Poradnik, Streszczenia z Onkologia

Pobierz Poradnik i więcej Streszczenia w PDF z Onkologia tylko na Docsity!

Poradnik powstał przy wsparciu

Droga Pacjentko, Drogi Pacjencie!

Immunoonkologia, zwana również immunoterapią nowo- tworów, jest nową metodą leczenia chorób nowotworowych. Immunoterapia jest od kilku lat coraz szerzej stosowana w leczeniu nowotworów złośliwych. Jest to dziedzina lecze- nia nowotworów skupiająca się na wykorzystaniu własne- go układu immunologicznego pacjenta w celu zwalczenia nowotworu. Niniejszy materiał poświęcony jest omówieniu podstawowych informacji na temat mechanizmu działania immunoterapii oraz objawów, które mogą wystąpić podczas stosowania leków z tej grupy a także sposobu postępowa- nia w przypadku ich wystąpienia. Immunoterapia jest przez większość chorych dobrze tolerowana. U części chorych do- chodzi jednak do wystąpienia działań niepożądanych. Im- munoterapia jest leczeniem działającym na cały organizm, podobnie jak chemioterapia, ale mechanizm jej działania i wpływ na organizm człowieka są odmienne, dlatego też działania niepożądane immunoterapii są inne. Niniejszy poradnik zawiera praktyczne wskazówki, które pomogą we wczesnym rozpoznaniu działań niepożądanych, celem wdrożenia właściwego postępowania medycznego we wła- ściwym czasie. Podczas leczenia immunoterapią bardzo waż- ne jest, aby pacjent posiadał stosowną wiedzę, która pozwoli zminimalizować ryzyko wystąpienia ciężkich, w tym zagraża- jących życiu powikłań.

Twoje zaangażowanie w proces leczenia jest bardzo ważne, bowiem jego powodzenie zależy w olbrzymim stopniu wła- śnie od Ciebie. Zawsze, gdy idziesz do lekarza innych spe- cjalności zabieraj ze sobą informacje o leczeniu stosowanym z powodu Twojego nowotworu. Pamiętaj, że powikłania im- munoterapii mogą wystąpić nawet po wielu miesiącach od jej zakończenia, nawet po upływie roku.

Stosowanie immunoterapeutyków jest związane z możli- wością wystąpienia działań niepożądanych, wynikających ze zwiększonej aktywności układu immunologicznego. Wczesne zidentyfikowanie działań niepożądanych i odpo- wiednia interwencja, mają istotne znaczenie dla prawidło- wego stosowania procesu leczenia. Każdy pacjent poddany immunoterapii powinien znać objawy działań niepożą- danych pochodzenia immunologicznego. Jeżeli zauważy jakikolwiek objaw niepożądany, powinien ten fakt zgłosić lekarzowi prowadzącemu. Lekarz prowadzący wdroży odpo- wiednie postępowanie.

Pamiętaj proszę o:

- zadawaniu pytań

Nie bój się prosić lekarza lub pielęgniarkę/koordynatora o wyjaśnienie wszelkich nurtujących Cię wątpliwości, py- tań czy problemów, tak abyś czuł /czuła się komfortowo. Jeżeli czegoś nie rozumiesz, dopytaj.

- współpracy i komunikacji z lekarzem

oraz pielęgniarką

Koniecznie informuj lekarza o wszelkich zaobserwowanych i niepokojących objawach podczas stosowanego leczenia, o alergiach, sposobie odżywiania, a także o przyjmowanych lekach, również tych dostępnych bez recepty.

- dbaniu o swoje zdrowie emocjonalne

Staraj się znaleźć czas na odpoczynek i relaks, spacery na świeżym powietrzu lub inną aktywność fizyczną. W razie potrzeby porozmawiaj z lekarzem, pielęgniarką, przyjaciół- mi lub rodziną bądź innymi pacjentami. Poszukaj wsparcia w swoim otoczeniu, dowiedz się o możliwości konsultacji z psychologiem, o grupy wsparcia.

Ważne informacje przed rozpoczęciem leczenia

Podstawowe informacje na temat układu immunologicznego i immunoterapii

Wskazówki dla osób opiekujących się chorymi poddawanymi immunoterapii

Źródła informacji

Słowniczek

Piśmiennictwo

Notatki

Dostępne leki i mechanizm ich działania

Monitorowanie leczenia

Możliwe działania niepożądane

Terminarz wizyt

Ważne kontakty

Zanim Pan/Pani rozpocznie immunoterapię z po- wodu choroby onkologicznej, którą u Pani/Pana rozpoznano, ważne jest, aby poinformować lekarza o chorobach współistniejących.

