KARL MARX
FRIEDRICH ENGELS
Nemačka ideologija
Kritika najnovije nemačke filozofije
u licu njenih predstavnika
Feuerbacha, B. Bauera i Stirnera
i nemačkog socijalizma
u licu raznih njegovih prorokar21
Pripremite ispite
Studirajte zahvaljujući brojnim resursima koji su dostupni na Docsity-u
Nabavite poene za preuzimanje
Zaradite bodove pomažući drugim studentima ili ih kupite uz Premium plan
Školska orijentacija
Pripremite ispite
Studirajte zahvaljujući brojnim resursima koji su dostupni na Docsity-u
Nabavite poene za preuzimanje
Zaradite bodove pomažući drugim studentima ili ih kupite uz Premium plan
[U rukopisu precrtano:] Nemački idealizam se ni po čemu specifičnom ne razlikuje od ideologije ostalih naroda. I ova smatra da svetom gospodare ideje, ...
Tipologija: Skripte
2022/2023
1 / 66
Ova stranica nije vidljiva u pregledu
Ne propustite važne delove!
Srodni dokumenti
Delimični pregled teksta
Preuzmite Nemačka ideologija i više Skripte u PDF od Pravo samo na Docsity!
KARL MARX
FRIEDRICH ENGELS
Nemačka ideologija
Kritika najnovije nemačke filozofije
u licu njenih predstavnika
Feuerbacha, B. Bauera i Stirnera
i nemačkog socijalizma
u licu raznih njegovih prorokar
Predgovor
Ljudi su do sada stalno stvarali lažne predstave o sebi samima, o tome šta jesu ili šta treba da budu. U skladu sa svojim predstavama o bogu, o normalnom čoveku itd. ustrojili su svoje odnose. Proiz vodi njihove glave prerasli su njih same. Oni, tvorci, priklonili su se pred. svojim tvorevinama. Oslobodimo ih priviđenja, ideja, dogmi, bića iz uobrazilje, pod čijim jarmom propadaju. Pobunimo se pro tiv te vladavine misli. Naučimo ih da te iluzije zamene mislima koje odgovaraju biću čoveka, kaže jedan, da se prema njima kritički od nose, kaže^ drugi,^ da^ ih^ sebi^ izbiju^ iz^ glave,^ kaže^ treći,^ i^ -^ posto jeća stvarnost će se srušiti. Ove bezazlene i detinjaste maštarije čine jezgro novije mlado hegelovske filozofije, koja se u Nemačkoj ne samo u javnosti prima sa
užasom i strahopoštovanjem, već koju i sami filozofski heroji propo
vedaju sa svečanom svešću o opasnosti svetskog prevrata i prestup ničkoj bezobzirnosti. Cilj prve knjige ove publikacije je da skine masku sa ovih ovaca koje sebe smatraju vukovima i za koje drug i veruju da su takvi, da pokaže da oni samo na filozofski način blejeći ponavljaju predstave nemačkih građana, da hvalisanja tih filozofskih tumača samo odražavaju bedu stvarnih nemačkih prilika. Njen cilj je da iz vrgne ruglu i diskredituje ovu filozofsku borbu sa senkama stvar nosti, borbu koja odgovara ukusu sanjalačkog i dremljivog nemačkog naroda. Neki čestiti čovek uobrazio je jednom da se ljudi dave u vodi
samo zato što su opsednuti mišlju o težini. Kad bi tu predstavu izbili
sebi iz glave, recimo proglasivši je za praznovernu, religioznu pred stavu, oni bi se oslobodili svake opasnosti da se utope u vodi. Cita vog svog života on se borio protiv iluzije težine, o čijim mu je štetnim posledicama statistika neprestano davala nove i mnogobrojne dokaze. Taj čestiti čovek je predstavljao tip novih nemačkih revolucionarnih filozofa.*
- [U rukopisu precrtano : ] Nemački idealizam se ni po čemu specifičnom ne razlikuje od ideologije ostalih naroda. I ova smatra da svetom gospodare ideje,
I
F e u e r b a ch
Suprotnost materijalističkog i idealističkog gledištal3l
[l]^ [4]
11 1 1 Kako objavljuju nemački ideolozi, Nemačka je u toku posled
njih godina preživela prevrat kakvom nema ravna. Proces raspadanja Hegelovog sistema, proces koji je započeo sa StrauBom, pretvorio se u vrenje u celom svetu i njime su bile zahvaćene sve )>sile prošlosti<<.
