Morfoloxía do galego, Apuntes de Idiomas

¡Descarga Morfoloxía do galego y más Apuntes en PDF de Idiomas solo en Docsity!

Morfoloxía do galego

Francisco Dubert García

Curso 2017 - 2018

Cinco axiomas estruturais da lingüística estrutural (compartidos por moitas escolas

posteriores, Simone 1993 : 64 - 65 ).

1 ) Niveis de análise:

“Tendo en conta que as linguas son obxectos complexos, para afrontar o seu estudo é

necesario […] facelas o máis manexables posible. Toda lingua, polo tanto, se decompón en

distintos NIVEIS DE ANÁLISE, cada un dos cales se pode estudar independentemente, e entre

os que, ademais, se poden detectar interrelacións”

2 ) Xerarquía de niveis:

“Entre os niveis de análise existe unha RELACIÓN XERÁRQUICA, no sentido de que cada nivel

ESTÁ FEITO dos elementos do nivel inferior, e CONSTITÚE cos seus propios elementos o nivel

superior”

3 ) Segmentación

“En cada nivel de análise se poden efectuar SEGMENTACIÓNS, ou sexa seccionar a cadea

lineal do enunciado en ELEMENTOS (ou UNIDADES) sucesivos. […] A operación de

segmentación pode ser DETERMINADA (é dicir, pode executarse con total certeza) ou ben

(nalgúns casos) INDETERMINADA”.

4 ) Unidades mínimas

“En cada nivel, nun determinado punto a análise chega a unha unidade que xa non se pode

segmentar de novo, sen con iso pasar ó nivel inferior (se é que o hai). […] Todo nivel ten unha

UNIDADE MÍMIMA PROPIA”.

Unha das misións da lingüística é organizar as alternancias.

Alternancia : unha variación sistemática entre unha forma e outra,

que depende dos sons ou de morfemas veciños. Trask 1997 : s.v.

Alternation.

Un método: reducir as unidades alternantes a unidades non-alternantes,

agrupando as alternantes nun nivel superior, non-alternante.

nivel X’’ //luθ//+ //s//

nivel X’ /lus/ & /luθes/

nivel X [lus̺ fɾiɐ]~[luz̺ β̞ɾãŋkɐ] & [luθɪs̺]

Actualmente, débeo facer tendo en conta a posibilidade psicolóxica destes

mecanismos de redución, pois hoxe queremos describir os coñecementos

lingüísticos dos falantes con que producen e decodifican enunciados.

Alternancias alofónicas, automáticas (nivel X)

[ũ m ˈbas̺ʊ], pero [ʊ ˈβ̞as̺ʊ]

Alternancias fonémicas, automáticas (nivel X’)

[ɐ ˈpas̺], pero [ɐs̺ ˈpaθɪs̺]

[es̺ˈtas̺], [es̺ˈtaɾ], [es̺ˈtaɾ ˈβ̞ɛ̃ŋ]

Alternancias morfofonémicas, non automáticas (nivel X’’)

3 Sg.Ind.Prs[ˈkɔmɪ], pero^2 Sg.Imp[ˈkomɪ]

católi[kʊ] / catoli[ki]ño / catoli[θi]smo

filólo[ɡʊ] / filolo[ɡi]ño / filolo[ʃiɐ]

Alternancias supletivas, non automáticas (nivel X’’)

fago, fas, facemos, fixen

Alternancias sintácticas (nivel Y)

quero ir vs. quero que vaias

quero volver vs. quero que volvas

Quedaba un quinto axioma (Simone 1993 )!!!!

5 ) Economía e recorrencia

“As unidades mínimas de todo nivel teñen un NÚMERO LIMITADO e son

RECORRENTES. […] A mesma unidade dun determinado nivel ten que ser

RECORRENTE, ou sexa, ten que poder aparecer un número ilimitado de

veces na enunciación”.

2 ª articulación 1 ª articulación

f des

f-acer des-facer > facer, re-facer, a-facer

f-alar des-montar > montar, re-montar

a-f-ta des-enganchar > gancho, ganch- ud - o , ganch- ud - a

cabez - ud - o , cabez- ud - a

teim- ud- o , teim- ud - a

• Relacións sintagmáticas ( in praesentia )
• Relacións paradigmáticas ( in absentia )

Dous aspectos da morfoloxía: economía e cohesión.

