Scarica Testi latino e traduzioni e più Traduzioni in PDF di Letteratura latina solo su Docsity!
FEDRO, Fabulae (ca. 45 d.C.) 1, 1 Lupus et agnus Ad riuum eundem lupus et agnus uenerant, siti compulsi. Superior stabat lupus, longeque inferior agnus. Tunc fauce improba latro incitatus iurgii causam intulit: “Cur” inquit “turbulentam fecisti mihi 5 aquam bibenti?” laniger contra timens: “Qui possum, quaeso, facere quod quereris, lupe? A te decurrit ad meos haustus liquor.” Repulsus ille ueritatis uiribus “Ante hos sex menses male” ait “dixisti mihi.” 10 Respondit agnus: “Equidem natus non eram.” “Pater hercle tuus” ille inquit “male dixit mihi.” Atque ita correptum lacerat iniusta nece. Haec propter illos scripta est homines fabula qui fictis causis innocentes opprimunt. 15 1, 4 Canis per fluuium carnem ferens Amittit merito proprium qui alienum adpetit. Canis, per fluuium carnem cum ferret, natans lympharum in speculo uidit simulacrum suum, aliamque praedam ab altero ferri putans eripere uoluit; uerum decepta auiditas et quem tenebat ore dimisit cibum, nec quem petebat adeo potuit tangere. 1, 5 Canis et capella, ovis et leo Numquam est fidelis cum potente societas. Testatur haec fabella propositum meum. Vacca et capella et patiens ouis iniuriae socii fuere cum leone in saltibus. Hi cum cepissent ceruum uasti corporis, sic est locutus partibus factis leo: “Ego primam tollo nomine hoc quia rex cluo; secundam, quia sum consors, tribuetis mihi; tum, quia plus ualeo, me sequetur tertia; malo adficietur si quis quartam tetigerit”. Sic totam praedam sola improbitas abstulit. 1, 6 Ranae ad Solem Vicini furis celebres uidit nuptias Aesopus, et continuo narrare incipit. Vxorem quondam Sol cum uellet ducere, clamorem ranae sustulere ad sidera. Conuicio permotus quaerit Iuppiter causam querellae. Quaedam tum stagni incola “Nunc” inquit “omnes unus exurit lacus, cogitque miseras arida sede emori. Quidnam futurum est si crearit liberos?” Appendix 13, La donna e il soldato Per aliquot annos quaedam dilectum uirum amisit et sarcophago corpus condidit; a quo reuelli nullo cum posset modo et in sepulchro lugens uitam degeret,
claram assecuta est famam castae coniugis. 5 Interea fanum qui compilarant Iouis, cruci suffixi luerunt poenas numini. Horum reliquias ne quis posset tollere, custodes dantur milites cadauerum, monumentum iuxta, mulier quo se incluserat. 10 Aliquando sitiens unus de custodibus aquam rogauit media nocte ancillulam, quae forte dominae tunc adsistebat suae dormitum eunti; namque lucubrauerat et usque in serum uigilias perduxerat. 15 Paulum reclusis foribus miles prospicit, uidetque egregiam facie pulchra feminam. Correptus animus ilico succenditur oriturque sensim ut impotentis cupiditas. Sollers acumen mille causas inuenit, 20 per quas uidere posset uiduam saepius. Cotidiana capta consuetudine paulatim facta est aduenae submissior, mox artior reuinxit animum copula. Hic dum consumit noctes custos diligens, 25 desideratum est corpus ex una cruce. Turbatus miles factum exponit mulieri. At sancta mulier ‘Non est quod timeas’ ait, uirique corpus tradit figendum cruci, ne subeat ille poenas neglegentiae. 