danas poznat pod imenom Krf – najveće i najvažnije ostrvo među njima) ...Stara Grčka se sa pravom smatra kolevkom civilizacije; sam pomen Homera, Spfo, Ajshila, Sofokla, Euripida, Aristofana, Heraklita, Platona, Aristotela, Fidije, Polikleta, Praksitela, Herodota, Tukidida, Hipokratam Arhimeda i Euklida pokazuje u kolikoj je meri grčki genij ugrađen u same temelje vropske poezije, književnostim gilosofije, istoriografije, umetnosti, medicine, matematike i mnogih drugih oblasti -Kikreon (Cicero): „Istorija je svedok vremena, svetlost istine, život uspomene, učiteljica života, vesnik davnine“..
Antička Grčka : skripta za ispit Mina Ristović
-nije jasno zašto je došlo do nastanka prvih palata (možda zbog podsticaja sa strane – Prednja Azija i Egipat) -minojske palate: središte političke moći, kulta i privrednog života -nalazile su se u gradskim središtima; ali to ne znači da su svi gradovi posedovali palate -od 1950. do 1700. – Knos, Fest, Malija i Zakro – nemoguće je utvrditi tačan izgled ovih prvobitnih palata jer su stradale u zemljotresu koji ih je pogodio oko 1700. godine -nestankom starih palata ne nestaje nikakav društveno-politički poredak •doba novih palata (1700-1450): -SM III do kraja PM I B – doba kada minojska civilizacija doživljava vrhunac procvata -palate su veće i javljaju se i na mestima gde ih do tada nije bilo (kao npr u Haniji) -zahvaljujući otkriću palate u Knosu, početkom 20. veka otkrivena je kritsko-minojska civilizacija -palate su neutvrđene; višespratne -imaju središnje dvorište (pravougaono S-J) -zapadno dvorište povezano sa zapadnom fasadom palate (izgrađenom od tesanog kamena) -zapad: pozorišno područje -važna su središta privredne delatnosti – imaju velike ostave u vidu uskih dugačkih hodnika ispunjenih velikim glinenim posudama – PITOSIMA – u kojima su skladišteni razni poljoprivredni proizvodi -postojale su i zanatske radionice -mnogo prostorija je sluilo za vršenje verskih obreda i čuvanje svetih redmeta – dakle palate imaju i svetovnu i versku namenu -prestona dvorana i zvanične državne prostorije – severni deo zapadnog krila -lične odaje (+Dvorana dvosekle sekire, Kraljičin megaron i Veliko stepenište) – istočno krilo -palate su onima koji su živeli u kućama izgledale kao lavirint zbog svoje komplikovane konstrukcije _Izvori – pisani i materijalni_* -tablice pronađene u Knosu, Mikeni, Pilu i ostalim tvrđavama mogu predstavljati pisane izvore na Linearnom B pismu -od ostalih pronađenih predmeta važni su pitosi – vaze za skladištenje proizvoda; kamares vaze – važni umetnički predmeti; labris sekire na Kritu, palate na Knosu, freske pronađene na zidovima palata, vile po čitavom ostrvu, ostaci „korpi“ za tablice... _Glavni istraživači i arheološki lokaliteti_* -istraživači koji su radili na otkrivanju i objašnjavanju ove kulture:
Antička Grčka : skripta za ispit Mina Ristović
-neki arheološki nalazi na Levantu navode na zaključak da je postojalo kraljevsko uređenje sa teokratskim elementima -moguće je da je kralj nosio titulu minoj, ali nema čvrstih dokaza za to -postoji mišljenje i da Minojci nisu imali kraljeve -pretpostavlja se da je Krit bio podeljen na više država, od kojih je najmoćniji bio Knos, koji je u jednom trenutku zagospodario celim -jasno je da je moć „careva“ oko 2000. godine znatno jačala -postojale su 4 zajednice na Kritu - Knos, Fest, Malija i Zakro) na čijem su čelu međusobno srodne dinastije -to nisu velike države, ali su veoma bogate -o bogatstvu vladara Knosa iz XVI i XV veka svedoče bogate ostave s ogromnim pitosima -evidenciju o nabavkama ,trgovini, količini robe i ostalom vodili su pisari i činovnici na