W szczególności bardzo ważne jest, aby poinformować lekarza czy:

**- pacjent ma jakąkolwiek chorobę wątroby

• pacjent ma lub miał kiedykolwiek chorobę nerek
• u pacjenta występują lub kiedykolwiek występowa-** ły choroby płuc lub problemy z oddychaniem, w tym trudności w oddychaniu, którym często towarzyszy/to- **warzyszyły suchy kaszel, duszność i uczucie zmęczenia
• u pacjenta występują problemy z sercem, takie jak nie-** wydolność serca lub problemy dotyczące rytmu pracy **serca
• u pacjenta zdiagnozowano jakąkolwiek chorobę auto-** immunologiczną, np. chorobę Leśniowskiego-Crohna, wrzodziejące zapalenie jelit, autoimmunologiczne za- **palenie wątroby
• u pacjenta zdiagnozowano jakąkolwiek chorobę, wy-** magającą przyjmowania leków z grupy sterydów lub istnieją inne wskazania do ich stosowania

Podczas procesu ustalania planu i schematu leczenia należy przekazać lekarzowi informacje o wszystkich przyjmowanych lekach, w tym lekach dostępnych bez recepty (np. preparaty ziołowe i witaminy). W trakcie leczenia należy informować lekarza o wszelkich zmianach w stosowanych lekach a także o dodatkowo wykonanych badaniach lub pomiarach (na przy- kład pomiar ciśnienia tętniczego czy stężenia glukozy we krwi).

Duże znaczenie ma dokładne zrozumienie zaleceń wyda- nych przez lekarza, dlatego też istotne jest zadawanie pytań w przypadku jakichkolwiek wątpliwości. Bardzo ważne jest również, żeby lekarze innych specjalności, pod których opie- ką pozostaje pacjent, zostali poinformowani przez pacjenta w czasie następnych wizyt o fakcie stosowania u chorego im- munoterapii, ważne jest podanie nazwy leku i schematu jego stosowania oraz przekazanie informacji o tym leku. Zarówno prowadzący lekarz onkolog kliniczny, jak i lekarze innych spe- cjalności mogą zalecać stosowanie kilku leków, które mają na celu złagodzenie objawów choroby lub w związku z innymi współistniejącymi schorzeniami. Proszę odnotowywać w ta- beli zamieszczonej poniżej nazwę, dawkowanie, częstość i porę przyjmowania każdego ze stosowanych leków, z po- wodu innych niż czerniak chorób oraz leków dostępnych bez recepty, witamin i preparatów ziołowych. Chory rozpoczy- nający immunoterapię powinien otrzymać od lekarza tzw. kartę ostrzeżeń dla pacjenta, która zawiera ważne informa- cje dotyczące przebiegu leczenia oraz najczęstszych działań niepożądanych wraz ze wskazówkami, na co należy zwracać szczególną uwagę. Jest to prosty dokument przeznaczony dla chorego, przygotowany przez producenta leku, który po- winien być wydawany pacjentowi. Zawiera on ostrzeżenia związane ze stosowaniem immunoterapii. Jeżeli w trakcie kwalifikacji do leczenia immunoterapią nie otrzymasz karty ostrzeżenia dla pacjenta lub innej informacji o stosowanym leku, upomnij się o nią.

W trakcie stosowania immunoterapii nie ma konieczno- ści stosowania szczególnej diety. Mogą do niej jednak istnieć wskazania w przypadku skłonności do luźnych stolców, wystąpienia biegunki, toksyczności wątrobo- wej, cukrzycy lub zapalenia trzustki.

Pacjent poddawany immunoterapii nie stanowi zagrożenia dla

osób w jego otoczeniu, włączając w to dzieci i kobiety w ciąży.

Co to jest układ immunologiczny?

Układ immunologiczny człowieka składa się z układu limfa- tycznego, szpiku kostnego, śledziony oraz grasicy, które wyt- warzają i są miejscem przebywania wyspecjalizowanych ko- mórek immunologicznych. Niektóre struktury wchodzące w skład tego układu, takie jak skóra, błona śluzowa wyściela- jąca układ pokarmowy i oddechowy, układ moczowo-płciowy oraz rogówka oka, stanowią swoistego rodzaju barierę fizycz- ną i chemiczną w obronie przed drobnoustrojami, takimi jak wirusy, grzyby czy bakterie. W szpiku kostnym oraz grasicy powstają krwinki białe, które mają bardzo duże znaczenie dla prawidłowej odporności organizmu. Układ immunologiczny oprócz walki z drobnoustrojami, ma również za zadanie wal- czyć z komórkami nowotworowymi.

Jak działają chemioterapia, terapia ukierunkowana molekularnie, radioterapia oraz immunoterapia?

