Lecturas diacletoxis, Apuntes de Idioma Alemán

¡Descarga Lecturas diacletoxis y más Apuntes en PDF de Idioma Alemán solo en Docsity!

OS ESTUDOS DE DIATECTOLOXÍA CALECA DESDE 1967 Á ACTUALIDADE Xosé Luís Regucira AGO DE COM2OSTELA UNIVERSIDADE DE SAN 1. Introdución Cando en 1967 Xosé Luís Couceiro presenta na Universidade de Santiago de Compostela a súa memoria de licenciatura titulada Vocabulario de Feás, está a inaugu- rar Gcunto con Antón Santamarina) unha xeira nova na investigación lingifística sobre o galego. Nos anos seguintos, no departamento de Filoloxía Románica presentáronse un número crecente de traballos de recollida de voeabulario e, uns anos máis tarde, de teses de doutoramento de descrición lingúística dunha variedade xcográfica, entre elas a do propio Coueciro: El habla de Feás, en 1973, e que se publicaría en 1976 coma anexo de Verba. Desde daquela, os traballos sobre dialectoloxía galega pasaron por diferentes etapas. Despois dun deservolvemento notable e de traballos de gran repercusión, no- meadamente o dias Pangúístico Galego (ALGa), os traballos de dialectoloxía pasaron a un segundo plano, como consecuencia de frense cubrindo obxectivos e por resultaren prioritarias outras direccións da investigación lingúística. Nos últimos anos están a realizarse traballos que responden a novas obxectivos e que supoñien a utilización de metodoloxías innovadoras. Neste percorrido, a lingúística galega, que nacía nun estado de extrema penuria, especialmente no tocante 20 coñecemento da lingua fa- lada, foi cubrindo as necesidades derivadas da nova situación sociopolítica da lingua e desenvolvendo liñas de investigación que a foron achegando a unha situación de progresiva normalidade. 574 A Mil DIZEN QUINTOS AMIGOS LY Homenaxe 30 profesor Xosé 2. Osinicios da dialectoloxía galega: dos precursores a0 estudo na USC Os estudos de dialectoloxía galega, como se sabe, foron iniciados por filólagos alemáns, Nos anos de entreguerras Fritz Krúger, Walter Ebeiing e W. Schocder pu- blicaron valiosos traballos sobre lingua e cultura galega coa merodoloría Wérter una Sachen (Palabras e Cousas), e Hans-Karl Schncidee rcalizou unha completa descrición da fonér] morfoloxía e o vocabulario du lingua falada na comarca da Limia Baixa (Schneider 1938) (cfr. Regueira 1991), Nas décadas posteriores apareceron traballos moi destacados, como os de Dámaso Alonso (recollidos cn Alonso 1972), centrados no galego dos Oscos, e os de Zamora Vicente, que estuda a xcografía do seseo, da ghcada e das terminacións —ae / -ám (xecollidos en Zamora Vicente 1986). Entre 1962 e 1964 Ramón Lorenzo publica varios traballos especialmente interesantes e ricos en información lingúística sobre a fala da Maía seguindo a metodoloxía Palabras e Cousas (cfr. Regucira 1996) Mais a pesar de todo isto, a mediados dos anos 60 aínda seguen sendo certas as yucixas de Dámaso Alonso (1962: 16): “esta lengua lo galego], en su estado moderno, es casi una incógnita; lo es, desde luego, su vocalismo. Falta casi completamente una recogida sistemática de materiales: labor de años”. Na altura contábasc con algúns va- liosos, mais escasos, Iraballos sobre léxico; pero a mcllor descrición Angúística dunha fala galega seguía a ser a de Schneider, publicada antes da T] Guerra Mundial. Poucos anos despois da creación da sección de Filoloxía Románica na Univer- sidade de Santiago de Compostela, Constantino García comeza a dirixir traballos dedicados á recollida e estudo de materiais léxicos, con anotacións fonéricas e moy- lolóxicas. Á earencia de información sobre a lingua falada facía necesario orientar os traballos á recollida do léxico rural marifigiro, que se percibía como o máis diferen- cial e máis interesante desde o punto de vista filolóxico, e o chamado a desaparecer máis axiña ante os carios sociais, económicos e culturais que se estaban producindo (cft. Lorenzo 1962: 52; García 1976: 459); v av tempo, iniciábase unha descrición fo- nética e morfolóxica (nos primeiros tempos algo superficial) das diferentes variedades do galego. Comezon así a elaboración dun número importante de memorias de licen- ciatura e de teses de doutoramento que trataron de cubrir as carencias denunciadas polos filólogos que se achegaban ao galego. 3. As descricións da lingua falada ec o Atlas Lingúístico Galego As primeiras teses de licenciatura desta serie foron as de Santamarina (Poca bulario del valle de Suarna) e Comeciro (Vocabulario de Feás), ambas de 1967. Estas Os estudas de dialectojonía galega desde 1967 d actualidaido memorias, despois dunhas breves notas sobre a xcografía, a poboación e a cconornía da área de estudo, conteñen unha breve caracterización lingúística da fala local, e a seguir o corpo do traballo, consistente nun vocabulario disposto tematicamente (organizado segundo os termas da vida cotiá da xente da aldea: a casa, o gando, os traballos agrarios, on esixencias teóricas e metodolóxicas que Este modelo, o forno e o pan, 0 Carro. estaban ao alcance dos Licenciados en filoloxía da época, resultou extraordinariamente produtivo: deu lugar a un número moi elevado de traballos e permitia acumular gran cantidado de materials lingúísticos (léxicos, fundamentalmente) e etnográficos. Nos primeiros anos 70 empezaron a deseñarse. traballos de maior envergadura: teses de doutoramento. Á primeira tese sobre lingua galega presentada na Uniersida- de galega foi a de Enríquez Salido (1971), titulada El babía de O Grove, que consistía fundamentalmente nun vocabulario disposto alfabeticamente. Nese mesmo ano, José sidade Complutense de Madrid unta Álvaro Porto Dapena presenta tamén na Unive tese sobre a fala da comarca ferrolá, un trabatlo de moito maior alcanec, do que pu- blicaría o primero tomo como anexo de Verba uns anos máis tarde (Porto Dapena 1977). E de novo en 1973 Antón Santamarina e Xosé T.uís Coucelro presentan ca- dansúa tese sobre as falas do val do Suarna e de Feás, respectivamente. Estes traballos xa non se limitan á recollída e clasificación de materias léxicos, senón que tratan de dar unha visión integral da fonética e fonoloxía diacrónica e sincrónica da fala estuda- da, seguida dunha descrición granmrical, centrada na morfoloxía nominal e verbal. Tamén en 1973 María do Carme Ríos Panisse presentou a súa tesc de douto- mas de Galicia (publicada en mo repertorio ramento titulada Vomenclazura de la fauna y flora maríti dous anexos de Verba en 1977 c 1983), que recolle gran parte do ricu léxico con que se nomea a fauna e a Hora mariñas nos portos galegos, desde lúguciras (xa en Ásinrias) ata Caminha, fronte á Guarda. E a primeira enquisa de gran alcance levada a cabo de maneira sistemática sobre o galego, e en certa mancira é un precur- sor dos traballos do Atfas que se fan poñer en marcha nos