glinenim pločicama -posbno mesto: pomorci -sve su jači kontakti sa Egiptom -moguće je da je Krit možda i uspešno pokušavao da osvoji Atiku – danak kralju Minosu _Društveno uređenje_* =ranominojsko doba -može se reći samo uopšteno -smatra se da je postojao izdvojen društveni sloj – „aristokratija“ – koji je prisvajao značajan deo viška vrlo intenzivne poljoprivrede -poznaot je da su pojedinci imali čak i stada do 150 ov ca -imovinska nejednakost je vrlo izražena -postojali su robovi (uglavnom vojni zarobljenici) =posle zemljotresa -složeno klasno društvo sa izvršenom podelom rada -zemljoradnik i zanatlija slobodni, bore se da očuvaju svoju slobodu -nije ponato koliko im služe robovi – oni su rezervisani da služe vladaru -Aristotel je smatrao da su spartanski zakoni pravljeni po uzoru na stare kritske -možda je Minos smatran pravednm zato što je ograničavao potčinjavanje sitnih slobodnih seljaka i zanatlija, trgovaca i pomoraca od strane aristokratije u usponu -prirodna posledica socijalne diferencije - pojava jedinstvene kritske države sa naslednom kraljevskom vlašću; još Herodot govori o borbi vladara Knosa i Festa za prevlast na ostrvu _Kritsko-minojska umetnost i religija_* =umetnost -najviše sačuvanih predmeta spada u grnčariju – grnčari su bili veoma sposobni u pravljenju zaista finih posuda od glinen -grnčarski točak je uveden u doba starijih palata, kada su nastale KAMARES vaze – mogle su imati zidove debljine ljuske jajeta •u vreme starijih palata: na tamniju podlogu (tamnoplave/zagasitoljubičaste boje) nanošene svetle boje – bela, crvena i žuta; korišćeni su spiralni i stilizovani biljni motivi •u vreme novijih palata: opada kvalitet keramičkih posuda; floralne motive zamenjuje tzv marina stil
Antička Grčka : skripta za ispit Mina Ristović
slučaja ukazuju na to da su oni prinošeni kao žrtve (ali ovo su jedini primeri! Tako da se verovatno radilo o nekim izuzecima) _Glavne privredne grane_* •brodogradnja – posle zemljotresa 1700; dobija primat na celom Sredozemlju, upotrebljavaju se vesla i jedra; grade se teški trgovački brodovi i lakši, brzi vojni brodovi; brodovi sa 10-12 pari vesala •metalurgija – javlja se bronza (legura bakra i 10% kalaja), zlato, srebro, olovo... •zanatstvo – posebno je važno zvog usavršavanja grnčarskog kola •graditeljstvo je na zavidnoj visini _Propast kritsko-mikenske kulture_* -krajem PM I B perioda, odnosno negde oko 1450. godinem Krit je zadesio niz velikih razaranja -uništene su vile i skoro sve palate, većina naselja je nestala i umnogim oblastima došlo je do velikog pada broja stanovnika -posle ovog će uslediti oporavak ali po cenu gubitka mnogih veština, umeća i znanja koja su bila zastupljena na Kritu u vreme njegovog procvata -priodni činioci verovatno nisu igrali presudnu ulogu, ali se ne može isključiti da su oni oslabili minojske gradove i time ih napravili pogodnim za spoljne napade -jedino je Knos ostao netaknut – to je dokaz da su razaranja ljudsko delo -kako Knos (koji je već uživao prevlast na Kritu) nije imao razlog da želi propast drugih naselja, u nauci se pretpostavlja da su Mikenani bili odgovorni za ova uništenja -na to upućuje mikenizacija ostrva u vremenu koje je usledilo -pretpostavka je da su mikenjani prvo zauzeli Knos, a onda razorili sve palate i većinu gradova – neke zbog plena, neke jer nisu hteli da im se pokore, i neke jer su bile pretnja -palata u Knosu nastavila je da cveta u narednim decenijama tokom svog poslednjeg doba palata (1450-1375/1350) -tokom tog razdoblja vidi se uticaj Mikene – pojava linearnog B pisma, ratničkih grobova i promena u stilu vaza -minojski identitet i dalje nije iščezao •poslednje doba: završilo se između 1375. i 1350. godine pre n.e; palata u Knosu je razrušena
