¡Descarga reading writing 2023 y más Apuntes en PDF de Inglés solo en Docsity!
9. gaia. ESTATU FRANKISTAREN SORRERA (I) (1939-1959)
1. SARRERA.
- Frankismo deituriko garai historikoa , Francok Gerra Zibila irabazi zuenetik (1939 ) 1975ean hil zen arte zabalduko da. Gerra Zibilaren ondoren, ekonomiko, giza eta demografikoki suntsitutako Espainia batean, gerra osteak ez zuen bakea ekarriko, garaipena baizik , eta Francok Errepublika garaiko aztarna guztiak ezabatu nahi izango zituen. Historialariek garai honi frankismoa deitu diote, Francoren diktadurak izaera pertsonala izan baitzuen, beste motatako diktaduren ezaugarriak izan bazituen ere Francok beti izan zituelako aginte guztiak bere esku. Franco militarra zen eta bere politika bizitzaren kontzeptu militarrean eta tradizionalismo katolikoan oinarritu zen. Helburu oso garbia zuen: botere osoa bereganatzea eta denboran irautea ; biak lortu zituen. 2. FRANKISMOAREN OINARRI IDEOLOGIKOAK. ● Nazionalismo espainiarra: Militarrek erregimen frankistari eman zioten ekarpen ideologiko nagusiena nazionalismo espainiarra izan zen, Espainiaren ikuspegi bateratua eta tradizionalista. Militar irabazleek eta Falangek zentralismorako joera zorrotza izan zuten. Errepublikak katalanen eta euskaldunen eskari autonomikoei erantzun ziela-eta altxatu omen ziren haren kontra. Ez zuten nazioa bizi elkarte moduan definitzen, baizik eta zentzu falangista eman zion. Nazioa etorkizun bat atxikita duen batasun historiko gisa definitu zuen. Garaipen militarra sarritan erabili zen Francoren Gobernuaren arrazoi nagusitzat 1964 arte. Militarrei ardura handiak eman zizkien eta haien eragina erregimenaren autoritarismoan ikusten da. Francoren iritziz, Armada nazionaltasunaren gunea zen. ● Nazional sindikalismoa: Teorian kapitalismoaren eta komunismoaren kontrakoa bazen ere, praktikan kapitalista izan zen, helburu sozio-ekonomikoetan jabetzaren printzipio liberalen eta sindikatu, lan eta politika arloetako kontrol faxistaren arteko nahastea izan arren. Lan-harremanak Lanaren Forua legean arautu ziren. Sindikalismo bertikalean ( langileak eta enpresaburuak sindikatu berean) eta nazional katolizismoan oinarritu zen. Sindikatu bakarra zegoen, Falangeren gidaritzapean: o Sindikatua korporatibista (lanbide bakoitzak bere interesak defendatu ez langileak elkartuta). o Derrigorrezkoa zen langileentzat eta nagusientzat. o Greba egitea debekatuta zegoen. Egin ezkerotan langileak Kaleratzeko askatasuna zegoen. Greba, aberriaren aurkako delitutzat jotzen zen. o Sindikalismoa erregimenaren esanetara zegoen. ● Nazional katolizismoa: Erlijioa eta moral katolikoa defendatzen zuen, espainiar izaerari lotuta baitzegoen. Katolizismo kontserbadorea iturri ideologiko garrantzitsua izan zen. Katolizismo horrek finkatu zituen frankismoaren fundamentalismoa erlijioan, eta Francok bere burua Espainia salbatzeko Jainkoak aukeratutako probidentzia gizontzat ikustea.