anos seguintes. Parte dos materiais recollidos, complementadas con novas enqui izadas tamén por Ríos Panissc, constituíron a parte galega do Léxico de los marineros peninsulares, dirixido por Manuel Alvar (1985-1989). Pero para daquela xa se producira un cambio maior no panorama dos estudos universitarios sobre o galego. A necesidade notoria de investigación lingúística solve o galego, así coma as evidentes posibilidades de desenvolvemento que esta invustiga- ción permitía dentro da Universidade, non se lle escaparon a Constantino Garría, que en canto tivo ocasión (que lle veu dada pola Ley Genera? de Educación de 1970, que permitía o estudo das “lenguas autóctonas”) puxo en marcha o Instituto da Lingua Galega, xa en 1971. E este Instituto comezou a publicar no mesmo ano os manuals VOS ABLGOS MY 0 profesor Xesé 1 mis Conceiro 4. — Asfronteiras do galego e o galego exterint ás fronteiras administrativas de Galicia Un dos terreos gue atraca maior interese a partir dos anos 90 fo1 o estudo do chamado “galego exterior”, fundamentalmente o galego de Asturias, de León e Za mora € as falas de raíz galega da provincia de Cáceres. O primeiro lingúlista que nestas épocas se preocupou de estudar o galego de Asturias e de Castela León (e tamén de promover a reivindicación de dereitos para os falantes) oi Francisco Fernández Rei, quen publicou a partir de 1985 varios tra- ballos sobre a caracterización lIingiística e os límites destas falas, así como sobre a súa situación sociolingitística (p.e. Fernandez Rei 1992). Das catro zonas citada , o galego de Asturias é sen dúbida o que atraen e atrac maior atención, debido 30 conílito que os sectores asturianistas ligados 4 Academia de la Llingua Asturiana crearon e continúan a alentar. Sobre o galego de Asturias o lingiiista que máis e mellor traballou foj sen dúbida Xoán Babarro, quen en 1994 presentou ma Universidade de Santiago de Compostela unha tese de doutoramento (publicada en 2003) sobre a varacterización lingúística, a delimitación e descrición da situación sociolingiística destas alas. Vamén Frías Conde lle dedicon algúns traba- llos (en particular unha monografía, Frías Conde 1999). Recentemente dons Exfarmes lingúísticos sobre o galego de Asturias, desiguais en calidade e en rigor (cfr. Regueira 2007) —un deles publicado pola Academia dela Llingua Asturiane (2006) e o outro pola Asociación Abertal (2007) — permiten comprobar os argumentos utilizados po- los que negan que esas falas sexan variedades da lingua galega, en contra de toda a tradición «da hispanística e da romanistica, e os dos que a afirman. Basta unha lectura de ambos informes para que o lector con criterio poida discernir os argumentos lin- gúísticos e sociolingiiísticos utilizados fronte á manipulación con fins políticos etec- tuada por certos grupos. Pola súa parte, o galego do Bierzo foi estudado por Manuel Gutiérrez Tuñón en diferentes traballos, entre eles un Aras Lingitático do que se publicaron dous vo- lurnes 1996 e 2002. A fronteira entre o galego e o leonés nestas terras lot revisada e establecida por Ána Seco, munha memoria de Iicenciatura e nalgunhas publicacións derivadas (Seco Orosa 1998). Fóra de Galicia, U'red Boller publicou en 1995 a súa tese de doutoramento, pre- sentada na Universidade de Kiel, que consiste nun atlas Iingúístico, elaborado segun- de o modelo do ALGa (Boller 1995: 10), da rexión de contacto entre galego, leonés e portugués (SO de Ourense, O de Zamora e Vinhrais, en Tras-os-Montes), «sí como da rexión Lonbada-Quteiro-Aliste, de contacto entro leonés e portugués. Desta tese derivarían diferentes artigos de revistas e comunicacións en congresos, Os estudos Por último, as falas de orixe galega de San Martín de Trevello, As Ellas e Val- verde do Fresno, ignoradas ata os anos 80, furon obxecto de atención c motivaron un certo número de traballos e publicacións. O principal investigador dos aspectos lingútisticos, sociolingitísticos e históricos destas falas é Xosé Henrique Costas Gon- zález, entedrático de Tiloloxía Galega da Universidade de Vigo, quen les dedicou unha serie de traballos que arrancan en 1992 « chogan a actualidade (por citar só dous deles, Y. Costas González 1992, 1999), ao tempo que leval»a a cabo diferentes accións tendentes a difundir o cofecemento destas falas e a apolar os grupos locais que traba- lan pola sña promoción. 5. — Os novos achegamentos á dialectoloxía: o ABR, a dialectometría e a prosodia Os datos do AT.Ga, ademais de mostrar a variación xeográfica do galego e fa- cer posible a elaboración do Ira] des dialectos do galego, como fixo Fernández Reí, tamén permiten situar o galego dentro de ámbitos Iingúísticos máis extensos, Ásí, o equipo de investigadores do ALGa participa, baixo a dirección de Manuel Gonvález, no Atlas Linguarian Kurapae (ALE) e no Alas Linguistique Roman (AUR) (González. 2004), dous proxectos de ámbito europeo € románico, respectivamente. O ALiR é un atlas de segunda xeración, interpretativo, que se basea nos datos recollidos por traba- llos de cartografía lingúística previos (no caso galego, no ALGa) e en datos dinlectais recollidos en tralallos diversos. A súa Ánalidade é mostrar, a través de mapas « de co- mentarios, a diversidade de áreas lingiíísticas na Rormanta e tamén os lazos existentes entre unhas e outras'. Máis rocentemente Xulio Sousa e outros investigadores do equipo de ALGa comezaron a interpretar os datos do ALGa á luz, da dialcctometría, unha metodoloxía, desenvolvida fundamentalmente por Hans Goebl (v. p.e. Goebl 1984), que permite cuantificar a variación dialectal entre diferentes puntos dunha rede. Algúns traballos xa foron publicados (Sousa 2006 e Sousa, Álvarez k Dubert 2006) e no seo de TLG un equipo de tralallo coordinado por Xulio Sousa está a desenvolver nn proxecto de investigación sobre dialertometría dos dialectos galegos. Xa hai uns anos, Joño Sara- mago (2002) aplicou esta metodoloxía para cuantificar a diferenciación léxica entre os puntos portugueses enquisados para o AT.PL e os galegos, cos datos do AT.Ga. 1 Y. hrtp/2w3.u-grenotie3 fr/diatecto/ALIR£br hon (marzo 2008) 380 AM DIZEN QUINTOS AÑUiGiOS EY Hemenaxe 66 profesor Xosé Luís Cometiro Outra ltña nova ma dialectoloxía € « realización de nrapas prosódicos. lén galego xa se realizaran algúns traballos sobre a entoación dalgunhas (alas, en particular 4 me - moria de licenciatura de Anxos Sobriño (que publica parte dos resultados en Sobrino 1999) sobre vs modelos entoativos do Baixo Miño. Nos últimos anos un equipo do Instituto da Lingua Galega, encabezado por Manuel González e Elisa Fernández Rei, está a participar no proxecto AMPER (Atlas Multimedia Prosódico do Fspazo Románico), un proxecto multinacional que pretende claborar un atlas que no que estean representados os diferentes modelos entoativos dos dialectos románicos por medio da extracción da entoación, de tal xeito que sexan comparables os modelos de linguas diferentes sen que as similitudes ou diferenzas fonéticas ou léxicas entre lin- guas perturben a percepción das diferenzas ou semellanzas prosódicas”, Publicáronse xa varios traballos con resultados parciais, entre os que destaca, como mostra das po- sibilidades que ofrece este proxecto, o estudo sobre 4 fronteira prosódica entre galego e portugués publicado por Elisa Ternández e Lurdes Moutinho en 2006. 