30 Sic turpitudo laudis obsedit locum. PETRONIO, Satyricon (ca. 65 d.C.), La matrona di Efeso 111 Matrona quaedam Ephesi tam notae erat pudicitiae, ut uicinarum quoque gentium feminas ad spectaculum sui euocaret. Haec ergo cum uirum extulisset, non contenta uulgari more funus passis prosequi crinibus aut nudatum pectus in conspectu frequentiae plangere, in conditorium etiam prosecuta est defunctum, positumque in hypogaeo Graeco more corpus custodire ac flere totis noctibus diebusque coepit. Sic adflictantem se ac mortem inedia persequentem non parentes potuerunt abducere, non propinqui; magistratus ultimo repulsi abierunt, complorataque singularis exempli femina ab omnibus quintum iam diem sine alimento trahebat. Adsidebat aegrae fidissima ancilla, simulque et lacrimas commodabat lugenti, et quotienscumque defecerat positum in monumento lumen renouabat. Una igitur in tota ciuitate fabula erat: solum illud adfulsisse uerum pudicitiae amorisque exemplum omnis ordinis homines confitebantur, cum interim imperator prouinciae latrones iussit crucibus affigi secundum illam casulam, in qua recens cadauer matrona deflebat. Proxima ergo nocte, cum miles, qui cruces asseruabat, ne quis ad sepulturam corpus detraheret, notasset sibi lumen inter monumenta clarius fulgens et gemitum lugentis audisset, uitio gentis humanae concupiit scire quis aut quid faceret. Descendit igitur in conditorium, uisaque pulcherrima muliere, primo quasi quodam monstro infernisque imaginibus turbatus substitit; deinde ut et corpus iacentis conspexit et lacrimas considerauit faciemque unguibus sectam, ratus (scilicet id quod erat) desiderium extincti non posse feminam pati, attulit in monumentum cenulam suam, coepitque hortari lugentem ne perseueraret in dolore superuacuo, ac nihil profuturo gemitu pectus diduceret: ‘omnium eumdem esse exitum et idem domicilium’ et cetera quibus exulceratae mentes ad sanitatem reuocantur. At illa ignota consolatione percussa lacerauit uehementius pectus, ruptosque crines super corpus iacentis imposuit. Non recessit tamen miles, sed eadem exhortatione temptauit dare mulierculae cibum, donec ancilla, uini odore corrupta, primum ipsa porrexit ad humanitatem inuitantis uictam manum, deinde retecta potione et cibo expugnare dominae
Sunt bona, sunt quaedam mediocria, sunt mala plura quae legis hic: aliter non fit, Auite, liber. 1, 19 Si memini, fuerant tibi quattuor, Aelia, dentes: expulit una duos tussis et una duos. Iam secura potes totis tussire diebus: nil istic quod agat tertia tussis habet. 1, 20 Dic mihi, quis furor est? turba spectante uocata solus boletos, Caeciliane, uoras. Quid dignum tanto tibi uentre gulaque precabor? Boletum qualem Claudius edit, edas. 1, 24 Aspicis incomptis illum, Deciane, capillis, cuius et ipse times triste supercilium, qui loquitur Curios adsertoresque Camillos? Nolito fronti credere: nupsit heri. 1, 29 Fama refert nostros te, Fidentine, libellos non aliter populo quam recitare tuos. Si mea uis dici, gratis tibi carmina mittam: si dici tua uis, hoc eme, ne mea sint 1, 30 Chirurgus fuerat, nunc est uispillo Diaulus. Coepit quo poterat clinicus esse modo 1, 32 Non amo te, Sabidi, nec possum dicere quare: hoc tantum possum dicere, non amo te. 1, 38 Quem recitas meus est, o Fidentine, libellus: sed male cum recitas, incipit esse tuus 1, 47 Nuper erat medicus, nunc est uispillo Diaulus: quod uispillo facit, fecerat et medicus 1, 64 Bella es, nouimus, et puella, uerum est, et diues, quis enim potest negare? Sed cum te nimium, Fabulla, laudas, nec diues neque bella nec puella es. 1, 75 Dimidium donare Lino quam credere totum qui mauult, mauult perdere dimidium.
SENECA, epistulae morales ad Lucilium (ca. 65 d.C.)