Estatuak eta Elizak bat egin zuten nazional katolizismoan. Francoren garaipena Eliza katolikoaren garaipena ere izan zen. Francok elizaren esku utzi zuen hezkuntzaren kontrola , eta erlijioa eta haren sinboloak nonahi zeuden. Bigarren Mundu Gerraren ondoren, behin Europako erregimen faxistak erorita, Vatikanoaren babesa erregimena legitimatzeko oinarrizkoa izan zen. Baina elizako guztiak ez zeuden Francoren alde : apezpiku batzuek erregimenaren gehiegikeriak salatu zituzten, eta ekintza Katolikoarekin lotutako elkarteak ( HOAC : Egintza Katolikoaren Langile Anaitasuna; JOC : Langile Gazteri Katolikoa, HOACeko gazteen adarra) laster hasi ziren langileen arazoak defendatzen. Vaticanoko II. Kontzilioa (1962-1965) izan zen Elizaren eta erregimenaren arteko banaketaren hasiera. ● Antiliberalismoa. Liberalismoaren ( subiranotasun nazionala, botere banaketa, alderdi politikoen aniztasuna…) kontrako ideologiari jarraituz , frankismoak alderdien sistema baztertu eta alderdi bakarra ezarri zuen, Falange , baina funtzionarioentzat bakarrik zen d errigorrezkoa kidea izatea. Erregimenak bere buruari demokrazia organikoa zeritzan. Gizabanakoen eskubideak ezabatu zituen, eta gizartearen unitate organikoak (familia, sindikatua, herria) izango ziren ordezkariak. Hautagaiak zeharka izendatu eta a ukeratzen ziren. Liberalismoaren kontrakoak ziren erregimenari laguntza eman ziotenak: militarrak, Eliza, falangea edo karlistak. ● Antikomunismoa. Francok izugarrizko gorrotoa zien judaismoari, masoneriari eta komunismoari , hauek sartu baitzituzten XIX eta XX. mendeetako gaitz handienak: demokrazia eta klaseen arteko borroka. Hauen alternatiba gisa diktadura autoritarioa eta sindikatu bertikalak izan ziren.
3. ERREGIMEN FRANKISTAREN FAMILIA POLITIKOAK - Diktadura frankistan hiru garai ideologiko bereiz ditzakegu: o 1939-1942: falangistek zuten nagusitasuna garai honetan, garai urdina ere deitua. o 1943-1957: nazionalkatolizismo tradizionala nabarmendu zen. o 1957-1975: teknokrazia eta desarrollismo ekonomikoa nagusi.
5.- OINARRI POLITIKOAK.
Francok sistema liberala gogoratuko zuen konstituzioari kontra egin zion gogor. Gobernu pertsonala instituzionalizatzea erabaki zuenean, kanpoko gertaerei erantzuteko eta Espainian frankismoaren iraupena ziurtatu nahi zutenen presioagatik izan zen. Horrek behartuta, lege konplexuak promulgatu zituen, erregimenaren behar politikoen arabera. Izena Ezaugarriak Inguru historikoa Lanaren Forua 1938 Lanaren munduko harremanak arautu zituen eta grebaren eskubidea debekatu. Gerra Zibilaren garaia zen. Lehen oinarrizko legea eta erregimena instituzionalizatzeko lehen saiakera izan zen. Bere autoritatea ez zuen inork zalantzan jartzen. Gorteak eratzeko Legea 1942 Gorteak eratu ziren, kontsultarako zeregina zuen, baina ez zuten iniziatiba parlamentariorik. Europako gerra mendebaldeko demokraziaren aldera jartzen hasia zen eta erregimena instituzionalizatzeko erakunde tradizional bat sortu zuen: Gorteak. Espainolen Forua 1945 Itxuraz bakarrik zen eskubideen deklarazioa, testuan espainolen betebeharrak eta Estatuaren egitura autoritarioa errepikatzen zen. Sistema politiko autoritario konfesionala proposatzen zuen, eskubide mugatuduna eta erregimenari kontra egiten ez ziotenek bakarrik aprobetxatzeko modukoak ziren. Ardatzeko potentziek garaituak izan dira. Erregimena isolatua zegoen. Lege hauekin
erregimenari itxura demokratikoa eman nahi izan zion: “demokrazia organikoa”. Erreferendum Legea 1945 Espainian sufragio unibertsala aitortuta zegoela erakutsi nahi zuen. Estatuaren buruak egokitzat hartzen zituen galderak egingo zituen erreferendumean. Estatuko Buruzagitzarako Ondorengotza Legea 1947 Legeak, tradizio monarkikoari jarraituz, Espainia Erreinu aldarrikatu zuen. Franco biziarteko Estatuburu berretsi eta ondorengoa izendatzeko eskubidea bere esku utzi zen. Kanpoko legitimazioa lortzeko beste saiakera bat, katolizismoan eta monarkian oinarritua. Mugimendu Nazionalaren Printzipioen Legea 1958 Lege honek doktrina falangista instituzionalki ezartzea eta Falange Espainol Tradizionalista (FET) alderdi bakarra izatea zekarren. Autarkia alde batera uzten ari zen eta garapen ekonomikoak ordeztuko zuen. Izaera burokratikoa eta teknikoa nagusitu zen. Estatuaren Lege Organikoa 1966 Berrikuntza batzuk ekarri zituen: Estatuburu eta Gobernuko presidente karguak banatzea. Arazo garrantzitsuena Francoren ondorengotza zen. Erregimena iraunaraztea nahi zen. Oinarrizko zazpi lege frankista hauetan estatu demokratiko baten printzipio guztiak baztertuta geratu ziren , aginteen banaketa edo justiziaren jarduera normalizatua (Francok aginte guztiak betearazlea, legegilea eta judiziala bere kontrolpean zuen). Beste alde batetik, salbuespen - epaitegiek , hau da, jurisdikzio bereziek, legearen aurreko berdintasun-printzipioa hautsi eta zuzenbidezko Estatua ukatzen zuten. Salbuespen-epaitegi batek, Ordena Publikokoak ( TOP ), elkartzeko eta adierazpenerako eskubideak jazartzen zituen, estatuaren segurtasunerako arriskutsu eta erasotzaileak ziren aitzakiarekin. Batzar publiko guztietarako, baimen ofiziala behar zen, hogei pertsonatik beherakoetarako izan ezik. 6.- FRANKISMOAREN BILAKAERA 1960ko HAMARKADA ARTE Erregimenaren hasieratik (1939) 1960ko hamarkada arteko garai honetan bi fase bereiztu daitezke: 6.1. Nazioarteko isolamendua , autarkia ekonomikoa eta politikoa. 6.2. Erregimenaren sendotzea , ekonomiaren liberalizazioa eta oposizioaren hedapena politikan.