6. — Remate Pasaron xa 41 anos des que Xosé Luís Couceiro presentou a súa memoria de licenciatura, pioneira, xunto coa de Antón Santamarina, nos estudos de diaJectoloxía galega na Universidade de Santiago de Compostela. Daquela a realidade Iingiiística de galego, tanto na súa fonética coma en numerosos puntos da gramática ou no léxico, era en gran parte descoñecida. Desde entón percorreuse un camiño longo e intenso no que participaron ducias de investigadores que contribuiron coas súas achegas a añanzar o coñecemento da ri- queza e da variedade da lingua falada en todo o territorio de lingua galega. Ese camiño estivo marcado por unha obra maior, o At/as Lingúfstico Galego, que tivo repercusións máis londas e duradeiras, e da que aínda se está a comezar a explotación a fondo dos materials achegados, con atlas de segunda xcración (o 4LiR) ou coas técnicas dialec= tométricas. E por outra parte, unha nova xeración de estudos dialectolóxicos está a ser posta cn marcha, con traballos orientados a fins específicos, como é o AMPER. Aínda que seguramente é correcta a percepción de que a dialectoloxía é un dos aspectos en que o galego está máis traballado e é mellor coñecido, non debe verse 2 Unix exposición deste proxecco pode verse eo hupiAw3 u-grcunble3 dialecro/AMBER/amper. htn, + un avance pode consultarse en bttp://w3.u-gronoble3.t/dialecto/A MPER/B DAMPER/n- dex php. XOSÍ: 1.018 REGUEIRA 581 studos de diolectlonta galega desde 1967 á astualidado como un campo xa pechado á investigación. Por unba parte, non cabe dúbida de que é importante seguir recollendo información lingiística. Por outro lado, en certos aspectos, o galego non está aínda suficientemente cxplorado; en aspectos fonéticos coma o sesco, a gheada ou en aspectos prosódicos, faltan gravacións sis máticas que permitan facer estudos de vartación diatópica mM: alá das transcricións dispoñibles hoxe en día, e sobre todo que permitan estudar a variación soctal e xeracional, E por último, os estudos sobre as variedades urbanas aínda están sen inicíar, de sacado «+ tra- ballo de Dubert xa mencionado. Sen dúbida, traballo abondo para as novas xeracións de licenciados e de investigadores que se acheguen á lingúística galega. Referencias Arowso, Dámaso (1962): La fragmentación fonética peninsuler, Supl. de Enciclopedia 1 ingútstica Hispánica, Madrid: CSIC. Aroxso, Dámaso (1972): Obras completas. Vol. 1: Estudios Hingió Madrid: Gredos. ALvar, Manuel (dir) (1985-1989): Léxico de los marineros peninsulares. 4 vols. Madrid: Arco Árvarez Branco, Rosario (1980): O proname persoal en galego. 2 vols. Tese de Douto- ramento. Univ. de Santiago de Compostela. Áuvarez, Rosario, Francisco DUBERT 2 Xulio SOUSA PurvánbEz (2006): “Aplica- ción da análisc dialectométrica aos datos do Arlas Lingiréstico Galego”, en KRo- sario ÁLvarrz, Francisco Dusrer García 82 Xulio Sousa FrrNáÁNDEZ (eds. Lingua e territorio. Santiago de Compostela: Instituto da Lingua Galega / Consello da Cultura Galega, 461-493. ÁLvarez, Rosario, Henrique MONTRAGUDO 81 Xosé Luís REGUERA (1986): Gramá- tica galega. Vigo: Galaxia, 1 998*. . Baparko Gonzáuez, Xoán (1994), Galego de Asturias: delimitación, caracterización € situación sociofimgiística. Tese de Doutoramento. Univ. de Santiago de Com- postela, Public: 2 vols, A Comuna: Fundación Pedro Barrié de la Maza, 2003. BoLLeR, Fred (1995): Vie Isoglossenstaffelung in der galicisch-portugiesis panischo Kon tabizone und im Lombada-Aliste Grenzgebiet Nol. 1: Kominentar 20 Repional- spracharlas: Die diatopische Variation im Dialektraum. Vol. 2: Regionalsprachntlas mit Synoptischem Kartenteit, Gross Vollstedt: Westensee. Costas ConzáLEz , Xosé Henrique (1992): “Breve caracterización das falas (funda- mentalmente galegas) do Val do Río das Ellas”, Cadernos de Lingua 6, 85-107. 1cos peninsulares. 584 A MI DIZEN QUANTOS AMIGOS El Homenase ao profes Xové Lars Coucciro Recuerra, Aosé Luís (1996): “Os estudios de fingúística galega”, en Ramón LorENzO éx Rosario Álvarez: Homenaxe á profesora Pilar Vázquez Cuesta. Santiago de Compostela: Universidade, 21-67. a, Xosé Luis (2007): “Dous informes Ingúísticos sobre as falas da Terra Eo-Navia”, Á Trabe de Ouro 71, 87-94, Ríos Paxisse, María do Carme (1977-1983): Nomenclatura de la fora y fauna martti- mas de Galicia. Invertebrados y peces, Il: Mamiferos, aves y algas. Anexos 7 e 19 de Verba. Santiago de Compostela: Universidade. SAWramarina FERNÁNDEZ, Antonio (1973): El hadla del Valle del Suerna. Tese de Doutoramento. Univ. de Santiago de Compostela. SARAMAGO, Joño (2002): “Dif erenciagáo lexica] interpontual nos territórios galego e portugués”, en Rosario ÁLVAREZ, Francisco DUBERT Garcia Se Xulio Sousa PernáxDez (eds): Dialectoloxía e Léxico. Santiago de Compostela: Instituto da Lingua Galega / Consello da Cultura Galega, 41-68, SCHNEIDER, Tlans-Karl (1938): “Srudien zum Calizischen des Timiabeckens (Orense - Spanien)”, Volistum und Kultur der Rorsanen 11, pp. 69-145 e 193-281. Seco Orosa, Ana (1998): “O trazado da fronteira do galego na provincia de León”, Estudios Bercianos 24, 32-47. Sogrivo Pérez, M. dos Aros (1999): “A entoación do galego do Baixo Miño. Aproximación descritiva”, Cadernos de Lingua 20, 97 125, Sousa FERNÁNDEZ, Xulio (2006): “A nálise dialectométrica das variedades eolingiís- cas galegas”, en M, C. Roláo BerxARDO és 11. Mateus MOYTENTGRO (orgs.): d Encontro de Estudos Dialectológicos: Actas. Ponta Delgada: Instituto Cultural de Ponta Delgada, 345-362, Tapoana Cin, Manuel (1979): El habla del valle de Verín. Anexo 15 de Verba. Santiago de Compostela: Universidade. ZAMORA VICENTE, Alonso (1986): Estudios de dialeciología la Verba. Santiago de Compostela: Universidade. pánico. Anexo 25 de ABI DIRAN QUANDON ADIICIOS EY Pomenaxe q prefisor Xosé Luis Couceivo Universidade de Santisgo de Compostela, 2008, ISBN 978-31-9887-118-0, ppp. 165-399 SOBRE ALGUNAS ALTERNANCIAS DE LAS PREPOSICIONES POR Y PARA Ma José Rodríguez. Fspiñeira UNIVERSIDADE DE SANTIAGO DE COMPOSTELA: 0. Este trabajo tiene como finalidad examinar algunas afternancias entre dos preposiciones iberorrománicas (por y para) en entornos léxicos específicos: en combi- nación con predicados de esfuerzo, deseo y defensa de una