Antička Grčka : skripta za ispit Mina Ristović
-Tukidid i Herodot dokazuju da su i sami stanovnici bili svesni da nisu prvi stanovnici u Heladi – starosedeoci su bili Pelazgi -zato se postavlja pitanje dolaska Helena – to se verovatno desilo u toku poslednje faze ranoheladskog doba (RH III: 2400-2000), jer je ova faza bila propraćena velikim promenama – novine u grnčariji, arhitekturi i načinu sahranjivanja (zapažena negde oko 2300. godine) -pojavu helenskih plemena ne treba shvatiti ka ovelik italas, već kao postepeno nadiranje novih stanovnika -dokaz da je pri tome dolazilo do mešanja: neke reči sadrže –nth- (Korinthos) i –ss/-s/-z i za te reči se zna da nisu indoevropskog porekla -ipak dolazak novih plemena u kulturnom smislu predstavlja razdoblje nazadovanja, i srednjeheladskodoba (2000-1600) je obeleženo siromaštvom i kulturnim zaostajanjem -preci Mikenjana: živeli jednostavnim životom, koristili ono što im daju zemlja i stoka, uvozili samo neophodne sirovine; većina stanovnika – zemljoradnici, ali je sigurno bilo i zanatlija koji su obrađivali metal, pravili grnčariju, zidali itd...; način sahranjivanja mrtvih – takođe skroman, ponekad bez ikakvih darova (osim par grobova vojnika koji su pored sbe imali oklop i oružje) -do kulturnog uspona sa znacima nejednakosti u društvu i hijerarhizacije dolazi tek krajem srednjoeladskog doba – uvod u razdoblje mikenske kulture •poznoheladsko razdoblje (1600-1100) deli se na više faza:
_Izvori – pisani i materijalni_* -predmeti, posude, pečati, žrtvenici i glinene tablice na Kritu, ceo niz raznih natpisa u kopnenoj grčkoj -grobnice -ostaci palata i naselja -ostaci oklopa -ostaci fresaka •grobnice -početak: „šaht grobovi“, raskošno opremljeni, pripadaju mesnim elitama i po njima je ranomikenso doba dobilo ime; ova dva kruga grobova (Mikena) pronašao je H. Šlliman (krug A); ovi grobovi u obliku pravougaonih jama iskopanih u mekoj steni sa malom hhumkom i ukrašenom stelom na vrhu, u većini slučajeva su više upotrebljavani; tu su nađene skupocene posmrtne maske; ovi groboci, i kad su već davno izašli iz upotrebe, u XIII veku bili su opasani bedemima čime su bili uključeni u odbrambeni sistem Mikene -Mesenija: „tolos“ – kupolaste grobnice; posle su se raširile i u ostalim predelima kopnene Grčke; okrugle grobnice sa krovom u obliku košnice, odnosno kupole, koji je često bio natkriven zemljom koja je naknadono nabacana. Posedovale su dugačak prilaz koji je vodio ka ulazu; ove grobnice su
Antička Grčka : skripta za ispit Mina Ristović
•palate -dugo se mislile da su palate u svojim rukama objedinile celokupan privredni život -u poslednje vreme se javljaju protivnički glasovi – po njima su palate svakako prikupljale poreze i dažbine, proizvodile robu i vršile raspodelu dobara (to potvrđuje postojanje velikih stovarišta za sirovine, poljoprivredne proizvode i ostale); palate su svakako i jamčile bezbednost i organizovale upravu na područjima kojima su vladale; ali kontrola koju su palate imale nad resursima, procesima i rukama bila je daleko od potpune; one su svakako dodeljivale zemljišta, ali je to zemljište pre bilo pod nadzorom da-mo-a; nisu se starale o samom toku poljoprivredne proizvodne; bile su glavna središta zanatske proizvodnje, ali nisu brinule o svakom koraku (od prikupljanja, distribucije, izrade i plaćanja – tzv. Talansia sistem); umešanost palate u proizvodnju zavisi od samog proizvoda -dakle nisu u potpunosti upravljale društvenim životom – ne može biti govora o nekoj vrsti centralizovane ekonomije! -malo pažnje se