Chemioterapia i terapia ukierunkowana molekularnie oraz radioterapia działają poprzez bezpośredni wpływ na wzrost i namnażanie się komórek nowotworowych.

Immunoterapia jest leczeniem o odmiennym mechanizmie działania. Wpływa ona bowiem na naturalną odpowiedź ukła- du immunologicznego człowieka na nowotwór, sprzyjając atakowaniu i niszczeniu komórek nowotworowych. Oznacza to, że immunoterapia stymuluje układ immunologiczny do walki z nowotworem.

Immunoterapia odgrywa coraz większą rolę w walce z nowo- tworami. W 2018 roku Nagroda Nobla z obszaru medycyny i fizjologii została przyznana prof. Jamesowi P. Allisonowi z USA oraz Tasuku Honjo z Japonii. Zostali oni docenieni za ich wkład w rozwój immunoterapii nowotworów.

Należy zwrócić uwagę, iż nie wszyscy chorzy odnoszą korzyść terapeutyczną z immunoterapii, nie wszystkie nowowory rea-

Chemioterapia polega na stosowaniu leków, które hamują dzielenie komórek szybko dzielących się, jakimi są komórki nowotworowe. Chemioterapia może uszkadzać również ko- mórki zdrowe, zwłaszcza te, które szybko się dzielą.

Radioterapia polega na wykorzystywaniu wpływu wiązek energii na określone zmiany chorobowe. Wymaga wcześniej- szego przygotowania tzw. planu napromieniania, celem ob- jęcia napromienianiem określonego miejsca. Pomimo nawet bardzo dokładnego planowania radioterapii, może dojść do

uszkodzenia zdrowych komórek.

Terapia ukierunkowana molekularnie polega na wykorzysty- waniu leków, które bardziej swoiście wpływają na komórki nowotworowe aniżeli chemioterapia, działając na określone zaburzenie genetyczne związane z komórką nowotworową. Mimo to, leki ukierunkowane molekularnie mogą również uszkadzać zdrowe komórki człowieka.

komórki nowotworowe

komórki prawidłowe

Terapia ukierunkowana molekularnie

wpływa na

wpływa na

komórki nowotworowe

komórki prawidłowe

Chemioterapia (C)

Jak działa immunoterapia?

Układ immunologiczny (odpornościowy) człowieka chroni go przed komórkami nowotworowymi, niszcząc je. To powodu- je, że w organizmie zachowana jest pewna równowaga.

Czasami komórki nowotworowe wymykają się spod kontroli układu immunologicznego. Pozostają wówczas w organi- zmie człowieka i namnażają się, a nowotwór rośnie. To zabu- rza równowagę w organizmie człowieka.

komórki komórki nowotworowe prawidłowe

ciało człowieka i nowotwór

komórki nowotworowe

ciało człowieka

komórki prawidłowe

komórki nowotworowe

komórki prawidłowe

Radioterapia

wpływa na

Nowotwór jest strukturą, która wymyka się spod kontroli układu odpornościowego oszukując mechanizmy układu odpornościowego i staje się dla niego nierozpoznawalny. Na skutek tego komórki nowotworowe stają się nieśmiertel- ne, proces zmuszenia ich do obumarcia, nazywany progra- mowaną śmiercią komórkową, nie funkcjonuje prawidłowo. Dodatkowo nowotwór hamuje aktywność układu immuno- logicznego (tzw. immunosupresja). Dlatego też organizm nie jest w stanie samodzielnie zwalczyć nowotworu. Immu- noterapia ma na celu zablokowanie struktur odpowiedzial- nych za blokowanie tych właśnie funkcji układu odporno- ściowego. Do struktur tych należą tzw. punkty kontrolne układu immunologicznego, takie jak CTLA-4 (antygen, czyli substancja pobudzająca układ odpornościowy znajdująca się na powierzchni cytotoksycznych limfocytów T, czyli ko- mórek, które potrafią spowodować śmierć innych komórek), PD-1 (receptor programowanej śmierci komórkowej) i PD-L (ligand receptora programowanej śmierci komórkowej, czyli substancja, która z tym receptorem się łączy, aby pobudzić układ odpornościowy). Aktualnie dostępne leki z tej grupy to substancje (przeciwciała) będące inhibitorami tzw. punk- tów kontrolnych układu odpornościowego (CTLA-4, PD- i PD-L1), czyli blokujące sygnały pochodzące z punktów kon- trolnych układu odpornościowego.

Rodzaj leku Przykład

Inhibitory CTLA-4 ipilimumab

Inhibitory PD-1 niwolumab, pembrolizumab

Inhibitory PD-L1 atezolizumab, durwalumab, awelumab

Terapia skojarzona inhibitorami CTLA-4 i PD- ipilimumab i niwolumab