opinión. Intentaré demos- trar que la tendencia dominante consiste en asignar distribución complementaria a ambos relatores, y que existen dos hechos que la favorecen: a) el papel de estos nexos en la subordinación causal y final y b) la especialización en el uso que recogen tanto los diccionarios como los repertorios textuales. No obstante, existen algunos ejemplos alternantes cuya justificación hay que buscar en la diacronía de la lengua: la confluen- cia de por y para en el área de la llamada causa AnaV o final intencional, sobre todo en periodos anteriores de la lengua. Los datos que se ofrecen están referidos principal- mente al español, si bien he tratado de contrastarlos con los del gallego y portugués. Como veremos, buena parte de los usos examinados tienen como antecedente los de la preposición latina pro, lo que permite predecir ciertas coincidencias entre las tres lenguas, dado que comparten, además, la creación de una preposición con valor de “destino' y de finalidad” (para). En el estado actual no es posible afirmar que exista una fosilización comple ta de la preposición por con los verbos examinados (y mucho menos si tenemos en cuenta las ñuctuaciones diacrónicas). Ahora bien, comparto las conclusiones de Timo Riiho, obtenidas en un detallado y clarificador trabajo sobre por y para (Riiho 1979: 51, 290): el proceso de extensión semántica desde sus antecedentes latinos sigue una dirección de “creciente abstracción semántica” que ha habilitado a estas preposiciones DIALECTOLOXÍA GALEGA: HISTORIA E RESULTADOS Antón Santamarina Universidade de Santiago 4. Ántes de empezar esta disertación convén aclarar que por dialectoloxía en- tendemos todas aquelas variacións que pode haber nunha lingua entre as dis- tintas falas que a compoñen. Entran dentro dos obxectivos da dialectoloxía desde as mínimas diferencias que pode haber na cmisión dun fonema astra aquelas que afectan gravemente os sistemas, pasando, naturalmente, polo lé- xico. Ora, ó léxico adoita dárselle pouca importancia (ou mesmo ningunba) nas descripcións e interpretacións da composición dialectal dun país porque a aparición de sinónimos xeográficos é relativamente pouco frecuente por afoc- tar, as mais das veces, a palabras de escasa circulación; sabido é. por outra par- te, o vello principio da filoloxía histórico-comparativa: os cambios fonéticos operan sin mais excepción cá da analoxía mentres que as palabras teñen cada unha a súa propia historia. : Por eso nós, como é tradicional nos tratados de dialectoloxía, imos res- trinxi-la nosa mirada á fonética e á morfoloxía. Non queremos deixar de adver- tifo desde un principio porque cando mais adiante nos ocupemos da historia da dialectoloxía galega (especialmente cando falemos de Sarmiento e Sobreira) mencionaremos principalmente as ocasións en que se refiren a variantes de tipo fonético ou mortolóxico. Tampouco recurriremos mais que de maneira in- cidental ó lexico cando nos refiramos ós resultados actuais, 2. Os estudios sobre a lingua galega non van mais aló do século XVIII Neste século as días figuras de mais relevancia son Sarmiento e Sobreira. Pero tanto a obra filolóxica dun coma a do outro están orientadas cara ó estudio do léxico e das súas orixes. Outros aspectos da lingua (a gramática, a ortografía, a dia- lectoloxía no sentido en que a demos a entender mais arriba) non entraban mais que tanxcncizlmente dentro das miras dos dous frades. Nesto contrasta a nosa liustración coa de outros países hispánicos con situacións lingúísticas si- milares á nosa; sobre a lingua catalana e vasca abundan neste século, non só os dicionarios, senón tamén os tratados gramaticais (con referencias frecuentes ás variantes dialectais) e mesmo sobre as excelencias do catalán, valenciano e vasco!. Pra termos noticias algo fiables sobre as variedades do galego temos 1. Pró vasco ver un resume referente ós estudiosos en Antonio Tovar, Mitología e idenlngía sobre la dengua vusca, Historia de los estudios sobre ella, Aliauza, Madrid, 1980. As referencias ós contem- poráneos de Sarmiento e Sobreira figuran nos capírulos 1V- VI Recordemos entre os grandes vaseó- 153 como no caso do seseo). Pero, pase ou non a ser un fonema novo, a alteración do /g/ é tan notable que calquera leigo percebe este “vicio” (un rasgo eo que nos ridiculizan os de fóra cando nos arromedan). Sarmiento, que andou Gali- cia en tódalas direccións?, non menciona explicitamento en sitio ningún a gheada; nin sequera a propósito da palabra Arangijeso (=Aranjuez)'", que se prestaría a facer un comentario sobre as semellanzas do sonido /x/ castelán co /el galega, se é que houbese algunha. Na cita que demos arriba a propósito do seseo men- ciona, con todo, que Os galegos doutros países de Galicia que non son Ourcnse, teñen a propiedade de confundi-lo g co j. Pero (aínda que hoxe en Ourense non hai gheadae en case Lódolosoutros países de Galicia 51) non está nada claro o que quere decir con aquelas palabras. Pode referirse simplemente a que os galegos cando usan palabras castelás que teñen /x/ as adaptan mudando /x/ en /g/ (e cando usan palabras galegas con /g/ as adaptan ó castelán ultracorrec- tamente mudando /g/en /x/). Ou pode referirse a que realmente xa había ghea- da ou algo parecido á gheada actual; doutra maneira haboría que xustificar por qué os de Ourense, que non tiñan /x/ no seu sistema, non confunden nunca £ con j mentras que os dos outros países de Galicia si. Fu pola miña parte son partidario desta segunda interpretación; erco que a confusión só se xuslfica naqueles casos en que a pronunciación do /g/ cra espirantizada e por tanto pró- Xxima a/x/; e mantense a diferencia de /g/ e /x/ (cando se fala castelán) naqueles sitios en que /g/ mantén as súas realizacións de oclusiva « fricativa. E moi probable que Sarmiento non quixese falar da gheada intenciona- damente, poisé sabido que o sonido /x/ (mourisco) non lle resultaba simpático. Non menciona, que cu saiba, outros rasgos fonéticos. 