U opštem haosu stvarale su se moćne države i začas iščezavale, he
roji su se pomaljali u trenutku, a smeliji i moćniji suparnici ih poti skivali u pređašnju pomrčinu. Bila je to revolucija prema kojoj je francuska revolucija obična dečja igra, bila je to svetska borba, pred kojom borbe dijadoha[Sl izgledaju kao tričarija. S nečuvenom žur bom su jedni principi potiskivali druge, jedni heroji misli obarali
druge, i u toku tri godine, od 1842. do 1845, u Nemačkoj je raščiš
ćeno više nego dotada u toku tri stoleća. I sve se to, kažu, odigralo u oblasti čiste misli. U svakom slučaju, reč je o jednom zanimljivom događaju: o procesu raspadanja apsolutnog duha*. Kad se ugasila poslednja iskra života, razni sastavni delovi ovog caput mortuum1 počeli su da
- [U rukopisu precrtano : ] Naravno, profani spo ljni svet nije saznao ništa o tome, jer čitav taj događaj koji potresa svet u osnovi se ticao samo procesa raspadanja apsolutnog duha. ** [U rukopisu precrtano : ] Čau§ i oglasivač pogreba, kritičar nije smeo da izostane, koji se kao reziduum velikih oslobodilačkih ratova [protiv Napoleona]
1 mrtva glava� le§
16 Karl Marx^ •^ Friedrich Engels
se rasp�_daj�, stup�i u (^) �?va jedinjen�a i .
obrazovali nove supstance. lndustnJa�c.l filozofiJe, kOJI su dotad_ žrye!t (^) �d eksploatacije apsolutnog du�a, bacili s� se s ...
ad� na ta n�ya Jed�nJenJa. Svako od njih je s naj vecom revnošcu krcm1o deo koJl mu Je zapao. Ovo nije moglo proći bez konkurencije. Ona je na početku bila prilično građanska i solidna. Kasnije, kad je nemačko tržište bilo prezasićeno a roba uprkos svim naporima nije nailazila na prođu na svetskom tržištu, ceo posao je, na uobičajen nemački način, pokvaren fabričkom i prividnom pro izvodnjom, pogoršanjem kvaliteta, patvorenjem sirovine, falsifikova njem etiketa, prividnim kupovinama, upotrebom uslužnih menica i kreditnim sistemom lišenim svake realne osnove. Konkurencija se pretvorila u ogorčenu borbu, koju nam sada veličaju i uzdižu kao prevrat svetskoistorijskog značaja, kao tvorca najkrupnijih rezultata
i dostignuća. Da bi se pravilno^ ocenila^ ova^ filozofska^ vašarska^ dreka, koja čak i u grudima časnog nemačkog građanina budi blagotvorno na cionalno osećanje, da bi se jasno predstavila ništavnost, lokalna* ograničenost celog tog mladohegelovskog pokreta, a naročito tragi komičan kontrast između stvarnih podviga ovih junaka i iluzija o tim podvizima, nužno je baciti pogled na čitav taj spektakl sa stanovišta koje se nalazi van Nemačke**.
A. IdeologiJa uopšte, nemačka posebno
1121 Nemačka^ kritika^ sve^ do^ svojih^ najnovijih^ napora^ nije^ napu štala tlo filozofije. Ona je bila ne samo daleko od toga da ispituje svoje opšte filozofske pretpostavke, - već su i sva njena pitanja ponikla na tlu jednog određenog filozofskog sistema, Hegelovog sistema. Misti fikacija se krila ne samo u njenim odgovorima već i u samim pita njima. Ova zavisnost od Hegela je razlog što nijedan od tih (^) novijih kritičara nije čak ni pokušao da podvrgne svestranoj kritici Hegelov sistem, iako svaki od njih tvrdi da je prevazišao Hegela. Njihova pole mika protiv Hegela i njihova uzajamna polemika zadovoljava se time
- [U rukopisu precrtano:] (i nacionalna) ** [U rukopisu precrtano :] Stoga pre specijalne kritike pojedinih (^) pred stavnika ovog pokreta dajemo neke op§te primedbe (o nemačkoj filozofiji i čita voj ideologiji). (Te primedbe će biti dovoljne da okarakteri§u stanovi§te na§e kritike u onoj meri u kojoj je to nužno za razumevanje i obrazlaganje daljih poje dinačnih kritika. Mi stavljamo te primedbe upravo u vezi s poglavljem o Feuer bachu zato §to je on jedini koj i je učinio bar neki napredak i čije se stvari mogu razmotriti de bonne foi [dobronamerno]), koje će bolje osvetliti ideolo§ke pret postavke zajedničke svima njima.
