Download Notes on Gnathostomata and more Study notes Animal Biology in PDF only on Docsity!
GNATHOSTOMATA
= Kjálkadýr
- Öll hryggdýr nema steinsugur (lamprey)
- Forfaðir kjálkadýra hafði brjóskhring utan um munnin og munnholið var fyrir framan 1. tálknaboga Einkenni:
1. kjálkar myndast úr 1. tálknboga
2. Ummyndaður tungubogi
3. tálknbogar inni í tálknvef
4. fjögur element á hvorri hlið + eitt kviðlægt
5. þrjú bogagöng
6. stoðeiningar í kvið og eyruggum
Einkenni kjálkadýra í samanburði við kjálkleysingja (bls 61)
1. Kjálkar myndast úr 1. tálknboga (mandibular arch)
2. Tálknagrind úr tengdum tálknbogum + tálknbogatindar (gill rakers) sem varna því að fæðuagnir berist
inn um tálknin. Sterklegri tálknvöðvar
3. Vöðvar undir tálknbogum = sterkt sog í innöndun og fæðuöflun með sogi
4. Tvær aðgreindar þefrásir sem leiða til tveggja aðgreindra nasa
5. Spírakúla úr 1. tálknrauf (milli 1. tálknboga og tunguboga (hyoid arch)
6. Þrjú bogagöng í innra eyra (addition of horizontal canal)
7. Hjartakeila milli slegills og ósæðar (kviðlægt)
8. Lárétt himna skilur á milli kviðlægra og baklægra búkvöðva. Staðsetur rákarkerfi
9. Centra (sem umlykur seil) og rif. fyrstu kjálkadýrin hafa bara eina tauga og æðaboga.
10. Tennur með dentini
Fleiri afleidd einkenni: Kúpa:
1. kúpa stækkar að framan
2. Kúpa lengist að aftan, svo einn eða fleiri taugabogi innlimast í kúpuna
3. Aðskilnaður í virkni kjálkavöðva og vöðva í kringum augu
4. Innri vöðvar í auga fyrir fókus
Innri einkenni
5. gátt liggur frambaklægt (ekki lóðrétt) við slegill
6. nýrnaportæð
7. frumstæð snúðgörn
8. virkni inn- og útkirtla í brisi
9. magi og milta
10. karl kynkirtlar tengdir með rásum að losunaropi, kven kynkirtlar með eggjaleiðurum
11. Tvö (í stað eins) samdráttar aktín prótein ( eitt fyrir rákótta vöðva og eitt fyrir slétta)
12. Brjósk byggt á próteinríku neti af kollageni
skyn einkenni
13. Taugaslíður
14. Stór cerebellum (litli heili) í afturheila
15. þykkari mæna með "hornum" af gráu efni
16. Bak- og kviðlægar taugarætur engjast til að mynda hryggtaugar
17. Sérstakt mynstur af rákakerfi á höfði(týnt í sumum fullorðnum froskdýrum og amníotumum)
18. rákakerfi á búk þakið sérstöku hreistri
Sameiginleg einkenni:
- Seil heldur sér í fullorðnum dýrum
PLACODERMI = Brynháfar
7. Samskeyti milli höfuðplötu og búkplötu
8. plötur úr húðbeini á höfði og axlarsvði
9. sérstakt mynstur rákakerfis á höfði
10. semidentin í húðbeinum
Arthrodira
EUGNATHOSTOMATA
11. tungubeinspartur af 2. iðraboga ummyndað í hyomandibula (stoðeining fyrir kjálka)
12. Tennur fastar með rótum í kjálka (beinfiskar) eða í tannhvirfingu
13. samruni nasahólfa við brjóskkúpu
14. öxulvöðvar skiptast í ytri og innri öxulvöðva
15. taugar með mýli
16. sex ytri augnvöðvar (voru sjö)
CHONDRICHTHYES = Brjóskfiskar
Galeomorpha
(Galea) 279 teg. Botnháfar ofl.
Einkenni: Hákarlslegir fiskar með raufarugga Innri frjóvgun Gjóta lifandi ungum eða eggjum í egghulstrum
Squalomorpha
Squalomorpha 124 teg. Gaddháfar ofl.
Einkenni: Hákarlslegir fiskar sem hafa ekki raufarugga. Innri frjóvgun Gjóta lifandi ungum eða eggjum í egghulstrum
Batoidea
= Skötur 534 teg.