5. Das variantes morfolóxicas (ou lónica-morfolóxicas), que cu saiba, non menciona senón a distribución dos resultados de -a n a, anum: “Asi,de cha- no, chana (por llano, llana) en tierra de Lugo, y casi tierra adentro, dicen chdo, -no: falano= faluron, pidino = pidiron, principalmente no N. da provincia da Coruña. Apenas dá outras noticias de interés referentes ás variedades. Como vimos, toma en consideración un número notable de fenómenos; de todas maneiras non se atreveu a trazar un cadro, como antes fixera Saco e como mais adiante ían facer outros. Posiblemente cra consciente da fragmen- tariedade dos datos con que operaba e preferiu deixar só constancia dos fenó- menos e da súa repartición, un por un, 16. Dosanostrinta á actualidade. A partir da obra que acabamos de comentar pasan aínda bastantes anos astra que aparezan novas obras que se refiran ás ya- riedades do galego; só € despois dos anos trinta cando volve a haber filólogos que se interesen par este tema. E agora a investigación xa se fai seguindo es- trictamente os métodos que proporciona a xcografía lingúística. Os datos refe- rentes ás variedades locais xa non son marxinais ou secundarios, dentro de obras que tiñan outras miras (o léxico, a gramática, a gramática histórica). Agora empezan os traballos puramente dialectolóxicos, feitas coas dúas pers- pectivas que adoptan estas investigacións: a que se fai en profundidade, to- mando como base pra un estudio exhaustivo un punto ou unha comarca peque- na; ou a que se fai en sentido horizontal, tomando en consideración un ou va- rios fenómenos (ou todos), estudiados no territorio galego entciro ou en zonas moi amplias. No que segue voume referir a estas dúas vertentes sin aterme xa, de ma- neira estricta, á secuencia cronolóxica. 17. Osestudios nos que se fal investigación en profundidade nun punto inau- gúranse con 11. Schneider, Studien zum Galizischen des Limiabeckens (Orense, Spanien), VKR, XI, 1937. A partir deste, a intervalos bastante longos ó princi- pio, veñen os estudios de L. L. Cortés y Vázquez, El dialecto gallego-portugués hablado en Lubián (Zamora), Salamanca, 1954; e D. Alonso e V. García Ye- bra, “El gallego-portugués de Ancares y suinterés para la dialectología portu- guesa”, CEG XVI, 19617. Despois do ano 1966, coa primeira promoción de Licenciados en Filoloxía pola Universidade de Santiago, empezaron a ser abundantes as teses de Licenciatura sobre as falas de distintos puntos da xco- grafía galega. Estas “Palas” son, normalmente, referidas ó léxico, pero como introdución adoita haber sempre unha síntese sobre as características da varie- dade do lugar ou da zona explorada. Na Facultade do Filosofía e Letras, mais tarde na de Filoloxía, dentro do Departamento de Filoloxía Románica, lévan- se presentadas desde 1968 a hoxe 44 tesinas sobre esta materia, algunhas delas publicadas entciras ou fragmentariamente en Verba*. Algunhas destas falas 37. Xa antes deran noticias del nas Actas do 111 Cológuio Internacional de Estudos Luso-Brasileiros (Lisboa 1957), L, 1959, pp. 309-339. 38. M. €. Ríos Panisse, “Vida mariñeira de Sada”, Verba 1, 1974, 181-232; J. López Fernández, “Fes- tas relixiosas e profanas de Novefontes”, ibíd. 237-242; R. Fraga García, “Notas etnolingúísticas da terra de Melide: O pan”, Verda 2, 1975, 225-236; $. López Facal, “Notas etnolingúísticas de Toba (Coc)”, ibíd. 237-294; C. E, Blanco, “Los aperos de labranza en Crecente (Pastoriza)”, Verba 4, 1977, 327-342. 163 foron posteriormente desenvolvidas en teses de Doutorado ou desenroláronse Xa desde un principio como teses: O Grove, Suarna, Feás, Verín c Marín”. Si- multancamente tamén sc preparaban teses sobre falas galegas noutras Univer- sidades do país e de fóra: Ancares, Ferrol e Valledor*".'A estes traballos pode- riamos engadir outros que non foron teses, pero que versan tamén sobre fala- res e en algún sentido están relacionados co traballo do Departamento men- cionado: os léxicos da comarca compostelana e de San Xorxe de Piguín”!. Abarcan todos ou só algúns aspectos da léxico os traballos ctnográficos de Ris- co, X. Lorenzo, R. Lorenzo, Fraguas, Bouza Brey, etc.?. 18. En sentido horizontal os traballos de dialectoloxía galega empézanse propiamente coas investigacións do ALPI, con inquéritos sistemáticos desde 1931 a 1936 e desde 1947 a 1954, Realmente o ALPI non chegou a proporcio- nar ós investigadores senón o vol. 1, publicado en 1962, cun total de 75 cartas de carácter fonético*”; eso explica a cantidad escasa de traballos que del deri- varon, De todas maneiras, as encuestas do ALPT proporcionáronlle a Aníbal Otero oportunidade de recoller moitas notas marxinais ós cadernos do cuestio- nario e delas deriva un breve artigo sobre “Irregularidades del verbo gallego” (CEG XXTIT, 1952), con resultados interesantes pró tema que nos ocupa; des- tas encuestas proceden tamén un volume considerable de palabras galegas, perfectamente definidas e localizadas, publicadas nas “Hipótesis etimológicas referentes al galtego-portugués”, aparccidas en CEG ' (1949-1971) e AO (1953-1964). j Cronolóxicamente despois do ALPI veñen os artigos de A. Zamora Vi- cente: “Geografía del seseo gallego” (Filología IT, 1951, 84-95); “La frontera de la geada”, (Hom. F. Kriger 1, Mendoza, 1952, 57-72); “De geografía dia- lectal: -ao, —an en gallego” (NRFH VIT, 1953, 73-80) e “Los grupos -uit=, vit en gallego moderno” (BF XXI (1962-1963), 1965, 57-68). Os materiais pra es- tes traballos baséanse nun inguérito realizado en 119 puntos, case todos con datos personais. Sabre a interpretación que dá Zamora ós seus datos ver mais abaixo, $ 20. A fronteira da geada na provincia de Lugo é parcialmente rctocada porP. Santamaría Sande en “La geada en la provincia de Lugo” (BCML VIII, 1965- 1966, 71-81). Cómpre non esquencer tamén que os traballos etno-linguísticos de Krú- ger, Ebeling, Xaquín Lorenzo, Schroeder* «, en xeral, todos aqueles que en- 39. M. C. Enríquez Salido, El habla de O Grove, 1971, parcialmente reproducida en Léxico de O Grove, anexo 3 de Varba, 1974; A. Santamarina, El habla del valle del Suarna, 1972, parcialmente reproduc da en El verbo gallego, anexo 4 de Verha, 1974; J. 1. Coueciro Pérez, El hubla de Feás, 1974, publicada en 1975 como anexo 5.* de Verba; M. Taboada Cid, El habla del valle de Verín. 1976, publicada parcialmente como anexo 15 de Verba; Ramón Pérez Cid, El habla de Morín 1976 (inédita). o 40. José Ramón Fernández González, £1 habla de Ancares (León), Oviedo, 1972, publicada parcial mente en Emografía y culiura del valle de Ancares, anexo 10 de Verba, 1978; YA. Porto Dapena, El Gallego hablado en la comarca ferrolana, Madrid (Complutense), 1972, publicado como anexo 9/de Verba, 1977: Celso Muñiz, El habla de Valledor, Anisterdam, 1978 41. €. García, Léxico de la comarca compostelana, anexo 1 de Verba, 1974; A. Otero, Léxico de $. Jorge de Piquín (Lugo), anexo 8 de Verba, 1977 ? 