Nemačka ideologija • I. Feuerbach 17
što svaki od njih izvlači jednu stranu Hegelovog sistema i okreće je kako protiv celog sistema tako i protiv onih strana koje su izvukli drugi. Na početku su v� _
dil� čiste, nefalsifikova �. e Hegelove katego rije, kao što su supstanCIJa 1 samosvest, a kasniJe su obesvećivali te kategorije svetovnijim imenima, kao što su rod, jedini^ -^ jedinstveni,! čovek^ itd. Citava^ nemačka^ filozofska^ kritika^ od^ Strauf3a^ do^ Stirnera^ svodi
se na^ kritiku^ religioznz"h^ predstava. *^ Polazilo^ se^ od^ stvarne^ religije^ i
prave teologije. Zatim je na razne načine određivano šta je religiozna svest, religiozna predstava. Napredak se sastojao u tome da se i navodno vladajuće metafizičke, političke, pravne, moralne i druge predstave podvedu pod sferu religioznih ili teoloških predstava; isto tako, da se politička, pravna, moralna svest proglasi za religioznu ili teološku^ svest,^ a^ politi�ki,^ pravni,^ moralni čovek, u krajnjoj liniji
,>čovek kao^ takav<<,^ za^ religioznog.^ Unapred^ se^ pretpostavljala^ vlada
vina religije. Postepeno je svaki vladajući odnos proglašavan za odnos religije i pretvaran u kult, kult prava, kult države itd. Na sve strane
- samo dogme i vere u dogme. Svet je kanonisan u sve većim raz merama, sve dok ga prečasni sveti Max nije en bloc proglasio svetim, kako bi ga se jednom zauvek mogao otarasiti.
Starohegelovci su shvatali sve, čim bi se to svelo na neku Hege
lovu logičku kategoriju. Mladohegelovci su kritz"kovali sve, podme
ćući svuda religiozne predstave ili proglašavajući sve teološkim. Mla dohegelovcima i starohegelovcima je zajednička vera da u postoje ćem svetu vladaju religija, pojmovi, opšte. Samo što se jedni bore protiv te vladavine kao uzurpacije, a drugi je veličaju kao zakonitu. Kako se kod ovih mladohegelovaca predstave, misli, pojmovi, uopšte proizvodi svesti, koju su oni pretvorili u nešto samostalno, smatraju pravim okovima ljudi, isto onako kako ih kod starohege lovaca proglašavaju istinskim sponama ljudskog društva, - to je razumljivo i da se mladohegelovci moraju boriti samo protiv ovih iluzija svesti**. Kako su u njihovoj uobrazilji odnosi ljudi" sve ono
- [U rukopisu precrtano:], koja je pretendovala na to da bude apsolutni spasilac sveta od svakog zla. Na religiju se stalno gledalo i prema njoj odnosilo kao prema poslednjem uzroku svih odnosa mrskih tim filozofima, kao prema krvnom neprijatelju. ** [U rukopisu precrtano:] i da je cilj kome teže izmena dominantne svesti
1 Ovaj termin potiče od Maxa Stirnera, čije glavno delo nosi naslov Der Einzige und sein Eigentum (Jedini i njegova svojina). Pošto einzig u nemačkom znači i jedini i jedinstveni, Marx se u svojoj polemici, punoj ironije, obilno koristi ovom dvoznačno§ću i neprevodljivom igrom reči u vezi s njom. U našem pre vodu je upotrebljen termin jedinstveni jer je bogatiji sadržajem i zato prikladniji nego jedini.
2 Marx - Bnaels (6)
Nemačka ideologija • I. Feuerbach 19
ljen odnos prema ostaloj^ prirodi.^ Ovde, naravno, ne možemo ulaziti
ni u fizička svojstva samih ljudi, ni u prirodne uslove, geološke, oro
grafsko-hidrografske, klimatske i druge uslove^ koje^ su^ ljudi zatekli.*
Svaka istoriografija mora poći od tih prirodnih osnova i modifikacija
kroz koje^ one^ prolaze^ u^ toku^ istorije^ zahvaljujući delatnosti ljudi.