6.1. Nazioarteko isolamendua, autarkia ekonomikoa eta bilakaera politikoa.
Espainiak Bigarren Mundu Gerran izan zuen jarrera aldakorragatik isolatua geratu zen gerra zibilaren ostean. Teorian Alemaniaren eta Italiaren aldekoa bazen ere, ofizialki neutrala deklaratu zen , frantziar eta britainiar inportazioak behar zituelako. Hala ere 1941 .urtean Sobietar Batasunera Dibisio Urdina bidali zuen komunismoaren aurka eta alemaniarren alde borroka egiteko. Beranduago, 1943 .urtean Italian Mussolini erori zenean eta Estatu Batuen blokeo ekonomikoaren beldur, neutraltasun-ituna sinatu zuen, ardatzari bizkar emanez eta aliatuen mesedetan.
-Gerra ondorengo oposizioak errepresio gogorra jasan zuten, goian esan dugun lege horien babesean: fusilamenduak, atxiloketak…
- 1944-1952 urteen bitartean gerrillari taldeak osatu ziren, maki deituak, gehienak komunistak ziren. Ekintza bakartuak egin zituzten landa-eremuetan eta eremu menditsuetan. Ekintza garrantzitsuena 1944an Aran bailaratik (Lerida) egin zuten erasoa izan zen, porrota.
- Monarkikoak , Juan Borboikoaren ingurukoak monarkia berritzea zuten helburu. Laussanako Adierazpenean erregimena legez kanpokoa zela esaten zuen eta monarkia berrezartzeko eskatzen zuen, espainiarrak adiskidetzeko tresna izan zedin. Sozialistekin ituna sinatu zuten (1948), baina azkenean erregimenarekin adostasunera ir itsi ziren.
- Atzerritik gobernu errepublikarren ekintzak ez zuten eraginkortasunik izan , euren artean zeuden desadostasunagatik. -Langileen mugimenduan, lehen grebak hasi ziren, Katalunian (1946) eta Euskal Herrian (1947), sistema politikoaren aurka protestatzeko. 1951ean istiluak areagotu zirenez poliziak hainbat fabrika okupatu eta langile asko kaleratu zuten. 6.2. Erregimenaren sendotzea, ekonomiaren liberalizazioa eta bilakaera politikoa. (1950eko hamarkada) Garai honetan Espainiak nazioarteko onespena lortu zuen: ● 1950an Erresuma Batuarekin eta Frantziarekin merkataritza harremanak sinatu zituen ● Gerra Hotza deituriko garai berri hasi baitzen 1947an. Iparamerikarren eta komunisten arteko tentsio giroa zela eta penintsula iberiarrak garrantzi estrategiko handia hartu zuen Estatu Batuentzat (frankismoaren antikomunismoa baloratu zen gehien bat). ● 1953 an Estatu Batuen eta Espainiaren arteko hitzarmen ekonomikoa izenpetu zen, Eisenhoweren laguntza lortzuz. Honela, Francok gobernua sendotu eta nazioarteko irudia hobetzea lortu zuen. Estatu Batuek lau base militar eraikitzeko baimena lortu zuten (Rota, Torrejon, Zaragoza eta Moron). Washingtoneko gobernuak arma atomikoak baseetan sartzeko eta handik sobietarrei erasotzeko eskubidea ere bazuen, baina espainiar lurraldea babesteko konpromisorik ez zuten hartu. ● 1953an baita, Konkordatua sinatu zuen Vatikanorekin: Francok apezpikuak proposatzeko eskubidea beretzat gorde zuen, eta Elizak ekonomia, lege- eta hezkuntza-abantaila handiak eskuratu zituen.