42. Podo verso unha lists bastante completa na Bibliografia dialectal galego-portuguesa, Publicagóes do Aulas Linguístico-cmagráfica de Portugal e da Galiza, Centro de Linguística das Universidades de Lisbos, 1976 43. Atlas Lingúístico de la Peninsula Ibérica, I Fonética, 1, CSIC, Madrid, 1962, 44. Véxase a Bibliografía citada na n. 42 log focan partes do léxico do NO ibérico, conteñen materiais de interés pró asunto que nos ocupa. Mesmo algúns traballos de toponimia, como os de A. Morale- jo, C. García e E. Rivas”, son propiamente traballos dialectulóxicos. Finalmente, aínda que non sexan de momento obras asequibles pra cal- quera investigador, cómpre dar conta tamén dos atlas lingúísticos nos que Ga- licia vai estar representada de forma exclusiva ou formando parte de dominios mais extensos. De maior a menor territorio son os seguintes: o ALE (Atlas Linguarum Europae), non sabomos se abandonado, pero, polo que respecta a Galicia, con tódalos puntos explorados; o ALEP (Atlas Lingúístico de España y Portugal), na mesma situación; o ALPG (Atlas Lingúístico de Portugal e de Galiza), con algúns puntos de Portugal explorados, non sabemos cántos; e o ALGa (Atlas Lingúístico Galego), que empezará a ve-la luz proximamente. (Xa se falon do ALGa neste simposio; quero lembrar aquí só os seguintes da- tos: explóranse 167 puntos do dominio galego (eran 36 no ALPT); un punto cada 200 Km”. (eran 1.100 Km”. no ALPI); un punto cada 20.000 habitantes (eran 68.000 no ALPD); ten un cuestionario de 2.700 preguntas, algunhas con posibilidade de contestación múltiple, p. ex., o paradigma dos verbos, do cal resulta un promedio de 4.000 voces recollidas por cuestionario (frente a 1.320 o ALPI). Só lago comparacións co ALPI porque é, de momento, o único ele- mento de comparación de que dispomos). Ademais dos atlas mencionados, está xa, desde hai tempo, depositado na Fundación Juan March o manuscrito do ALPM (Adas Lingúístico de los Marineros Peninsulares), cunha boa representación de puntos galegos nos que se recollc o léxico específicamente mariñeiro; podemos considerar como unha ampliación dunha zona deste Allas a Nomenclatura de la flora y fauna mariti- mas de Galicia, de M.* Carme Ríos Panisse, en parte xa publicado%, 19. Como se ve, polo que deixo exposto, u mesmo que nos outros dominios románicos, o dilema “Atlas vu plossaires” estasc resolvendo cn “Et atlas ct glossaircs”Y, Estamos, polo tanto, en condicións de proporcionar xa unha idea da ar- ticulación dialectal de Galicia porque temos unha cantidade enorme de mate- riais, moitos xa publicados e outros de inminente publicación, pero todos ó dis- por dos investigadores. Unbha idea provisional desta articulación xa se ten dado cando os datos de que dispuñamos aínda cran moi parciais. Descontando a clasificación que faí Saco, que non se basea nunha selección acertada de fenómenos nin en ideas claras sobre a distribución dos mesmos, as clasificacións feitas astra o mamen- to, de que teñamos noticias, son as de Zamora Vicente, Carballo Calero e Fer- nández Rey, que vou examinar nos parágrafos que seguen. 45. A. Moralejo Lasso, “Fontán, Fontgo y otros derivados de Fons fuente” en la toponimia gallega”, en Domingo Fontán y su mapa de Galicia, ancxo 1 de CEG, Santiago, 1946, 169-172; “Fopónimos variables con nasal o sin ellasedo/a o -endo/a ” en Varba 4, 1977, 301-510. Ambos están apora recollidos en Toponimia gullega y leonesa, Pico Sacro, Santiago, 1977; Constantino García, "Ro- sultados de -u na en gallego”, Verba 2, 1975, 151-156; Eligio Rivas, “La isoglosa Pacio/Pazo en Galicia”, Verba 3, 1976, 357-364, 46. Anexo n. 7 de Verba, 1977. ON 47. 1. lordan, “Atlas ou glossaires?”, Actas del V Congreso Internacional de Estudios Lingúisticos del Mediterráneo (27.8-1.9.1973), edit. por M. Alvar, CSIC, Madrid, 1977, 475-479 165 tica literaria pero nulos en dialectoloxía. Pot eso non debemos tomar en consi- deración a xustificación de que “aos ferroláns sorpréndenos cnormemente o [s] predorsal dos que chamamos “meiriños”, así como os seus plurás en —ns, Sentímonos craramente distintos deles no xeito de talar, mesmo na entona- ción; polo que esta zona noroccidental non debe agruparse coa costa mais me- ridional nun dialecto atlántico. A nosa fonética e a nosa prosodia fannos me- nos estrañas as falas do galego continental, que consideramos meras variantes da nosa. O ferrolán considera o galego de Lugo como máis rudo, anque careza de ghcada; pero a impresión de esotismo resérvaa para o “meiriño””, Teste- munas dostas pódense aducir pra contrapoñe-lo galego dun falante de Meira e outro de Pol, un de Arzúa e outro de Melide e mesmo de localidades menos distanciadas. No mapa n. X presento cartografiados os nove fenómenos de que se va- lcu Carballo pra face-la súa clasificación cuatripartita dos dialcctos do galego Sombreo as zonas onde se dan os catro dialectos putos e deixo en branco os dialectos de transición. A contemplación do mapa complementa sinoptica- mente os comentarios que deixo apuntados. A complexidade dos teitos € tan grande (mesmo sin tomar en consideración mais que oito fenómenos) que cal- quera intento de esquematización supón unha distorsión da realidade. 23. A outra tentativa de clasificación dos dialectos alegos É a expost: Fernández Rey no XVI Congreso Internacional de inguistica € ala Ro- mánica celebrado en Palma de Mallorca en abril de 1980, as actas do cal apare- cerán en breve; con leves variantes foi incorporada ó artigo “Galego” apareci- do na Gran Enciclopedia Gallega, tomo 14, pp. 222-255, espec. 234.230. Esta tentativa toma en consideración un número de fenómenos moito maior cós que viñan sendo utilizados astra agora. Son os seguintes (reorganizo, simplifi- co e enumero pola miña conta): j 1. Resultados de /g/ en posición fraca (ghcada): figo - figho. 2. Resultados de /g/ en posición forte (dentro do territorio de gheada): do- mingo - dominko - domingho. : 3. Resultados da antiga oposición /ts/ - /s/: transfonoloxización en /0/ - /s/ ou neutralización en /s/ (seseo): cocer - coser / coser Ccocer' e coser”). 4. Resultados da oposición /3/ - /s/ (en zonas de seseo): conservación (coxo - coso) ou neutralización en /s/ (caso 'coxo”, 'caso”). 5. Resultados das antigas oposicións /2/ - /8/, 12) - /s/ e Ida - /ts/, mantidas como [21-[51, 12] - [8] e [2] - [9] en certas zonas arcaizantes (hoje [Ote], feixe lféisc], cervo [0grbo],cozer |kozér], casa [káza] e missa |mísa]); resoltas Untcamente na seric xorda noutras árcas: /8/ - /s/- /0/ (hoxe [osej, feixe [féj- Se], cervo [0grbo), cocer [ko8ér], casa [kása], misa [mísa]); reducidas a dous membros nas zonas de seseo: /8/ - /s/ (C£.n. 3); e mesmo aun membro só (Cf n. 4). Resultados de -ú1t-, -úctr e -6ri-:loita- louta - Luita - lutia- luta. - Resultados de é $ en certas palabras ante —a: ela - ela, hora - hora. + Resultados de g g ante -o linal (<-4): medo - mgdo, posto - pesto. . Resultados de g en presencia doutro e na sílaba seguinte: miúlleres - mulle- Fes, ngve - ngve. - Ñ DS 52, Ibídem p. 10. 168 10 11. 12, 13. 14. 15 16. 17 18. 19 20, 21. 22, 24. 25. 26. 27. 28. 29. 