Scarica Tacito agricola per intero e più Appunti in PDF di Letteratura latina solo su Docsity!
TACITO : AGRICOLA
[1] Clarorum virorum facta moresque posteris tradere, antiquitus
usitatum, ne nostris quidem temporibus quamquam incuriosa suorum
aetas omisit, quotiens magna aliqua ac nobilis virtus vicit ac
supergressa est vitium parvis magnisque civitatibus commune,
ignorantiam recti et invidiam. Sed apud priores ut agere digna
memoratu pronum magisque in aperto erat, ita celeberrimus quisque
ingenio ad prodendam virtutis memoriam sine gratia aut ambitione
bonae tantum conscientiae pretio ducebantur. Ac plerique suam ipsi
vitam narrare fiduciam potius morum quam adrogantiam arbitrati
sunt, nec id Rutilio et Scauro citra fidem aut obtrectationi fuit: adeo
virtutes isdem temporibus optime aestimantur, quibus facillime
gignuntur. At nunc narraturo mihi vitam defuncti hominis venia opus
fuit, quam non petissem incusaturus: tam saeva et infesta virtutibus
tempora.
[2] Legimus, cum Aruleno Rustico Paetus Thrasea, Herennio Senecioni Priscus Helvidius laudati essent, capitale fuisse, neque in ipsos modo auctores, sed in libros quoque eorum saevitum, delegato triumviris ministerio ut monumenta clarissimorum ingeniorum in comitio ac foro urerentur. Scilicet illo igne vocem populi Romani et libertatem senatus et conscientiam generis humani aboleri arbitrabantur, expulsis insuper sapientiae professoribus atque omni bona arte in exilium acta, ne quid usquam honestum occurreret. Dedimus profecto grande patientiae documentum; et sicut vetus aetas vidit quid ultimum in libertate esset, ita nos quid in servitute, adempto per inquisitiones etiam loquendi audiendique commercio. Memoriam quoque ipsam cum voce perdidissemus, si tam in nostra potestate esset oblivisci quam tacere.
[4] Gnaeus Iulius Agricola, vetere et inlustri Foroiuliensium colonia ortus, utrumque avum procuratorem Caesarum habuit, quae equestris nobilitas est. Pater illi Iulius Graecinus senatorii ordinis, studio eloquentiae sapientiaeque notus, iisque ipsis virtutibus iram Gai Caesaris meritus: namque Marcum Silanum accusare iussus et, quia abnuerat, interfectus est. Mater Iulia Procilla fuit, rarae castitatis. In huius sinu indulgentiaque educatus per omnem honestarum artium cultum pueritiam adulescentiamque transegit. Arcebat eum ab inlecebris peccantium praeter ipsius bonam integramque naturam, quod statim parvulus sedem ac magistram studiorum Massiliam habuit, locum Graeca comitate et provinciali parsimonia mixtum ac bene compositum. Memoria teneo solitum ipsum narrare se prima in iuventa studium philosophiae acrius, ultra quam concessum Romano ac senatori, hausisse, ni prudentia matris incensum ac flagrantem animum coercuisset. Scilicet sublime et erectum ingenium pulchritudinem ac speciem magnae excelsaeque gloriae vehementius quam caute adpetebat. Mox mitigavit ratio et aetas, retinuitque, quod est difficillimum, ex sapientia modum.
[5] Prima castrorum rudimenta in Britannia Suetonio Paulino, diligenti ac moderato duci, adprobavit, electus quem contubernio aestimaret. Nec Agricola licenter, more iuvenum qui militiam in lasciviam vertunt, neque segniter ad voluptates et commeatus titulum tribunatus et inscitiam rettulit: sed noscere provinciam, nosci exercitui, discere a peritis, sequi optimos, nihil adpetere in iactationem, nihil ob formidinem recusare, simulque et anxius et intentus agere. Non sane alias exercitatior magisque in ambiguo Britannia fuit: trucidati veterani, incensae coloniae, intercepti exercitus; tum de salute, mox de victoria certavere. Quae cuncta etsi consiliis ductuque alterius agebantur, ac summa rerum et recuperatae provinciae gloria in ducem cessit, artem et usum et stimulos addidere iuveni, intravitque animum militaris gloriae cupido, ingrata temporibus quibus sinistra erga eminentis interpretatio nec minus periculum ex magna fama quam ex mala.
[7] Sequens annus gravi vulnere animum domumque eius adflixit. Nam classis Othoniana licenter vaga dum Intimilium (Liguriae pars est) hostiliter populatur, matrem Agricolae in praediis suis interfecit, praediaque ipsa et magnam patrimonii partem diripuit, quae causa caedis fuerat. Igitur ad sollemnia pietatis profectus Agricola, nuntio adfectati a Vespasiano imperii deprehensus ac statim in partis transgressus est. Initia principatus ac statum urbis Mucianus regebat, iuvene admodum Domitiano et ex paterna fortuna tantum licentiam usurpante. Is missum ad dilectus agendos Agricolam integreque ac strenue versatum vicesimae legioni tarde ad sacramentum transgressae praeposuit, ubi decessor seditiose agere narrabatur: quippe legatis quoque consularibus nimia ac formidolosa erat, nec legatus praetorius ad cohibendum potens, incertum suo an militum ingenio. Ita successor simul et ultor electus rarissima moderatione maluit videri invenisse bonos quam fecisse.