posvećuje vojsci, ali se zna da je ima, kao i mornarice – po freskama i informacijama na tablicama (koje govore o oružju i oklopima, veslačima i bornim kolima); vojska nije profesionalna ali se pretpostavlja da je vojska bila obaveza _Društveno uređenje_* -na čelu države: od boga postavljeni i blagosloveni vladar -hijerarhijski uređeno plemstvo, sveštenstvo i administracija -običan narod: na dnu društvene lestvice -teško je stvoriti sliku o nižim klasama jer je palata vodila evidenciju samo o onima koji su za nju bitni -robovi: bili su zastupljeni, pogotovo robinje; većina robova bili su zanatlije isto kao i njihovi robovlasnici; žene su takođe radile i na dvoru i u proizvodnji, kako domaćoj tako i industrijskoj; na tablicama se označavaju sa do-e-ro/do-e-ra (kasnije douos) -većina stanovništva – seljaci; ali se spominju i pastiri, veslači, sluge, kao i razne vrste radnika -budući da je zanatska proizvodnja u mikenkim palatama dostigla visok stepen specijalizacije, znamo da je postojao veliki broj raznovrsnih zanatlija (ovaj odgovor može se dopuniti iz knjige Mikenski svet) _Glavne privredne grane_* •osnovne privredne grane u mikenskoj kulturi svakako su bile vezane za poljoprivredu -najviše su se uzgajale dve vrste žitarica – pšenica i ječam, koji su se uvek sadili na polju između maslina -pored pšenice, zastupljen je bio i uzgoj maslina, smokava, vinove loze, meda i veoma raznovrsnih začina od kojih su se neki (poput korijandera) sadili u izuzetno velikim količinama •stočarstvo je takođe bilo veoma zastupljeno – uzgoj koza i ovaca se javljao u veoma velikom broju, gde neki broje ovce čak i do 100. -volovi su korišćeni u vuči rala pri obradi zemlje, dok su se mleko i mlečni proizvodi uvek odnosili na krave, koze i ovce -takođe, pominju se i konji koji u mnogome služe za vuču bornih kola (dva konja po jednim bornim kolima) -pominju se i svinje, ali su se koristile pretežno u religijske svrhe (žrtvovane) -pominje se i da su sa psima odlazili u lov na jelene •metalurgija je bila razvijena u ovo doba -koristilo se 5 vrsta metala: srebro, zlato, olovo, bakar i kalaj
Antička Grčka : skripta za ispit Mina Ristović
-bakar i kalaj su se koristili zajedno kako bi se dobila legura bronze od koje su pravili oružje -bakar je uvožen sa Kipra, a postoji mogućnost da su kalaj nalazili na svom kopnu, budući da je za bronzu potrebna mala količina kalaja (10%), pretpostavlja se da su ti izvori do danas presušili -samo u Pilu postojalo je 400 kovača, što znači da su imali bronze i više nego što im je potrebno i verovatno su je koristili i za izvoz -uvozili su slonovaču (Asirija), papirus (Egipat), drvo, možda kalaj, bakar (Kipar) _Mikenska umetnost i religija_* =umetnost •palate -razlika u odnosu na Krit – moćne zidine -smeštene su uglavnom na uzvišenjima -glavna prostorija: megaron (pravougaona prestona dvorana sa stubovima i predvorjem – u nju su smešteni kraljev presto, kao i glavno ognjište, čiji središnji položaj ukazuje da je u prvom redu imalo obredni značaj) -uz megaron nalazile su se i ostale prostorije -vladajuća porodica i drugi članovi palate su koristili pojedine odaje, a u drugima je bila smeštena državna uprava -u palati su radile i zanatlije, pa su palate posedovale i skladipta za poljoprivredne proizvode -nisu podizane zsebne građevine za poštovanje bogova! (kao i na Kritu) -zidovi palate – kameni temelji, iznad toga – osušena opeka i drvene grede; sa unutrašnje strane su ukrašavani lepim i raznobojnim freskama, a podovi su prekriveni obojenom štukom koji je bio ukrašen raznim motivima -poseduju snažne bedeme podignute od kamena -najpoznatije: u Mikeni – građene od