- 1955ean NBEn onartua izan zen Espainia , eta bai eta beste nazioarteko erakunde batzuetan ere: Nazioarteko Moneta Fondoa (FMI) eta Hezkuntza, Zientzia eta Kulturarako Nazio Batuen Erakundean ( UNESCO ), adibidez. Espainiar kolonien deskolonizazioa : o Espainiak Marokoko independentzia onartu behar izan zuen 1956an , protektoratuaren hiri nagusietan greba eta manifestazio bortitzak gertatu ostean. o Sidi Ifni (lurralde txiki bat ), Marokori eman behar izan zion 1967an hainbat borroken ondoren. o Ginea Ekuatorialak 1968an eskuratu zuen bere independentzia. o Azkenik, 1976an Espainiako armadak Mendebaldeko Saharatik alde egin zuen. Barne politikan , 1945etik aurrera irekitasun aldeko joera nabarmendu zen. Nahiko izaera liberala zuen ministroa izendatu zuen, Ruiz Gimenez (katolikoa).
Dena den, izendapen horiek, neurri garrantzitsu baino areago, keinu hutsak izan ziren. Francok erregimena babesten zuten lau taldeen artean ( falangistak, militarrak, katolikoak eta monarkikoak ) oreka mantentzean oinarritutako politikarekin jarraitzen zuen , boterea banatuz eta bata besteari ez nagusitzen saiatuz. Unibertsitatea modernizatzeko erabakia hartu zuen, eta Madrilen 1955ean ikasleen mugimendu bat osatzea bultzatu zuen, kulturaren eta politikaren barnean jarrera liberalagoa proposatzen zuena. 1956an istilu larriak izan ziren falangisten eta ikasleen artean eta horren ondorioz unibertsitatea itxi eta ikasleen mugimendua debekatu ziren. Ondorioz lege liberalenak indargabetu ziren eta irekitasunaren alde gehien nabarmendu ziren ministroak kargutik kendu ziren, beraz, sektore kontserbadoreengan konfiantza areagotu egin zen. EISENHOWER (AEB PRESIDENTEA) eta FRANCO MAROCON INDEPENDENTZIA Ekonomian autarkiaren tokian irekitasunean oinarritutako politika hasi zuen, Estatu Batuen laguntza ekonomikoa ezinbestekoa izan zelarik. 1951 eta 1952an hartu zituzten neurrien helburua ekonomia hazi eta honen egitura aldaraztea zen. Hauek izan ziren neurri horiek: o Nazioarteko merkatura irekitzea erabaki zuen, eta produktuen inportazioa baimendu zuen (industria modernizatzeko beharrezko ziren lehengaiak eta teknologia ekarriz). o Estatuaren partehartzea murriztu zen: prezioen eta produktuen merkataritzaren askatasuna erabaki zuen. o Ipar amerikarren laguntza nabaritu zen industria sektorean. o Nekazaritzaren sektorean , pentsu, ongarri eta makineria inportatu zenez eta gero eta lur-zati gehiago landu eta ureztatu zirenez, produkzioa handitu egin zen. Hala ere, politika ekonomiko honek ez zituen konpondu erregimenak zituen arazo larrienak. Honela merkataritzaren liberazioak merkataritza-balantzan defizita areagotzea eragin zuen. Egoera horrek ia ekonomiaren porrota eragin zuen, dibisak amaitu baitziren. Erregimenak, sendotu nahi bazuen, politika orokorra aldatu beharko zuen. Politika ekonomikoaren aldaketa Opuseko teknokraten eskutik etorri zen. Ministro hauek 1957an eta 1959an ekonomia eraberritzeko lege-multzo bat onartu zuten, egonkortze-plana. Helburua Espainia berritzea zen, ekonomia liberalizatuz eta arrazionalizatuz. Neurri hauek hartu zituzten: o Pezeta debaluatu esportazioak bultzatzeko. o Gastu publikoa murriztu zen eta soldatak izoztu ziren, prezioak igo ez zitezen o Atzerriko inbertsioak bultzatu. Egonkortze planak ondorio anitz ekarri zuen: o Inflazioa murriztu zuen, espainiar produktuak atzerrian lehiakorragoak izatea eragin. o Kontsumoa murriztu egin zen soldatak ez zirelako igo. o Langabezia areagotu egin zen enpresa publiko ugarik porrot egin zuelako, langileen kontsumitzeko ahalmena jaitsi zen.