“A morfoloxía ten unha evidente función ECONÓMICA. Efectivamente, se as linguas non tivesen

morfoloxía, deberían dispor dun elemento distinto para cada posición sintagmática: dito doutro

xeito, dunha mesma palabra non se poderían sacar formas diferentes nin palabras novas, e non

sería posible a reutilización das palabras xa coñecidas, coa consecuencia dunha forte perda de

economía” (Simone 1993 : 106 ).

Economía na derivación:

mexillón > sector mexilloeiro; madeira > sector madeireiro / madeirista (*materiaria, *material ) ;

conserva > sector conserveiro

leite > sector leiteiro / sector lácteo , pero produtos leiteiros (?)/ produtos lácteos, vaca

leiteira/*láctea.

PERO

corazón > problemas *corazoneiros , *corazoeiros, *corazónicos ; problemas cardíacos, problemas

de corazón

‘Lugar onde abunda X’: viñedo, freixedo , piñeiral, eucaliptal, herbal, carballeira, toxeira, breixeira.

Economía na flexión:

problema cardíaco > problema-s cardíaco-s

nen-o-s bonit-o-s, nen-a-s bonit-a-s, PERO nen-o español, nen-a española; nen-o valent-e, nen-a

valent-e

comín, bebín, morrín, batín, caín…, PERO andei, cantei, matei, fixen, quixen, puxen

Economía na flexión:

M.SG nen-o bonit-o nen-o español nen-o valent-e

F.SG nen-a bonit-a nen-a español-a nen-a valent-e

M.PL nen-o-s bonit-o-s nen-o-s españo-is nen-o-s valent-e-s

M.PL nen-a-s bonit-a-s nen-a-s español-a-s nen-a-s valent-e-s

1 SG.IND.PRT

comín andei fixen

bebín cantei quixen

morrín matei puxen

batín saltei dixen

Esta (tendencia á) economía resulta do carácter

articulado do código , e de que haxa unidades

mínimas recorrentes e que se poidan combinar e

recombinar dentro de cada nivel de análise : - eiro, - s,

- n etc.

“A morfoloxía é tamén un sinxelo pero importante medio con que as linguas aseguran a

COHESIÓN do enunciado, porque ofrece un inmenso repertorio de indicadores das

relacións existentes entre os seus distintos compoñentes” (Simone 106 )

Isto está relacionado con nocións coma a rección e concordancia.

• o neno é bo; os nenos son bos; a nena é boa; as nenas son boas
• díxomo para eu estar contento vs. *díxomo para min estar contento
• *deumo para eu vs. deumo para min

P

in XEN

Petri ACU

domum ‘cara á casa de Pedro’: o acusativo axúdanos a marcar que o

núcleo do complemento da preposición in é domum (a prep. rexe acusativo ou

ablativo) e o xenitivo marca que Petrus ten unha relación especial con domum.

Dous tipos de estrutura nas palabras

ω

F F

σ σ σ σ

R At R At R At R

N N N N C

a m i ɰ i ɲ o s̺

a m i ɰ - i ɲ - o - s̺

A morfoloxía é o estudo da estrutura interna das palabras (Haspelmath e Sims p. 1 ).

Non son estruturas isomórficas

Non hai unha relación un-a-un entre os elementos dos dous

diferentes sistemas: o fonolóxico e o morfolóxico

ω

[

V

[kan$ta$ˈba$mo]

3Sg.M

[$lo]]

Etiquetado sintáctico

Etiquetado fonolóxico

Dous tipos de estrutura entre as palabras

A morfoloxía é o estudo da estrutura interna das palabras (Haspelmath e Sims p. 1 ).

A morfoloxía é o estudo da covariación sistemática na forma e no significado dunha palabra

(Haspelmath e Sims p. 2 ).

como

comes

come

comemos

comedes

comen

bebo

bebes

bebe

bebemos

bebedes

beben

canto

cantas

canta

cantamos

cantades

cantan

salto

saltas

salta

saltamos

saltades

saltan

subo

sobes

sobe

subimos

subides

soben

durmo

dormes

dorme

durmimos

durmides

dormen

cantante

canto

canción

cantada

salto

saltador

comedor

comida

comesto

bebedor

bebida

bebedizo

O foco está na palabra

subida

durmiñón

durmida

dormente

A 3 PL do Pretérito Perfecto Indicativo exprésase con – ron

cantaron

bateron

partiron

fixeron

A 1 Pl exprésase con – mos

cantamos

batemos

partimos

fixemos

A noción “que traballa con/en X” pode expresarse con – eir

zapateiro

ferreiro

latoeiro

A morfoloxía é o estudo da covariación sistemática na forma e no significado dunha palabra

(Haspelmath e Sims p. 2 ).