[8] Praeerat tunc Britanniae Vettius Bolanus, placidius quam feroci provincia dignum est. Temperavit Agricola vim suam ardoremque compescuit, ne incresceret, peritus obsequi eruditusque utilia honestis miscere. Brevi deinde Britannia consularem Petilium Cerialem accepit. Habuerunt virtutes spatium exemplorum, sed primo Cerialis labores modo et discrimina, mox et gloriam communicabat: saepe parti exercitus in experimentum, aliquando maioribus copiis ex eventu praefecit. Nec Agricola umquam in suam famam gestis exultavit; ad auctorem ac ducem ut minister fortunam referebat. Ita virtute in obsequendo, verecundia in praedicando extra invidiam nec extra gloriam erat.
[10] Britanniae situm populosque multis scriptoribus memoratos non in comparationem curae ingeniive referam, sed quia tum primum perdomita est. Ita quae priores nondum comperta eloquentia percoluere, rerum fide tradentur. Britannia, insularum quas Romana notitia complectitur maxima, spatio ac caelo in orientem Germaniae, in occidentem Hispaniae obtenditur, Gallis in meridiem etiam inspicitur; septentrionalia eius, nullis contra terris, vasto atque aperto mari pulsantur. Formam totius Britanniae Livius veterum, Fabius Rusticus recentium eloquentissimi auctores oblongae scutulae vel bipenni adsimulavere. Et est ea facies citra Caledoniam, unde et in universum fama [est]: transgressis inmensum et enorme spatium procurrentium extremo iam litore terrarum velut in cuneum tenuatur. Hanc oram novissimi maris tunc primum Romana classis circumvecta insulam esse Britanniam adfirmavit, ac simul incognitas ad id tempus insulas, quas Orcadas vocant, invenit domuitque. Dispecta est et Thule, quia hactenus iussum, et hiems adpetebat. Sed mare pigrum et grave remigantibus perhibent ne ventis quidem perinde attolli, credo quod rariores terrae montesque, causa ac materia tempestatum, et profunda moles continui maris tardius impellitur. Naturam Oceani atque aestus neque quaerere huius operis est, ac multi rettulere: unum addiderim, nusquam latius dominari mare, multum fluminum huc atque illuc ferre, nec litore tenus adcrescere aut resorberi, sed influere penitus atque ambire, et iugis etiam ac montibus inseri velut in suo.
[11] Ceterum Britanniam qui mortales initio coluerint, indigenae an
advecti, ut inter barbaros, parum compertum. Habitus corporum varii
atque ex eo argumenta. Namque rutilae Caledoniam habitantium
comae, magni artus Germanicam originem adseverant; Silurum
colorati vultus, torti plerumque crines et posita contra Hispania
Hiberos veteres traiecisse easque sedes occupasse fidem faciunt;
proximi Gallis et similes sunt, seu durante originis vi, seu
procurrentibus in diversa terris positio caeli corporibus habitum dedit.
In universum tamen aestimanti Gallos vicinam insulam occupasse
credibile est. Eorum sacra deprehendas ac superstitionum
persuasiones; sermo haud multum diversus, in deposcendis periculis
eadem audacia et, ubi advenere, in detrectandis eadem formido. Plus
tamen ferociae Britanni praeferunt, ut quos nondum longa pax
emollierit. Nam Gallos quoque in bellis floruisse accepimus; mox
segnitia cum otio intravit, amissa virtute pariter ac libertate. Quod
Britannorum olim victis evenit: ceteri manent quales Galli fuerunt.
[13] Ipsi Britanni dilectum ac tributa et iniuncta imperii munia
impigre obeunt, si iniuriae absint: has aegre tolerant, iam domiti ut
pareant, nondum ut serviant. Igitur primus omnium Romanorum divus
Iulius cum exercitu Britanniam ingressus, quamquam prospera pugna
terruerit incolas ac litore potitus sit, potest videri ostendisse posteris,
non tradidisse. Mox bella civilia et in rem publicam versa principum
arma, ac longa oblivio Britanniae etiam in pace: consilium id divus
Augustus vocabat, Tiberius praeceptum. Agitasse Gaium Caesarem de
intranda Britannia satis constat, ni velox ingenio mobili paenitentiae,
et ingentes adversus Germaniam conatus frustra fuissent. Divus
Claudius auctor iterati operis, transvectis legionibus auxiliisque et
adsumpto in partem rerum Vespasiano, quod initium venturae mox
fortunae fuit: domitae gentes, capti reges et monstratus fatis
Vespasianus.