ogromnih kamenih blokova u tzv kiklopskoj tehnici; na pojedinim mestima njihova debljina inosi čak 8m -snažan uticaj minojske kulture – nije lako odlučiti da li je predmet nađen na kopnu napravljen tu, ili je stigao sa Krita •vajarstvo -ni ovde ne postoje velike figure od kamena -ali je vajarstvo razvijeno, o čemu svedoče nadgrobne stele, kao i čuvena Lavlja kapija na ulazu u Mikenu -postoje i brojna oruđa i posude od kamena,, kao i nakit od dragog i poludragog kamena -zavidno umeće i u obradi slovonače -grnčarija: proistekla iz kopnene srednjoheladske tradicije, ali je mnogo dugovala i Minojcima – to se vidi po obliku i načinu ukrašavanja raznih posuda -visok stepen stilizacije i šematizacije -među najlepše mikenske predmete od keramike spadaju plitke posude za piće – kilici (nađene i u najudaljenijim delovima Sredozemlja – cenjene + u njima je prevoženo maslinovo ulje i druge tečnosti) -male figurine (idoli) od gline – korišćene u obredne svrhe •obrada metala -pravili raskošan nakit od plemenitih metala -od bronze su pravili razne predmete i posude -vešti u izradi raznolikog oružja – mačevi, bodeži, koplja, strelice i oklopi
Antička Grčka : skripta za ispit Mina Ristović
-na nekoliko mesta pronađeni su tragovi razaranja koji potiču iz 1250. godine (PH III B 1 ) -konačna propast: prelaz iz XIII u XII v – iznenadna i brza -nije u celosti shvaćeno šta se zapravo desilo, ali postoje 4 skupine objašnjenja:
Antička Grčka : skripta za ispit Mina Ristović
Antička Grčka : skripta za ispit Mina Ristović
•submikensko razdoblje (1100-1050) – kratko razdoblje obnove i oporavka •protogeometrijsko doba (1050-900) – ponovno razaranje i opšte osiromašenje, pad materijalne kulture i smanjenje broja stanovnika – godine između 1050. i 1000. mogu se smatrati pravim početkom „mračnog doba“; još jedna od ključnih događaja ovog razdoblja: veliko pomeranje stanovništva - u okviru ovoga se navodno odigrala i najezda Doraca (u vezi ovog pitanja ne može se verovati ni kasnijim grčkim predanjima, ni malom broju arheoloških nalaza – jedino savremena nauka o jeziku omogućava da se barem u najopštijim crtama utvrde pravci kretanja) •geometrijsko doba (900-700) -poslednja dva razdoblja su dobila ime prema stilovima u vaznom slikarstvu _Seobe i rasprostranjenost grčkih dijalekata_* =dijalekti -4 dijalekta:
Antička Grčka : skripta za ispit Mina Ristović
-uostlalom, u zaposedanju obale Male Azije, u koju su još mikenski Grci počeli da se iseljavaju, učestvovale su i skupine koje su govorile i dorskim i ajolskim dijalektom _Arheološka nalazišta (i šta govore)_* -život se tokom „mračnog doba“ sveo na male mesne strukture – naseobine i skupove naselja – čiju su osnovu činili zemljoradnaj i dgoj stoke •Nihorija u Meseniji – neprekidno nastanjeno od doa palate u Pilu pa sve do sredine VIII veka -najveća kuća u ovom naselju (Unit IV-1) sagrađena je u X veku: apsidnog je izgleda (građevina pravougaone osnove pri čemu zadnji deo ima oblik polukruga) – dužine 16 metara i širine 8 metara; temelje je od kamena, zidovi od sušene opeke sa drvenim gredama, a krov je izgleda bio prekriven plastom; veličina ove kuće ukazuje na to da je u njoj boravio poglavar naseobine – pronađeni su rojni parčići protogeometrijske grnčarije, oruđe i predmeti od gvožđa + životinjsi ostaci -ovo ukazuje na to da su u ovoj kući održavane gozbe -čak i da je bio poglavar, nije imao ništa slično sa mikenskim wanax-om + oskudna materijalna kultura pokazuje da nije imao ništa ni sa basilejem homerskog doba, iako se možda odazivao na ovaj naziv •Lefkandi na ostrvu Euboja – pokazuje da društveni privredni pad koji je pogodio Grčku između