Einkenni: Flatar tennur Ekkert hreistur (skrptennur) Innri frjvgun Egg egghulstrum (ptursskip)
Stem Elasmobranchs
Chondichthyans TELEOSTOMI
13. Tálkn ekki tengd við tálknvegg (interbranchial septum). Interbranchial septum = vefur í tálknum sem
skiptir tálknblöðum í tvo helminga (hemibranchs).
14. Tálknlok úr beini
15. Branchiostegal rays = löng, bogin bein (fyrir neðan tálknlokið) sem styðja tálknhimnurnar
Acanthodii = háfiskar
16. Gaddar á bakuggum, pöruðum uggum, og raufaruggum
17. paraðir milliliða-gaddar milli eyr- og kviðugga (4-6 pör)
Class: Osteichthyes = Beinfiskar
18. Öll kjálkadýr nema Brjóskfiskar
Einkenni:
5. Lungu / Sundmagi þróast útfrá iðrum.
6. Húðbein á höfði og herðasvæði.
7. Húðbein í munni + tennur með rót
8. geislar í uggum (lepidotrichia)
9. Sérhæfing vöðva á tálknasvæði
10. Miðlæg tenging kjálkavöðva við neðri kjálka
Actinopterygii
= geislauggar
11. Stækkaðar grunneiningar í eyrugga
12. Miðlægir geislar í uggum tengjast við stoðeiningar sem ná ekki fram í uggana
13. Stakur bakuggi
14. Hreistur: sérstakt mynstur og lögun --> læsist saman. Ganoine hreistur = Ytra byrði úr flóknum lögum af
glerungi (sem kallast ganoine).
Plypteryiformes + actionpteri
Arcodon (dentín efni) myndar "hatt" á tönnum Smá breytingar á aftari heilahólfi (brain case) Ákveðnar grunneiningar í kviðuggum renna saman
Actinopteri
15. Afleidd einkenni húðbeina á höfði og herðasvæði + eyruggum
Uroneural bein: Pöruð, löng, brjóskmynduð bein sem standa út frá 2. uro hryggjarlið Epipleural bein: Bein sem tengjast utan við efra yfirborð rifja.
Elopossomorpha
= Elopomorpha = álar 4 mism. ættbálkar eins lirfustig = leptocphalus lirfa Glerálslirfur --> 1 ísl. tegund = gleráll kjaftaglennur og kokakjaftar --> Eru állaga
Clupeomorpha
td. Síld 5 undirflokkar
Einkenni; koktannaplötur renna saman við tálkngrindur sem eru tengdar öxulstoðgrind taugabogi fyrsta caudal hryggjaliðar minnkar eða hverfa Hafa langa maxillu sem nær aftur fyrir auga Geta búið til rennu --> oðna tálkn + kjaft og sía svif Bear uppi aðra hópa í fæðueðjunni Uppsjávarfiskar. Margar teg. ganga í ferskvatn til að hrygna Sundmagi tengdur í höfuðkúpu Nota sundmaga til að hlusta eftir sporðaköstum stærri fiska = titringur Mikill fjöldi í hóp = minni líkur á að vera drepinn Háhyrningar ráðast saman á hópinn og sundra honum Ath. mynd 6.6 og 6.
Euteleostei
= sannir beinfiskar
20. Flest allar fisktegundir
Einkenni:
19. Veiðiuggi: Mjúkur, geilsalaus og holdmikill uggi, fyrir aftan bakugga.
20. Nuptial tubercules (æxlunarhnúðar): Litlir, upphleyptir epidermal smáhnúðar á höfði,
búk eða uggageislum þar sem tveir einstaklingar snertast.
21. paraðir himnu-útvextir á fyrstu euroneural beinum i sporði.
Ostariophysi
22. 6500 teg.
23. Aðalega í ferksvatni
24. Vantakarfi (Gullfiskur)
Einkenni:
- Weberian apparatus = tenging á milli sundmaga og innra eyra. Ummyndaður hryggjarliður við kúpu.
Protacanthopterygii
= salmoniforme, osmeriformes og esociformes = laxfiskar, loðna og geddur
Osmeriformes
= Glitfiskar
25. Loðna + margar djúpsjávarteg.
26. Bæði vatna- og sjófiskur
Einkenni:
- Glit = bakteríur inni í lifandi frumum --> notað fyrir samskipti og veiðar
- Getur skotið kjaftinum fram
- Veiðiuggi kominn fram
Salmoniformes
= Laxfiskar
27. Í fersk- og saltvatni á mism. lífsskeiðum.