[14] Consularium primus Aulus Plautius praepositus ac subinde
Ostorius Scapula, uterque bello egregius: redactaque paulatim in
formam provinciae proxima pars Britanniae, addita insuper
veteranorum colonia. Quaedam civitates Cogidumno regi donatae (is
ad nostram usque memoriam fidissimus mansit), vetere ac iam pridem
recepta populi Romani consuetudine, ut haberet instrumenta servitutis
et reges. Mox Didius Gallus parta a prioribus continuit, paucis
admodum castellis in ulteriora promotis, per quae fama aucti officii
quaereretur. Didium Veranius excepit, isque intra annum extinctus
est. Suetonius hinc Paulinus biennio prosperas res habuit, subactis
nationibus firmatisque praesidiis; quorum fiducia Monam insulam ut
vires rebellibus ministrantem adgressus terga occasioni patefecit.
[16] His atque talibus in vicem instincti, Boudicca generis regii femina duce (neque enim sexum in imperiis discernunt) sumpsere universi bellum; ac sparsos per castella milites consectati, expugnatis praesidiis ipsam coloniam invasere ut sedem servitutis, nec ullum in barbaris [ingeniis] saevitiae genus omisit ira et victoria. Quod nisi Paulinus cognito provinciae motu propere subvenisset, amissa Britannia foret; quam unius proelii fortuna veteri patientiae restituit, tenentibus arma plerisque, quos conscientia defectionis et proprius ex legato timor agitabat, ne quamquam egregius cetera adroganter in deditos et ut suae cuiusque iniuriae ultor durius consuleret. Missus igitur Petronius Turpilianus tamquam exorabilior et delictis hostium novus eoque paenitentiae mitior, compositis prioribus nihil ultra ausus Trebellio Maximo provinciam tradidit. Trebellius segnior et nullis castrorum experimentis, comitate quadam curandi provinciam tenuit. Didicere iam barbari quoque ignoscere vitiis blandientibus, et interventus civilium armorum praebuit iustam segnitiae excusationem: sed discordia laboratum, cum adsuetus expeditionibus miles otio lasciviret. Trebellius, fuga ac latebris vitata exercitus ira, indecorus atque humilis precario mox praefuit, ac velut pacta exercitus licentia, ducis salute, [et] seditio sine sanguine stetit. Nec Vettius Bolanus, manentibus adhuc civilibus bellis, agitavit Britanniam disciplina: eadem inertia erga hostis, similis petulantia castrorum, nisi quod innocens Bolanus et nullis delictis invisus caritatem paraverat loco auctoritatis.
[17] Sed ubi cum cetero orbe Vespasianus et Britanniam recuperavit,
magni duces, egregii exercitus, minuta hostium spes. Et terrorem
statim intulit Petilius Cerialis, Brigantum civitatem, quae
numerosissima provinciae totius perhibetur, adgressus. Multa proelia,
et aliquando non incruenta; magnamque Brigantum partem aut
victoria amplexus est aut bello. Et Cerialis quidem alterius successoris
curam famamque obruisset: subiit sustinuitque molem Iulius
Frontinus, vir magnus, quantum licebat, validamque et pugnacem
Silurum gentem armis subegit, super virtutem hostium locorum
quoque difficultates eluctatus.
auxiliarium, quibus nota vada et patrius nandi usus, quo simul seque
et arma et equos regunt, ita repente inmisit, ut obstupefacti hostes, qui
classem, qui navis, qui mare expectabant, nihil arduum aut invictum
crediderint sic ad bellum venientibus. Ita petita pace ac dedita insula
clarus ac magnus haberi Agricola, quippe cui ingredienti provinciam,
quod tempus alii per ostentationem et officiorum ambitum transigunt,
labor et periculum placuisset. Nec Agricola prosperitate rerum in
vanitatem usus, expeditionem aut victoriam vocabat victos
continuisse; ne laureatis quidem gesta prosecutus est, sed ipsa
dissimulatione famae famam auxit, aestimantibus quanta futuri spe
tam magna tacuisset.
[19] Ceterum animorum provinciae prudens, simulque doctus per
aliena experimenta parum profici armis, si iniuriae sequerentur,
causas bellorum statuit excidere. A se suisque orsus primum domum
suam coercuit, quod plerisque haud minus arduum est quam
provinciam regere. Nihil per libertos servosque publicae rei, non
studiis privatis nec ex commendatione aut precibus centurionem
militesve adscire, sed optimum quemque fidissimum putare. Omnia
scire, non omnia exsequi. Parvis peccatis veniam, magnis severitatem
commodare; nec poena semper, sed saepius paenitentia contentus
esse; officiis et administrationibus potius non peccaturos praeponere,
quam damnare cum peccassent. Frumenti et tributorum exactionem
aequalitate munerum mollire, circumcisis quae in quaestum reperta
ipso tributo gravius tolerabantur. Namque per ludibrium adsidere clausis
horreis et emere ultro frumenta ac luere pretio cogebantur. Divortia itinerum et longinquitas regionum indicebatur, ut civitates proximis hibernis in remota et avia deferrent, donec quod omnibus in promptu erat paucis lucrosum fieret.