Ljude j e mogućno razlikovati od životinja po svesti, po religiji,
po bilo čemu drugom.^ Oni sami počinju da se razlikuju od životinja
čim počnu da^ proizvode^ svoj a sredstva za život, - korak koji je uslov
ljen^ njihovom^ telesnom^ organizacijom.^ Proizvodeći^ svoja sredstva za
život,^ ljudi^ posredno^ proizvode^ i^ svoj^ materijalni^ život.
Način na koji lj udi proizvode svoja sredstva za život zavisi pre
svega od svojstva samih sredstava za život koja oni zatiču i koja treba
reprodukovati. Ovaj način proizvodnje ne treba posmatrati samo jedno
strano, kao reprodukcij u fizičke egzistencije individua.· On je, napro
tiv, već određen način delatnosti tih individua, određen način na koji
one manifestuju svoj život, njihov određeni način života. Kakva je
manifestacija života tih individua, takve su i one same. Prema tome,
to što one jesu poklapa se sa nj ihovom proizvodnjom, kako sa onim
što one proizvode, tako i sa onim kako one proizvode. Dakle, od
materijalnih uslova proizvodnje individua zavisi to šta one jesu.
Ta proizvodnja počinje tek s porastom stanovništva. Ona sama,
opet, pretpostavlja međusobno opštenje individua. A oblik ovog op
štenja je, opet, uslovljen proizvodnjom)6J
1131 Međusobni odnosi raznih nacija zavise od toga koliko je
svaka od njih razvila svoje proizvodne snage, podelu rada i unutraš
nje opštenje. Taj stav j e opštepriznat. Ali ne samo odnos jedne nacije
prema drugoj već i čitav unutrašnji sklop same nacije zavisi od stup
nja razvitka njene proizvodnje i njenog unutrašnjeg i spoljašnjeg
opštenja. U kojoj su meri razvijene proizvodne snage jedne nacije
najbolje pokazuje stepen do koga j e razvijena podela rada. Svaka
nova proizvodna snaga, ukoliko ne predstavlj a samo kvantitativno
proširenje dotle već poznatih proizvodnih snaga (npr. krčenje zem
lj išta), ima za posledicu dalji razvitak podele rada.
Podela rada u okviru jedne nacije dovodi najpre do odvajanja
industrijskog i komercijalnog od zemljoradničkog rada a time i do
odvajanja grada od sela i do suprotnosti njihovih interesa. Njen dalji
razvitak dovodi do odvajanja komercijalnog rada od industrijskog.
Istovremeno, podela rada u okviru tih različitih grana dovodi do toga
da se razvijaju razne podgrupe individua koje sarađuju u određenim
- [U^ rukopisu^ precrtano:]^ Ali^ ti uslovi ne određuju samo prvobitnu, od prirode datu organizaciju ljudi, osobito rasne razlike, već i čitav njen dalji razvi tak ili odsustvo razvitka sve do dana današnjeg.
2*
20 Karl Marx^ •^ Friedrich Engels
r�do��ma. Uzaj�mni ?dnos (^) �ih poj�dinih podgrupa je uslovljen orga
niZaCIJOm zemlJoradntčkog, tndustnJskog 1 komercijalnog rada (patri
�arh�t, .rops�o,
staleži, �ase). Isti ovi odnosi. �e kod razvijenijeg op
stenJa tspolJaVaJU u uzaJamnom odnosu razhčttih nacija.
Različiti razvojni stupnjevi podele rada predstavljaju isto tako
i različite oblike svojine, tj. svaki stupanj podele rada određuje i uza
jamne odnose individua u odnosu na materijal, oruđe i proizvod rada.
Prvi oblik svojine j e plemenska svojinaJ7l Ona odgovara onom
nerazvijenom stupnju proizvodnje na kome neki narod živi od lova
i ribolova, od stočarstva ili, u najboljem slučaju, od zemljoradnje.
U ovom poslednjem slučaju ona pretpostavlj a veliku masu neobra
đene zemlj e. Podela rada j e na ovom stupnju j oš uvek vrlo malo raz
vijena^ i^ svodi^ se^ na^ proširivanje^ prirodne^ podele^ rada^ koja^ postoji
u porodici. Stoga se društvena struktura ograničava na dimenzije
porodice: patrijarhalni plemenski glavari, nj ima potčinjeni pripad
nici plemena, i najzad robovi. Ropstvo, koje u skrivenom vidu postoji
u porodici,^ razvija^ se postepeno tek sa^ porastom stanovništva i po
treba i sa proširenjem spoljašnjih veza, kako ratom tako i u vidu
razmenske trgovine.