Einkenni:
1. Ekki mjög þróaðir miðað við uggastöðu (þróun: uggar færast fram go upp)
Esociformes
= Geddur
28. 2 ættbálkar og 10 teg.
Einkenni: Kjálkatengingar myndast vegna beins sem kallast "the symplectic" auk fjórðunganna
Lepisteiformes
= Ginglymodi = Bryngeddur 7 teg. N- og mið-ameríka
Einkenni:
- "Tígullaga" eða demantslaga hryggdýr. Framendi og afturendi eru mjórri en búkurinn
- Beinin fyrir neðan augntóft eru tennt og lengja kjálkann
Stem Neopterygians
Chondrostei
= Brjóskgljáfiskar = Acipenseriformes
3. 27 teg.
4. Norður heimskautasvæðið
5. Strand- og ferskvatnsdýr
6. 2m -4,2m
Einkenni:
1. Samvaxin premaxilla, maxilla og húðbein á snoppu
2. Sérkennilegur palatoquadrate ( baklægur hluti tálknboga)
Polypteriformes
= uggageddur
7. 16 teg.
8. Afríka
9. Ferskvatnsdýr
10. 30 -90 cm.
3. Sérkennilegir gaddar á bakugga
4. samruni andlitsbeina
5. stoðgrind + vöðvar í kviðuggum
Paleoniscoids
Sarcopterygi
= Holduggar
11. Allir beinfiskar nema geislauggar
Einkenni:
6. Holdmiklir eyr- og kviðuggar með sér stoðeiningu í uggum
7. vöðvamiklir holdsepar við grunn ugganna
8. Enamel (vs. enameloid) á yfirborði tanna.
9. Sumir með sérstakan lið á hauskúpu til að hreyfa efri kjálka
10. Kosmín (ákv. tegund dentíns) í hreistri
11. Sérkennilegir kjálkar og kjálkatengingar
12. Sérkennilegir tálknbogar og axlargrind
Actinistia
= Bláfiskar (coelacanthiformes)
12. 2 teg.
13. V-Indlandshaf og Mið-Indonesía
14. Djúpsjávardýr
15. mynd 6.4 bls 126
Einkenni:
13. Bakuggi: eini ugginn sem er ekki holduggi
14. uggi stendur beint upp úr beinplötu
15. 1 heil beinplata en ekki geislar eins og í beinfiskum.
Latimera chalumnae
- Latimer = sú sem áttaði sig á uppruna fisksins
- "Lifandi steingervingur" = fannst 1938
- A-strönd Afríku og Comoroeyjar
1. þrískiptur sporður: sporður klofinn í tvennt eins og aukasporður gangi aftur úr.
2. aftari bakuggi + gotraufaruggi með holdsepa
Latimera menadoensis
- Ný tegund
- eignast lifandi afkvæmi
- kvk = yfir 1 m. á lengd
- lílkega 11 millj. ára síðan tegundirnar aðskildust
- (^) svipaðir lifnaðarhættir (lifa á miklu dýpi)
Rhipidistia
- Anocleitrum bein vantar (Anocleitrum = húðbein í axlagrind)
- Fimm eða færri fingur/tær
Crassigyrinidae
Crown group tetrapoda
Einkenni:
- Hnakkahnúar (occipital condyles)
- Seilin ekki með í heila-kúpu hjá fullorðnum dýrum
Batrachomorpha
Einkenni:
- Kúpuþak tengist við heila-kúpu með utanhnakkabeini aftan á kúpu
- Missa frumstæðan hreyfanleika innan kúpunnar
- fjórir fingur á hendi
Lissamphibia
= Froskdýr
Sameiginleg einkenni:
3. pedicillate tennur = króna og grunnur úr tannbeini (dentine) en á milli þeirra er lag af ókölkuðu tannbeini
4. Uppbygging húðar
5. innra eyra
Stór axla og mjaðmabein
Hreyfanleg, vöðvamikil tunga
Miðeyra
Anda í gegnum húð eða tálkn eða lungu
Batrachia
6. Öll froskdýr nema ormpöddur
Sameiginleg einkenni:
- Missa hreistur(dermal scales)
Urodela
= salamöndrur
Anura
= Froskar
Gymnophiona
= Ormpöddur
Temnospondyli
several skull characteristics vertebrae with pleurocentrum (posterior central element) as the predominant element.