31. Resultados de € ó ante nasal implosiva: ponte - ponte, tgmpo - tempo. Resultados de qu- e (g)w-: cuatro - catro, guardar - gardar. Resultados do antigo /a3/, que presenta desprendimento dun iode en moi- tas áreas (baixar), mentras se mantén inalterado noutras (baxar). Reultados de -anu, -anos: irmao(s) - irmán(s) - irmá(s). Resultados de -ana(s): irmá(s) - irmán(s). Reultados de -inu: cómiño - camín. Resultados de -i¡na(s), inos: viciña(s), viciños - vicía(s), vicíns - vi- cia(s), vicins. Resultados de -anes, -ones: cans-cas -cais, ladróns -ladrós - ladrois. Resultados de -ales, etc. (plurais de palabras rematadas en -¿): ani- mais-animás-animales. Distribución das formas do pronome de segunda persoa suxeito: fu - tl. Distribución dos sisternas dos pronom nk (dominko). 4. Terminación -án(s), masculina e feminina (vran(s), masán(s) ). 5. Cheísmo fespéroche ás nove) e teísmo (non te era el). 6. Vocal temática analóxica en (ti) collEche(s), (ti) col Este(3). 7. Vocal radi- cal analóxica en (ti) fOche(s), (ti) fOste(s). 8. Formas verbais con -n analóxico na primcira persoa: cantein, cantén, cantín; don, von, estón. 9, A estes rasgos pódese engadir tamén 1 como suxeito, Mobitos destes rasgos-como a gheada e a motafonía-empezan xa case no meridiano central de Galicia, pero a acumulación dcles é mais notable canto mais occidental é a terra que enfocamos, especialmente despois de traspasada a fronteira do seseo; hai que ter en conta que o seseo é un dos rasgos dialectais mais caracterizadores posto que implica unha redución e unha reorganización nosistema fonolóxico do galego; par esa razón toma Fernández Rey (como pa- rece que xa fixera antes Zamora Vicente), a isoglosa do seseo, na maior parte do seu recorrido, como o límite do galego occidental. 26. Caracterizan o grupo oriental de falas varios rasgus conservadores: l. Conservación como ditongo do hiato que se formara pola perda do -1-, -1n- in- tervocálicos: animais, ladrois frente a animás, ladrós. (Esta é a isoglosa usada por Fernández Rey pra destacar este grupo de falas). 2. Resultado fonético si- milar ó anterior nas formasténes e vénTs: teis, veis, frente a lés, vés. 3. Conservación de -ax- sin xerar ningún iode: baxar, frente a baixar. 4. Conser- vación de qua- e gua-): cuatro, guardar, frente a catro, gardar. 5. Conserva- ción (posiblemente) de iode en palabras do tipo pacio e cobicia, frente a pazo e cobiza. 6. Conservación dos grupos -u lt-, -u € - como - uil-, -ali-: muito, im4- tio frente ó mais común molto, Este carácter conservador acentúase, por camiños ás veces diverxentes, no galego de Asturias, León ou Zamora. Ver mais abaixo $$ 32-34. 5 lado destes fenómenos conservadores hai tamén algúns innovadores: 7. Redución de -inu a -ín, como en leonés: camín, 8. Redución de -ades, -edes, -ides da segunda persoa de plural a -ais, -eis, -£(1)s: cantais, comeis, par- tí(i)s. 9. Incremento frecuente de -2 á primeira persva de algúns tempos ver- bais: cantein, cantarein, hein, sein. 10. Aférese de s- no verbo stare: far, tou, taba, tarei, etc. 11. Aparición dun -¿- en fuis, frente ó mais común fas, etc, Convén notar que entre as dúas zonas marxinais de Galicia”, a oriental e aoccidental, hai ás veces solucións paralelas que poden non scr casuais, é de- cir consecuencia dun desenrolo paralelo e independente, scnón restos dunha fase común xeral, anterior á difusión da innovación. Así: muito na zona orien- tal e na de Fisterra; teís e veis da zona oriental e dos arredores de Tui (frente ós comúns [és e vés). Se días zonas (como son a fisterrá e a oriental) se mostran conservadoras tamén noutros aspectos, a hipótese dunha fase común antiga e continua, mantida cn árcas laterais, sae reforzada. 27. Estes dous grandes grupos de falas son susceptibles de ulteriores subdivi- sións. Segundo a clasificación de Fernández Roy, as seguintes: Dentro do gru- po occidental distinguense ben marcadas unha árca fisterrá e outra tudense; in- termedia hai unha zona de transición que comprende as penínsulas do Salnés e do Morrazo; completaria cste grupo de falas occidentais, xa como unha área de transición entre as occidentalis e centrais, unha área límega. 53. Entendemos convencionalmento por Galicia a que queda ó occidente das isoglosas de porta/puer- ta, pedra/piedra; pola parte meridional a que queda Ó N do seu límite administrativo. 171 32. O carácter conservador da zona oriental acentúase, ás veces porcami- ños diverxentes, no galego de Asturias, León e Zamora. A zona galego-asturiana caracterizase Polos seguintes rasgos, entre ou- tros: 1. -l-intervocálico conservado: freixolo, calenda, rales (=freixó, quenda, raisarasureás). Loxicamente esto leva como consecuencia que o pronóme ab- xecto directo de terceira persoa sexa sempre lo, la, los, las: síntolo, fágola (frente ó resto do galego: síntoo, fágoa e variantes), 2. L-e-li- poden palatali- zar: llúa, lleite, ella. (Fsta particularidade debía ter antigamente a frontcira mais ó occidente dado que en zonas onde hoxc é común !. persisten topónimos con Eb (Llencias, Llouxas). 3. Conservación do hiato dos, -ía(s) procedente de - os, -¿a(s) (conservado en Ancares): vicios, vicía, vicías, 4. A vocal ó, segui- da de nimplosivo, é aberta: pantalón, fonte, lombo. 5. Os artigos determinati- vos son el, a, lo (este último, neutro). 6. Mantéñense as formas etimolóxicas estos, esos, elos (frente ó galego común estes, eses, eles). 7, Os perfectos fracos dos verbos da segunda teñen -5-, igual cós fortes: collgmos, collestes, coligra; dixqmos, dixgstes, dixera (frente ó galego común coligmos, collgstes, collgra, dixgmos, dixestes, dixgra). 8. O perfecto do verbo ser tén vocalismo aberto: Fo- mos, fostes, fora, fose (frente 6 que é común en galego: femnos, etc). 9. mgu conserva o seu vocalismo etimolóxico: tamén o conserva gu. Eu, con timbre aberta, aparece de mancira saltuaria por toda Galicia, pero en ningún punto tón unha abertura tan inequívoca. 10. Mantéñense as formas do posesivo tou(s) e sou(s). 33. A zona palcgo-lconcsa, aparte de ser una illa de ghcada e ter case tódolos rasgos do galego oriental e do galego asturiano, individualizase por:1. Mante- -la nasalidade vocálica arcaica: algúa, xatía, phán “gando”. 2. Pola palataliza- ción de á: irmá, fíár, 3. Presentar dobre acentuación: xlésta, colméa 4. Au- sencia de -n na primeira persoa dos perfectos da segunda e terceira: collí, partí, dixe, etc. 34. A zona galego-zamorana, aparte de tódulos rasgos do galego oriental, destácase por: 1. Carecer de che (excepto Porto); te vale como dativo e como acusativo. 2. Collí, partí, fice, sin-n como enancarés.3. A vocal temática dos perfectos da primeira unifícase coa dos perfectos fortes (como en ancarés): canteste(s), cantera, cantese, ete.(= deste (5), dera, dese). 4. En Hermisende e Lubrán, le por" lle(s). 5. En Porto. disimilación -0%->-04-: dois, ottro, toiro, foi fouce”. 6. En Her misende, entre os vellos, conservación das sibilantes so- Noras. 