- SENECA LUCILIO SVO SALVTEM [1] Libenter ex iis qui a te ueniunt cognoui familiariter te cum seruis tuis uiuere: hoc prudentiam tuam, hoc eruditionem decet. 'Serui sunt.' Immo homines. 'Serui sunt.' Immo contubernales. 'Serui sunt.' Immo humiles amici. 'Serui sunt.' Immo conserui, si cogitaueris tantundem in utrosque licere fortunae. [2] Itaque rideo istos qui turpe existimant cum seruo suo cenare: quare, nisi quia superbissima consuetudo cenanti domino stantium seruorum turbam circumdedit? Est ille plus quam capit, et ingenti auiditate onerat distentum uentrem ac desuetum iam uentris officio, ut maiore opera omnia egerat quam ingessit. [3] At infelicibus seruis mouere labra ne in hoc quidem ut loquantur, licet; uirga murmur omne compescitur, et ne fortuita quidem uerberibus excepta sunt, tussis, sternumenta, singultus; magno malo ulla uoce interpellatum silentium luitur; nocte tota ieiuni mutique perstant. [4] Sic fit ut isti de domino loquantur quibus coram domino loqui non licet. At illi quibus non tantum coram dominis sed cum ipsis erat sermo, quorum os non consuebatur, parati erant pro domino porrigere ceruicem, periculum imminens in caput suum auertere; in conuiuiis loquebantur, sed in tormentis tacebant. [5] Deinde eiusdem arrogantiae prouerbium iactatur, totidem hostes esse quot seruos: non habemus illos hostes sed facimus. [ … ] [10] Vis tu cogitare istum quem seruum tuum uocas ex isdem seminibus ortum eodem frui caelo, aeque spirare, aeque uiuere, aeque mori! tam tu illum uidere ingenuum potes quam ille te seruum. Variana clade multos splendidissime natos, senatorium per militiam auspicantes gradum, fortuna depressit: alium ex illis pastorem, alium custodem casae fecit. Contemne nunc eius fortunae hominem in quam transire dum contemnis potes. [ … ] [18] Dicet aliquis nunc me uocare ad pilleum seruos et dominos de fastigio suo deicere, quod dixi, 'colant potius dominum quam timeant'. 'Ita' inquit 'prorsus? colant tamquam clientes, tamquam salutatores?' Hoc qui dixerit obliuiscetur id dominis parum non esse quod deo sat est. Qui colitur, et amatur: non potest amor cum timore misceri. [19] Rectissime ergo facere te iudico quod timeri a seruis tuis non uis, quod uerborum castigatione uteris: uerberibus muta admonentur. [ … ] [20] Regum nobis induimus animos[ … ] [21] Diutius te morari nolo; non est enim tibi exhortatione opus. Hoc habent inter cetera boni mores: placent sibi, permanent. Leuis est malitia, saepe mutatur, non in melius sed in aliud. Vale.
Esempi di letteratura cristiana
Apocalypsis Ioannis 1, 1-8 (inizi del II secolo) [1] 1 Apocalypsis Iesu Christi, quam dedit illi Deus palam facere seruis suis, quae oportet fieri cito: et significauit, mittens per angelum suum seruo suo Ioanni, 2 qui testimonium perhibuit uerbo Dei, et testimonium Iesu Christi, quaecumque uidit. 3 Beatus qui legit, et audit uerba prophetiae huius, et seruat ea, quae in ea scripta sunt: tempus enim prope est. 4 Ioannes septem ecclesiis, quae sunt in Asia. Gratia uobis, et pax ab eo, qui est, et qui erat, et qui uenturus est: et a septem spiritibus qui in conspectu throni eius sunt: 5 et a Iesu Christo, qui est testis fidelis, primogenitus mortuorum, et princeps regum terrae, qui dilexit nos, et lauit nos a peccatis nostris in sanguine suo, 6 et fecit nos regnum, et sacerdotes Deo et Patri suo: ipsi gloria et imperium in saecula saeculorum. Amen. 7 Ecce uenit cum nubibus, et uidebit eum omnis oculus, et qui eum pupugerunt. Et plangent se super eum omnes tribus terrae. Etiam: amen. 8 Ego sum alpha et omega, principium et finis, dicit Dominus Deus: qui est, et qui erat, et qui uenturus est, omnipotens.