Reptilomorpha
Anthracosauroidea
Batrachosauria
Einkenni:
7. intercentrum minnkar
8. stækkaðar "vígtennur" í efra skolti
Seymouriamorpha
Cotylosauria
Einkenni:
- spjaldhryggur með fleiri en einum hryggjarlið
- sterklegar klær á fótum
- þróaðri tengsl á milli 1. og 2. hryggjarliðar (atlas & axis complex)
Diadectomorpha
Amniota
= Líknarbelgsdýr
- Allir ferfætlingar nema Froskdýr
Einkenni:
- Missa labyrinthodont tennur
- Hnakkahnúar hálfkúlulaga og vel beinmyndaðir
- Ennisbein tengist við augntóft í kúpu
- öfug brún á gómbeini
- þrjár beinmyndanir í axlargrind
Varanopseidae
Ophiacodontidae
Edaphosauridae
Sphenacodontia
Einkenni:
- Neðri kjálki þykknar
- Efri kjálki stækkar
- Axlarblað mjókkar
Sphenacodontidae
Therapsida
Einkenni:
- Temporal gluggi stækkar
- Efri kjálki + tennur stækka
- Hreyfanlegt axlarblað
- Beingert bringubein (sternum)
- Bein í útlimum mjókka
- Útlimir færast undir líkaman
- Lærleggur með stærri lærhnút
- Styttri fætur
Biarmosuchia
Dinocephalia
Theriodontia
- Einkenni:
- Oddhvassari tennur
- Flatari kúpa
- Breiðari snoppa
Gorgonopsia
Eutherodontia
Einkenni:
- Gróf við gagnauga alveg opin (baklægt)
- Breytileg lögun hryggjarliða (mismunandi eftir staðsetningu á hryggjarsúlu)
Therocephalia
Cynodontia
Einkenni:
- Tennur fara að líkjast tönnum spendýra
- Gagnaugagluggi hverfur og gagnaugagróf verður áberandi
- Kjálki verður 1 bein = meira pláss fyrir vöðvafestingar
- (^) Núlifandi spendýr komin af cynodontia
- Tvöfaldir hnakkahnúar
- Vísbendingar um Massetervöðva
- þykk brún ofan á kúpu
- Lendarif minnka eða hverfa
- Krummanefsbein minnkar
- Mjaðmabein teygist fram
- Lífbein minnkar
- Lærleggur með innhverfan haus
- Sérstakur calcaneal hæll
Procynocuchidae
Thrinaxodontidae
Eucynodontia
Einkenni:
- Neðri kjálki stækkar mikið
- Bein fyrir aftan kjálka minnka
- fingur-/tábeina formúla: 2-3-3-3-
Cynognathidae
Gomphodontia
Probainognathia
Einkenni:
1. Vantar köngulauga
2. Aftari hluti góms lengist
3. Tengsl að byrja að myndast milli neðri kjálka og squamosal beina
4. Glerungur strendur
5. Tyggja bara með öðrum kjálkanum í einu
Tritheledontidae
Mammalia
Triconodonta
Multituberdulata
Holotheria
Einkenni:
12. jaxlar í laginu eins og öfugur þríhyrningur
Symmetrodonta
Dryolestoidea
Tribosphenida
Einkenni:
1. Jaxlar með þrem hnúðum
Stem tribosphenida
Theria
2. Öll spendýr nema monotreme
Einkenni:
1. Mjólkurkirtlar með spenum
2. Fylgjufósturs-þroskun (viviparity)
3. Vantar skurn á egg
4. Digastric vöðvi --> opnun kjálka
5. endaþarmur aðskilin frá þvag-/kynopi
6. kuðungur í spíral
7. Tribosphenic jaxl (3 hnúðar á jaxli)
8. hreyfanlegt herðablað
9. misstu krummanefsbein
Metatheria
Einkenni:
3. Fá einn umgang af tönnum (semsagt engar mjólkurtennur)
Marsupialia
Ameridelphia
Einkenni:
4. sæði sameinast í eistnalyppum
Didelphomorphia
Oppossums
Paucituberculata
Shrew oppossums
Australidelphia
Einkenni:
10. Breytingar á tönnum og öklalið
Microbiotheria
Monito del monte
Diprotodontia
possums Koala Wombat Kangaroo
Peramelemorphia
Bandicoot Bilbies
Notoryctemorphia
Marsupial mole
Dasyuromorphia
Marsupial mice Numbat Thylacine Tasmanian devil
Stem marsupials
Eutheria
Einkenni: Vantar eggskurn
Stem placentals
Afrotheria