Drugi oblik j e antička opštinska i državna svojina koja nastaje
naročito zahvaljujući uj edinjenju većeg broja plemena u jedan grad
putem ugovora ili osvaj anja, i kod koje ropstvo i dalje postoji. Pored
opštinske svojine razvij a se već i pokretna, a kasnije i nepokretna
privatna svoj ina, ali kao oblik koji odstupa od normalnog i koji je
potčinjen opštinskoj svojini. Građani imaju samo u svojoj zajednici
vlast nad robovima koji rade i već time su vezani za oblik opštinske
svojine. To je zajednička privama svoj ina aktivnih građana koji su
u odnosu na robove prinuđeni da sačuvaju tu prirodnu vrstu asoci
j acije. Stoga se cela struktura društva, koj a počiva na takvoj osnovi,
a sa njom i vlast naroda ruši u onom stepenu u ·kome se razvija pre
svega nepokretna privatna svoj ina. Podela rada j e već razvijenija.
Već nalazimo suprotnost između grada i sela, kasnije i suprotnost
između država, od kojih jedne predstavljaju interese grada a druge
interese sela, a u samim gradovima suprotnost između industrije i
pomorske trgovine. Potpuno j e razvijen klasni odnos između građana
i robova.*
S razvitkom^ privatne svojine^ ovde^ se^ prvi^ put^ javljaju^ isti^ oni
odnosi na koje ćemo opet - samo u većim razmerama^ - naići kod
moderne^ privatne svojine.^ Na^ jednoj^ strani^ koncentracija^ privatne
svojine, koja j e u Rimu započela vrlo rano (dokaz j e Licinijev agrarni
zakon[Bl) i razvijala se veoma brzo počev od građanskih ratova i oso-
- [U rukopisu precrtano:], u rimskim plebejcima nalazimo prvo sitne po sednike, kasnije začetke proletarijata koji se, medutim, uopšte ne razvija dalje sa svog medupoložaja izmedu imućnih gradana i robova
22 Karl Marx^ •^ Friedrich Engels
veoma oštro izražena, ali osim podele na vladare, plemstvo, svešten
stvo i seljake - na selu - i na majstore, kalfe, šegrte, a ubrzo i siro
mašne nadničare - u gradovima - nije bilo neke značajnije podele.
U zemljoradnji je tu podelu otežavala obrada zemlje po parcelama,
uporedo s kojom se razvila domaća industrija samih seljaka; u indu
striji u okviru pojedinih zanata nije bilo uopšte nikakve podele rada,
a i među raznim zanatima ta podela je bila veoma malo razvijena.
U starijim gradovima postojala je od ranije podela rada između indu
strije i trgovine, a u novijim se razvila tek kasnije, kad su ti gra
dovi međusobno stupili u vezu.
Ujedinjavanje većih pokrajina u feudalna kraljevstva predstav
ljalo je potrebu i za zemljoposedničko plemstvo i za gradove. Stoga
je na čelu organizacije vladajuće klase, plemstva, svuda bio monarh.