meus, consumptus taedio, et ascendit ad me, ut me deiceret, dicens: 2 Miserere, filia, canis meis; miserere patri, si dignus sum a te pater uocari; si his te manibus ad hunc florem aetatis prouexi, si te praeposui omnibus fratribus tuis: ne me dederis in dedecus hominum. 3. Aspice fratres tuos, aspice matrem tuam et materteram, aspice filium tuum qui post te uiuere non poterit. 4. depone animos; ne uniuersos nos extermines. nemo enim nostrum libere loquetur, si tu aliquid fueris passa. 5. Haec dicebat quasi pater pro sua pietate basians mihi manus et se ad pedes meos iactans et lacrimans me iam non filiam nominabat sed dominam. 6. Et ego dolebam casum patris mei quod solus de passione mea gauisurus non esset de toto genere meo. et confortaui eum dicens: Hoc fiet in illa catasta quod Deus uoluerit. scito enim nos non in nostra esse potestate constitutos, sed in Dei. Et recessit a me contristatus. Hieronymus, De viris illustribus , prologus (anno 393) Hortaris me, Dexter, ut Tranquillum sequens, ecclesiasticos scriptores in ordinem digeram et quod ille in enumerandis gentilium litterarum uiris fecit illustribus, id ego in nostris faciam, id est, ut a passione Christi usque ad decimum quartum Theodosii imperatoris annum, omnes qui de scripturis sanctis memoriae aliquid prodiderunt, tibi breuiter exponam. Fecerunt quidem hoc idem apud Graecos, Hermippus peripateticus, Antigonus Carystius, Satyrus doctus uir, et longe omnium doctissimus Aristoxenus musicus. Apud Latinos autem Varro, Santra, Nepos, Hyginus, et ad cuius nos exemplum prouocas, Tranquillus. Sed non mea est et illorum similis conditio: illi enim historias ueteres annalesque replicantes, potuerunt quasi de ingenti prato non paruam opusculi sui coronam texere. Ego quid aucturus, qui nullum praeuium sequens, pessimum, ut dicitur, magistrum memetipsum habeo? Quamquam Eusebius Pamphili in decem ecclesiasticae Historiae libris, maximo nobis adiumento fuerit, et singulorum, de quibus scripturi sumus, uolumina aetates auctorum suorum saepe testentur. Itaque dominum Iesum Christum precor, ut quod Cicero tuus, qui in arce Romanae eloquentiae stetit, non est facere dedignatus in Bruto, oratorum Latinae linguae texens catalogum, id ego in eius ecclesiae scriptoribus enumerandis, digne cohortatione tua impleam. [ … ] Discant ergo Celsus, Porphyrius, Iulianus, rabidi aduersus Christum canes, discant eorum sectatores (qui putant ecclesiam nullos philosophos et eloquentes, nullos habuisse doctores) quanti et quales uiri eam fundauerint, struxerint, et adornauerint; et desinant fidem nostram rusticae tantum simplicitatis arguere, suamque potius imperitiam agnoscant. Vale in domino Iesu Christo. 12 Lucius Annaeus Seneca Cordubensis, Sotionis stoici discipulus et patruus Lucani poetae, continentissimae uitae fuit, quem non ponerem in catalogo sanctorum nisi me illae epistolae prouocarent, quae leguntur a plurimis, Pauli ad Senecam et Senecae ad Paulum. in quibus, cum esset Neronis magister et illius temporis potentissimus, optare se dicit eius esse loci apud suos cuius sit Paulus apud Christianos. hic ante biennium quam Petrus et Paulus coronarentur martyrio, a Nerone interfectus est. 79 Arnobius sub Diocletiano principe Siccae apud Africam florentissime rhetoricam docuit, scripsitque aduersum gentes, quae uulgo exstant, uolumina. 80 Firmianus, qui et Lactantius, Arnobii discipulus, sub Diocletiano principe accitus cum Flauio grammatico, cuius de medicinalibus uersu compositi exstant libri, Nicomediae rhetoricam docuit, et penuria discipulorum, ob Graecam uidelicet ciuitatem, ad scribendum se contulit. Habemus eius Symposium, quod adolescentulus scripsit; ὁδοιπορικὸν de Africa usque Nicomediam, hexametris scriptum uersibus, et alium librum, qui inscribitur Grammaticus, et pulcherrimum De ira Dei, et Institutionum diuinarum aduersum gentes libros septem, et ἐπιτομὴν eiusdem operis in libro uno acephalo, et ad Asclepiadem libros duos, de persecutione librum unum, ad Probum Epistolarum libros quatuor, ad Seuerum Epistolarum libros duos; ad Demetrianum, auditorem suum. Epistolarum libros duos; ad eumdem de Opificio Dei, uel formatione hominis, librum unum. Hic extrema senectute magister Caesaris Crispi, filii Constantini, in Gallia fuit, qui postea a patre interfectus est.