35, Entre as dúas zonas extre mas, caracterizadas unha pola abundancia de fe- nómenos conservadores (a oriental) e outra por fenómenos innovadores (aoc- cidental) queda un amplio territorio que se define negativamente pola ausen- cia de fenómonos característicos tanto nun sentido coma nontro, Á única iso- glosa de importancia que atravosa este territorio é a da ghcada; pero falta nel a acumulación de rasgos que lle fagan resaltar cunha personalidade definida, Hai, de todas maneíras, dentro desta zona neutral, unha área que ocupa o NO da provincia de Lugo e o NL da da Coruña, coincidindo aproximadamente coa diócese de Mondoñedo, que ten certos rasgos singulares, Estes rasgos son os seguintes: 1. A primeira e segunda persoas de Plural dos presentes de subxuntivo de tódolos verbos son en -emos, cedes: cantemos, cantedes; collemos, colledes; Partemos, partedes (frente ó galego común cantemos, cantedes; collamos, colla- des; part(ijamos, part(iJades).2. Sere estar teñen un presente de subx. analóxico 174 de ter: seña, señas, etc., fesjteña, (es)teñas, cto. 3, A sentes do verbo facer ¿ faig-(faigo, faiga), frente ó común fas- (eso, 1d Mantéñense os presentes etimolóxicos dos verbos salir e valer: sa lo, val o a valla, etc. (frenteó comúnsal(iJo, valio, etc.). 5. Dentro desta Ares encón ran cs sin formar unha mancha compacta, solucións sorprendentes na éncl ise los o on _ mes: síntol (=síntoo), mercáboi (mercábao), cánsaiwcánsee (=cánsaa). 6, , e: xicamente tén solucións bastante específicas: predominan felgorefolgueira, golpe, cimón, etc., frente ós mais comúns fentow fieito, raposa, grelo. o Aigúns destes rasgos son conservadores (sello, vallo), autros, os mais, son sorprendentemente innovadores. 36. Esta é,en resume, a articulación dialectal do galego tal como podemos hoxe percibila. A carta tal como a trazou e interpretou Fernández Rey noné ata a ( cto nitiva porque non se poden de momento explotar convenientemente os al an se tenen; cando se poida dispor deles xa mais elaborados, é decir, cando 0 ALG: a estea totalmente cartografiado, haberá que corrixir dlgúns puntos, matizar os tros, engadir por algúns lados, eliminar por outros. Esta visión anda se corra 4 mais cando se dispoña doutros materiais sin recoller; porque O trabal o e Er no non está totalmente acabado: haberá que facer mais inquéritos en 7 un ie ¡ad . en distintos puntos e haberá que facer tamén mis fita a rodo do ALGa ena En has zonas ricas en fenómenos pra traza-las fronteiras con mais aproximación. re rase que acudir á toponimia e mesmo ós documentos antigos! AR esto poderase facer unha carta ainda mais precisa e interpretar así desde dis ista o feito dialectal galego. o . A ose dicpoña de todo eso poderase intentar dentro do posible outra “clasificación” dos dialectos do galego, se é que hai lugar a ela e, igualmente, confeccionar táboas dialectométricas (6 xeito de Séguy e outros) con que se poi- dan establecer distancias relativas entre distintos puntos da xeografía galega e s spánica. . o eraomento esta que veño de expoñer é a última e menos mala das a ancira provisional poderiamos quizais decir quea contemplación do mapa dialectolóxico de Galicia dá a impresión de que hai unha zona Cara terizada como irradiadora de innovacións (a occidental) e que as on ls inn vadoras van alcanzando cada vez menos territorio cara ó oriente canto mais re- centes son as innovacións. Se pra cartografia-los dialectos do galego sasemos unha escala de tonalidades que fuse do branco ó negro e tomasémo-lo branco como o extremo mais conservador e o negro como o mais innovador, 08 grises mais escuros estarían nunha franxa estreita entre Fisterra e A Guardia; os a ses mais claros noutra franxa estreita que comprendería a zona oriental e Lugo e Ourense e as oceidentais de Asturias, Lcón e Zamora; caes gos e tremos quedarían os grises intermedios, gañiando sempre cn intensi ade an mais $ occidente. Creo que esta imaxe cromática dá unha idoa bastante tea do que é macroscopicamente a articulación dialectal do galego. Persisten deste modo as divisións de oriental e occidental (continental e atlántico) pero pres- cíndese da arbitrariedado de considerar que a fronteira está neste ou naguel fe- nómeno. 175 INTERVENCIÓNS Jórces Lana: Nun estudio sobre o galego cómpre non só atender ás fronteiras dos fe- nómenos lingitísticos, senón tamén identi- fica-tas áreas innovadoras e conservado- ras. Só así podemos chegar a tez informa- ción sobre os centros innovadores. Ás veces coinciden nunha frontcira dúas innova- cións de diferente proveniencia. Esto vale posiblemente prás isoglosas galegas seseo! s -0 (por ex, casa-caza). Tanto o seseo co- ma o cambio fonético disimilatorio que le- va de ga 0, representan innovacións. Pola miña parte, cuido que o cambio a Use pro- pagou desde o Centro da Península. Ramón Lorexzo: Sobre a opinión de Júr- cn Lang de que se deberían ter en conta tamén as innovacións do galego pra esta- htecer fronteíras dille que xa está feito. Sobre a opinión do mosmo Lang de que a pronuncia [0] de galego é influencia cas- telá, contesta que é inadmisible e non ten sentido: Na Idade Media había unha distin- ción fonolóxica, idéntica en galego u caste- tán, entre 2/8, o mesmo que noutras linguas romávicas. A diferencia do portugués ou do francés, por exemplo, o galego € o cas- telán perderon os sonidos sonoros, polo que se chegou a unha desfonoloxización e 06 quedov a africada xorda [$]. A partir desta, xa houbo evofucións moi diferentes. O castelán de Castela chegou á fricativa [9J, mentres no Sur e en Aunérica se chegou as predorsal vu coronal, habendo mesmo confusión cos apical. O mesmo sucedcu en Galicia. Hai zonas de [0], outras de s pre- dorsal e outras de s apical, con confusión de S/£ medievais. Son resultados paralelos, pero non se pode decir que o [8] entrou no galego por influencia castelá. ¿Cómo se vai admitir unha cousa así e que o castelán impuxo un sonido nunha zona mol grande, compacta e, ás veces, totalmente aiflada? Pola mesma razón de coincidencia hahería que supoñer influencia castelá en tódalas zonas do retorrománico en que hai [8] ou nas de Italia Septentrional en que se che- gou a [0] ou a[s] como en galego. Se a ceceo fose un fenómeno de importación moder- na, habería que esperar pUmerosos casos de ultracorrección (os “trueques de sí antes” non son cn galego mais frecuentes do que en castelán). (As intervencións de X. Filgueira Val- verde, X. R. Barreiro Fernández, J. M. Picl, X, Alonso Montero, 1. do Amaral e Celso Cunha non fuí posible transcribilas por defecto da grabación). Fraómcuvs que divulen Celica ea dro as ouridertais e dreas oriemals. [dowíaka! ¿Edocafuga] (algo simplificado) ue foste(o), fotis) fuche(s) Ue collenic(s), cofleche(s)Jcollines, collicic(s) . paro lacio camiño/cumin 25 cai emimmás / amwnals de fromuciza amo / cas comido en pase todo trazado cun dende) mas) Es. scerads/ animales. dre Freno).