liSI Dakle, stvari stoje ovako: određene individue*,^ koje^ se^ na
određen način bave proizvodnom delatnošću, ulaze u ove određene
društvene i političke odnose. Empirijsko posmatranje** mora u sva
kom pojedinom slučaju, empirijski i bez ikakve mistifikacije i speku
lacije, otkriti vezu između društvene i političke strukture, s jedne
strane, i proizvodnje, s druge. Društvena struktura i država stalno
poniču iz životnog procesa određenih individua, ali ne onakvih indi
vidua kakve se mogu pojaviti u sopstvenoj ili tuđoj predstavi, već
onakvih kakve one stvarno jesu, tj. kako deluju, materijalno proizvode,
dakle, kako delaju u određenim materijalnim i od njihove volje neza
visnim granicama, pretpostavkama i uslovima.***
Proizvodnja ideja, predstava, svesti je najpre neposredno utkana
u materijalnu delatnost i materijalno opštenje ljudi, jezik stvarnog
života. Predstava, mišljenje, duhovno opštenje ljudi javljaju se ovde
- (^) [U rukopisu precrtano:] u odredenim produkcionim odnosima. **^ [U rukopisu precrtano:], koje se prosto pridržava stvarnih činjenica. *** [U rukopisu precrtano:] Predstave koje te individue stvaraju jesu pred stave ili o njihovom odnosu prema prirodi ili o njihovom međusobnom odnosu ili o njihovom sopstvenom kvalitetu. Jasno je da su u svim ovim slučajevima te predstave - stvarni ili iluzorni - svesni izraz njihovih stvarnih odnosa i delat nosti, njihove proizvodnje, njihovog op§tenja, (njihove) njihovog društvenog i političkog (organizacije) ponašanja. Obrnuta pretpostavka je moguća samo ako se (^) pored duha stvarnih, materijalno uslovljenih individua pretpostavi jo§ jedan poseban duh. Ako je svesni izraz stvarnih odnosa tih individua iluzoran; ako one u svojim predstavama postavljaju svoju stvarnost na glavu, onda je to, opet, posle dica njihovog ograničenog načina materijalne delatnosti i njihovih ograničenih društvenih odnosa koji odatle proizlaze.
Nemačka ideologija • I. Feuerbach 23
još kao neposredan pro�vod �jihovog materijalnog opštenja. To isto važi i za duhovnu prolZVO�J�' onakvu. k�va se pokazuje u (^) jeziku politik�, zako�a, �?rala� rebgtJe,. m�t�zike ttd. jednog naroda. Ljudi
su prowođačt SVOJth predstava, tdeJa ttd.^ * - ali to su stvarni delo
tvorni ljudi,^ onakvi^ kakvi^ su^ uslovljeni određenim razvitkom' svojih
proizv�dnih sna�a i opšt:nja. koje odgoyara tim snagama - sve do
najdaljih forJ?aCtJa to� opste�Ja. Sves� �ad. �e može biti ništa drugo
do svesno btvstvovanJe, a btvstvovanJe lJUdt Je stvarni proces njiho
vog života. Ako su u celokupnoj^ ideologiji ljudi i njihovi odnosi po
stavljeni na glavu, kao u kakvoJ camera obscura, ovaj fenomen pro
izlazi iz istorijskog procesa njihovog života, isto tako kao što i obrnuta
slika predmeta^ na^ mrežnjači^ oka^ proizlazi^ iz^ neposrednog fizičkog
procesa njihovog života.
Sasvim suprotno nemačkoj filozofiji, koja se spušta sa neba na
zemlju, ovde se sa zemlje podiže na nebo. To jest, ne polazi se od
onoga što ljudi govore, uobražavaju, sebi predstavljaju, a ni od ljudi
koji postoje samo u rečima, mislima, uobrazilji, predstavi, da bi se
od njih stiglo do stvarnih ljudi; polazi se od stvarno delotvornih
ljudi i iz stvarnog procesa njihovog života izvodi se i razvitak ideo
loških refleksa^ i^ odjeka^ tog^ životnog^ procesa.^ I^ maglovite tvorevine
u mozgu ljudi predstavljaju neophodne sublimate materijalnog pro
cesa njihovog života, procesa koji se može empirijski ustanoviti, a
vezan je za materijalne pretpostavke. Moral, religija, metafizika i
ostala ideologija, i oblici svesti koji njima odgovaraju time gube pri
vid samostalnosti. Oni nemaju istoriju, nemaju razvitak, već ljudi
koji razvijaju svoju materijalnu proizvodnju i svoje materijalno op
štenje menjaju zajedno sa tom svojom stvarnošću i svoje mišljenje
i proizvode svog mišljenja. Ne određuje svest život, već život odre
đuje svest. Pri prvom načinu posmatranja polazi se od svesti kao
žive individue, pri drugom, koji odgovara stvarnom životu, od samih
stvarnih živih individua i svest se posmatra samo kao njihova svest.**
Taj način posmatranja nije bez pretpostavki. On polazi od stvar
nih pretpostavki, on ih ni za trenutak ne napušta. Njegove pretpo
stavke su ljudi, uzeti ne u nekakvoj fantastičnoj izolovanosti i fiksi
ranosti, već u njihovom stvarnom, empirijski opažajnom procesu
razvitka pod određenim uslovima. Čim se počne prikazivati ovaj
aktivni proces. života, istorija prestaje da bude skup mrtvih fakata,
kao kod empiričara[9l koji su sami još apstraktni, ili zamišljena akcija
zamišljenih subjekata, kao kod idealista.