Sulpicius Severus, Vita Martini
- 1 Quodam itaque tempore, cum iam nihil praeter arma et simplicem militiae vestem haberet, media hieme, quae solito asperior inhorruerat, adeo ut plerosque vis algoris exstingueret, obvium habet in porta Ambianensium civitatis pauperem nudum: qui cum praetereuntes ut sui misererentur oraret omnesque miserum praeterirent, intellegit vir Deo plenus sibi illum, aliis misericordiam non praestantibus, reservari. 2 Quid tamen ageret? nihil praeter chlamydem, qua indutus erat, habebat: iam enim reliqua in opus simile consumpserat. arrepto itaque ferro, quo accinctus erat, mediam dividit partemque eius pauperi tribuit, reliqua rursus induitur. interea de circumstantibus ridere nonnulli, quia deformis esse truncatus habitu videretur: multi tamen, quibus erat mens sanior, altius gemere, quod nihil simile fecissent, cum utique plus habentes vestire pauperem sine sui nuditate potuissent. Nocte igitur insecuta, cum se sopori dedisset, vidit Christum chlamydis suae, qua pauperem texerat, parte vestitum. intueri diligentissime Dominum vestemque, quam dederat, iubetur agnoscere. mox ad angelorum circumstantium multitudinem audit Iesum clara voce dicentem: Martinus adhuc catechumenus hic me veste contexit. Vere memor Dominus dictorum suorum, qui ante praedixerat: quamdiu fecistis uni ex minimis istis, mihi fecistis, se in paupere professus est fuisse vestitum: et ad confirmandum tam boni operis testimonium in eodem se habitu, quem pauper acceperat, est dignatus ostendere. Quo viso vir beatissimus non in gloriam est elatus humanam, sed bonitatem Dei in suo opere cognoscens, cum esset annorum duodeviginti, ad baptismum convolavit. nec tamen statim militiae renuntiavit, tribuni sui precibus evictus, cui contubernium familiare praestabat: etenim transacto tribunatus sui tempore renuntiaturum se saeculo pollicebatur. qua Martinus exspectatione suspensus per biennium fere posteaquam est baptismum consecutus, solo licet nomine, militavit. 6. 1 Igitur Martinus inde progressus cum Mediolanum praeterisset, diabolus in itinere, humana specie assumpta, se ei obvium tulit, quo tenderet quaerens. cumque id a Martino responsi accepisset, se quo Dominus vocaret intendere, ait ad eum: 2 quocumque ieris vel quaecumque temptaveris, diabolus tibi adversabitur. tunc ei prophetica voce respondens, Dominus mihi, inquit, adiutor est: non timebo, quid faciat mihi homo. statimque de conspectu eius inimicus evanuit. Itaque ut animo ac mente conceperat, matrem a gentilitatis absolvit errore, patre in malis perseverante: plures tamen suo salvavit exemplo. 8. 1 Nec multo post, dum agrum Lupicini cuiusdam honorati secundum saeculum viri praeteriret, clamore et luctu turbae plangentis excipitur, ad quam cum sollicitus adstitisset et quis esset hic fletus inquireret, indicatur unum ex familia servulum laqueo sibi vitam extorsisse; quo cognito cellulam, in qua corpus iacebat, ingreditur, exclusisque omnibus turbis superstratus corpori aliquantisper oravit; mox vivescente vultu, marcescentibus oculis in ore illius defunctus erigitur: lentoque conamine enisus adsurgere, apprehensa beati viri dextera in pedes constitit: atque ita cum eo usque ad vestibulum domus, turba omni inspectante, processit. 19. Arborius autem, vir praefectorius, sancti admodum et fidelis ingenii, cum filia eius gravissimis quartanae febribus ureretur, epistulam Martini, quae casu ad eum delata fuerat, pectori puellae in ipso accessu ardoris inseruit, statimque fugata febris est. Quae res apud Arborium in tantum valuit, ut statim puellam Deo voverit et perpetuae virginitati dicarit: profectusque ad Martinum puellam ei, praesens virtutum eius testimonium, quae per absentem licet curata esset, obtulit, neque ab alio eam quam a Martino habitu virginitatis imposito passus est consecrari.