- (^) [U rukopisu precrtano :] i to ljudi onakvi kakvi^ su^ uslovljeni^ načinom proizvodnje svog materijalnog života, svojim materijalnim opštenjem i njegovim daljim (^) izgradivanjem u društvenoj i političkoj strukturi. ** [Prvobitna varijanta rukopisa:] samo kao^ svest tih individua koje^ prak tično delaju
Nemačka (^) ideologija (^) • I. Feuerbach (^25) ------------------ ---------------- �
_Jenny,rioaJ ni^ kmetst':o. bez^ savršenije^ zemljoradnje, da se uopšte
ljudi n�
mogu o
_
slobo?-itl sve d?k (^) �e
budu �adri da sebi pribavljaju
jelo i p1ce, stan 1 odecu zadovolJavaJuceg kvaliteta i kvantiteta. •>Oslo
bođenje<<^ je. isto�ijs�o^ delo,^ a. ne^ de�o^ misli,^ i^ njegovo^ ostvarenje je
uslovljeno Iston}skrm^ �dnos1ma,^ n1[voom)1 industrije, trgo[vine]l,
[zemljo]lradnje,^ opš[tenJa ...^ ]1^1121 zatim^ kasnije,^ zavisno^ od razli
čitih stupnjeva njihovog^ razvitka,^ besmislicu^ o^ supstanciji, subjektu,
samosvesti^ i^ čistoj^ kritici^ isto^ koliko^ i^ versku^ i^ teološku^ besmislicu,
i potom je uklanjaju kad se dovoljno razviju.* Naravno, u zemlji kakva
je Nemačka,^ gde^ ima^ samo^ bednog^ istorijskog^ razvitka,^ ovakvi^ raz
vojni tokovi^ misli,^ ove^ ozarene^ i^ dokone^ tričarije^ za1nenjuju nedo
statak istorijskog razvitka, učvršćuju se, i protiv njih je nužna borba.**
Ali to^ je^ borba^ lokalnog^ značaja .***
[ ... ]2^ i^ u^ stvarnosti^1181 za^ praktičnog^ materijalistu^ tj. komu
nistu^ važno je^ to da^ se^ revolucioniše^ postojeći^ svet,^ da^ se^ praktično
napadne postojeći poredak stvari i da se on izmeni.t^ Ako se kod Feuer
bacha ponekad i^ mogu naći takvi pogledi, oni ipak nikad ne prelaze
okvire pojedinačnih^ slutnji^ i^ na^ njegov^ opšti^ način^ gledanja imaju
isuviše malo uticaja da bi se ovde mogli smatrati za nešto više od
klica sposobnih za razviće. Feuerbachovo shvatanjett čulnog sveta svo
di se, s jedne strane, samo na posmatranje tog sveta i, s druge strane,
samo na oset, on govori o )>čoveku kao takvom<< umesto o >>stvarnom
- [Marxova napomena na margini:] Fraze i stvarni pokret. ** [Marxova napomena na margini:] Značaj fraza za Nemačku. *** [Prvobitna varijanta rukopisa:]^ Ali^ to^ je^ borba^ koja^ ima^ samo^ lokalni a ne i istorijski, opšti značaj, borba koja masi ljudi isto tako malo^ donosi^ nove^ re zultate koliko i borba civilizacije protiv varvarstva. [U rukopisu^ precrtano:]^ Sveti Bruno (^) daje Karakteristiku Ludwiga Feuerbacha tj. popravljena izdanje^ članka, već (^) objavljenog u listu >>Norddeutsche BHitten. Feuerbach se prikazuje kao vitez »supstancije«, da bi se što reljefnije istakla^ Bauerova^ •>samosvest<•.^ Uopšte,^ ovaj se ponovo ograničava na to da o svima i svemu govori^ da^ su^ �>supstancija<•.^ Kod ove Feuerbachove transsupstancijacije sveti čovek skakuće sa^ Feuerbachovih^ spisa o Leibnizu i Bayle-u pravo na Suštinu hrišćanstva (i preskače članak^ protiv •)pozi tivne• (^) filozofije u godišnjacima >>Hallische Jahrbiicher<•/. Ovo je bila^ •)omaška<• »na svom mestu<•. Naime, Feuerbach je ovde, nasuprot pozitivnim predstavnicima •>supstancije", otkrio celu mudrost •>samosvesti<• u vreme kad je sveti Bruno još spe kulisao o (^) bezgrešnom začeću. [Marxova napomena na margini:] Jezik je^ jezik st[vamosti]. t [Marxova napomena (^) na margini:] Feuerbach tt (^) [Prvobitna varijanta rukopisa:] teorijsko �>shvatanje<•
1 Rukopis oštećen. - 2 Nedostaju stranice rukopisa koje je Marx^ obeležio sa 3, 4, 5, 6 i 7
26 Karl Marx^ •^ Friedrich Engels
istorijskom čoveku<<. >>Čovek (^) kao takav<< u stvari je >>Nemac<<. U prvom slučaju, u posmatranju čulnog sveta on se nužno sukobljava sa stva rima koje protivreče njegovoj svesti i njegovom osećanju, koje naru šavaju harmoniju za koju on pretpostavlja da postoji (^) kod svih delo va čulnog sveta, a posebno harmoniju čoveka sa prirodom. Da bi ih uklonio, on mora da pribegne nekom dvostrukom posmatranju, na pola puta između profanog, koje vidi samo >>ono što je jasno kao dan<<, i višeg, filozofskog, koje sagleda >>istinsku suštinu<< stvari.* On ne vidi da čulni svet koji ga okružava nije neka neposredno od vajkada data, stalno jedna ista stvar, već proizvod industrije i dru štvenih prilika, i to istorijski proizvod, rezultat delatnosti čitavog niza generacija,** od kojih je svaka staja la na plećima prethodne, dalje razvijala^ svoju^ industriju^ i^ opštenje,^ i^ u^ skladu^ s^ izmenjenim^ po trebama menjala svoj društveni poredak. Njemu su čak i predmeti najprostije >>čulne izvesnosti<< dati samo zahva l jujući društvenom raz vitku , industriji i komercijalnim vezama. Kao što je poznato, trešnja je, kao i skoro sve voćke uopšte, tek pre nekoliko vekova preneta u naš pojas zahvaljujuć i trgovz'nz· i stoga je tek 1191 zahvaljujuĆI: tom aktu određenog društva u određeno doba data Feuerbachovo j >>čulnoj iz vesnosti<<. *** Uostalom, u ovakvom shvatanju stvari, u kome se one uzimaju onakve kakve stvarno jesu i kako su se zbile, svaki dubokomisleni filozofski problem razrešava se jednostavno u empirijski fakat, kako će se niže još jasnije videti. Na primer, važno pitanje o odnosu čoveka prema prirodi (ili čak, kako Bruno kaže (str. 110), o >>suprotnostima u prirodi i istoriji<<,U2l kao da su to dve međusobno odvojene >>stvari<<, kao da čovek nema uvek pred sobom istorijsku prirodu i prirodnu istoriju), - pitanje iz koga su ponikla sva >>nedokučivo velika dela<cU'�l o >>supstanciji<< i >>samosvesti<<, otpada samo po sebi ako se uvidi da je mnogohvaljeno >>jedinstvo čoveka i prirode<< oduvek postojalo u in dustriji i da je ono imalo različite vidove u svakoj eposi zavisno od slabijeg ili jačeg razvitka industrije, isto kao i >>borba<< čoveka s pri rodom, sve do razvitka njegovih proizvodnih snaga na odgovarajućoj osnovi. Industrija i trgovina, proizvodnja i razmena sredstava potreb nih za život uslovljavaju, sa svoje strane, raspodelu, raščlanjavanje na razne društvene klase, i, obrnuto, one su u svojoj organizaciji
- [Engelsova napomena na^ margini : l^ N.^ B.^ Greška nije u tome što Feuerj bach ono što je jasno kao dan, čulni privid podređuje čulnoj stvarnosti utvrđeno podrobnijim proučavanjem čulnog činjeničnog stanja, već u tome što on u kraj njoj liniji ne može da izađe na kraj sa čulnošću a da na nju ne gleda &očima• tj. kroz llnaočarecc filozofa. **^ [Prvobitna varijanta rukopisa : l da je on u^ svakoj^ istorijskoj eposi rezultat delatnosti čitavog niza generacija *** [Marxova napomena na margini:] Feuerbach.