Preuzmite Uvod u pravo skripta i više Rezime u PDF od Pravo samo na Docsity!
1. POJAM I PREDMET PRAVNIH NAUKA
Teorija države i prava kao apstraktno-pravna nauka, zauzima posebno mesto u sistematizaciji pravnih nauka. Da bi pravilno odredili pojam i vrste pravnih nauka, najpre treba da odredimo šta je to nauka, a šta pravna nauka? NAUKA predstavlja sistematizovan i argumentovan skup znanja o objektivnoj stvarnosti do kojih se došlo u određenom istorijskom razdoblju primenom odgovarajućih metoda. Nauku određuje jedinstvo tri komponente:
1. predmet (šta) 2. metod (kako) 3. i sadržine Bliže određenje nauke izražavamo kroz sledeće karakteristike. To su:
- naučna predmetnost
- metodološka određenost
- unutrašnja kompetentnost tj. sistematičnost
- jezičku komunikabilnost (Sve što se u nauci tvrdi mora biti izraženo jezičkim izrazima čije je značenje jasno, precizno i društveno razumljivo.)
- naučnu predvidljivost
- skadnost i lepotu PRAVNA NAUKA predstavlja sisitematizovan i argumentovan skup znanja koja su uobličena u pravu i državi u određenom istorijskom razdoblju. Pravo se može shvatiti i izučavati pre svega sa državom, obzirom da je država s pravom tesno i nerazdvojno povezana, u okviru teorije države i prava, izučava se i država. PISCI koji podržavaju teoriju da je nauka o pravu (pravna nauka) moguća predlažu različite podele tj. klasifikacije. Oni pravne nauke najčešće dele na dve velike grupe: 1. konkretnopravne nauke , ili posebne, specijalne 2. apstraktnopravne nauke , ili opšte pravne nauke 1. Konkretnopravne nauke (posebne i specijalne), imaju za predmet svog proučavanja jedno konkretno pravo i konkretnu državu, odnosno pojedino pravo i pojedinu državu. Postoji i druga podela konkretnopravnih nauka na: a. istorijskopravne nauke koje izučavaju bivšu, nekada postojeću državu i bivše važeće pravo (rimsko pravo, feudalno pravo) b. pozitivnopravne nauke koje izučavaju postojeću državu i postojeće važeće pravo (krivično, upravno i porodično pravo) 2. Apstraktnopravne nauke (opšte pravne nauke), izučavaju državu i pravo uopšte (teorija države i prava, filozofija prava) Razvoj države, prava i pravnih nauka u poslednjem veku uslovio je dva komplementarna procesa:
- proces specijalizacije, koji izazivaju sve veći broj novih, posebnih pravnih nauka
- sve veću povezanost koja se manifestuje u integraciji pravnih saznanja
2. PREDMET TEORIJE DRŽAVE I PRAVA
Iako ima različitih (za/protiv) stavova o pitanju potrebe za jedinstvenom naukom o državi i pravu, svakako da ćemo reći da ima osnova za zajedničku, jedinstvenu, opštu nauku o pravu i državi
- teoriju države i prava. Ovakav stav osnovu nalazi u činjenici da su država i pravo dve tesno povezane pojave koje čine jedinstvo, te ih, zato, i treba izučavati zajedno. Bez države se ne mogu naučno proučavati niti odrediti pojmovi pravne norme, pravnog sistema, primene prava itd. Država i pravo su uzajamno povezane društvene pojave – bez države nema prava i obrnuto. Naravno, pravo je tesno povezano i sa drugim bitnim društvenim pojavama (privredom, politikom, kulturom). PREDMET teorije države i prava jesu PRAVO i DRŽAVA, međutim, kako su oni predmet proučavanja i drugih naučnih disciplina, postavlja se pitanje njihovog međusobnog razgraničenja. Teorija države i prava izučava pravo i državu:
- kao objektivno date pojave u svetu i to osnovne elemente , osobine koje se javljaju kod svih država i kod svih prava (na primer, izučava samu državu i samo pravo)
- kao i opšte elemente , osobine koje se javljaju kod grupe država i grupe prava (na primer, monarhijski oblik vladavine, zakon) Pored toga, teorija države i prava proučava i: 1. osnovne veze koje postoje kod svih država i prava (na primer, veza između države i prava) 2. opšte veze koje karakterišu grupe država i grupe prava (na primer, veza između tradicije i monarhije) Iz svega navedenog, predmet teorije države i prava možemo odrediti kao jedinstvo
- osnovnih i opštih elemenata
- i osnovnih i opštih veza države i prava. Sadržaj teorija države i prava Pošto je teorija države i prava opšta nauka, njena sadržina sastoji se u:
- osnovnim i opštim pojmovima
- i osnovnim i oštim zakonima koji se odnose na sva prava i sve države, odnosno, na grupe prava i grupe država!!! Opšta teorija države i prava je: - osnovna i fundamentalna pravna nauka, jer su osnovna saznanja o državi i pravu, koja se odnose na njihovu suštinu, kao i njihove veze s društvom, odnosno sa glavnim društvenim pojavama. - opšta pravna nauka, pošto da je sintezu znanja o državi i pravu u vidu opštih pojomova i opštih zakona. - uvodna pravna nauka (Uvod u pravo) u odnosu na ostale pravne nauke. - završna pravna nauka, jer predstavlja poznavanje svih pravnih i sa njima povezanih društvenih nauka. - metodološka pravna nauka, s obzirom na naučni, politički i pedagoški značaj. Teorija države i prava kao opšta pravna nauka, bavi se temeljnim problemima prava i države, a to su: pravo, pravna norma, pravni akt, pravni odnosi i slično. U pročavanju tdp, neophodno je korišćenje različitih metoda i to: (1) Pravno-dogmatski metod (2) Istorijski (3) Komparativni (uporedni) (4) Sociološki (5) Politikološki (6) Pravno-psihološki Da bi se pravo saznalo u totalitetu u ovoj grupi složenosti, neophodno je kombinovati brojne metode i istraživanja i povezati sve rezultate istraživanja koje ga izučavaju.
5. POJAM DRŽAVE U ANTICI
Država je istorijski fenomen i od kada je nastala uvek je igrala značajnu, čak i presudnu ulogu. U 6. veku p.n.e. socijalni reformator Solon istakao je da je cilj života u zajednici postizanje pravde i poštovanje zakona kojima se uređuju i mire različiti socijalni slojevi i njihovi interesi.
Platon u delu Država iznosi svoju teoriju idealne države.
Predmet ovog dela je da utvrdi šta je to pravda i pravedan život. Idealna država nije prazan ideal , ona je sama suština helenske običajnosti! Na osnovu podele rada država je staleški uređena po funkcionalnoj strukturi:
1. Oni koji upravljaju državom su filozofi , umni, mudri ljudi odani državi (zlato). 2. Stalež koji brani državu od opasnosti, od neprijatelja čine ratnici , ljudi koje odlikuju vojne veštine: odvažnost, hrabrost, snaga (srebro). 3. Treći stalež koji čine proizvođači , zaslužan za redovno održavanje države odlikuje umerenost (gvožđe). Ideal države postiže se tako što svako u njoj radi upravo onaj posao za koji je vičan i sposoban. Ta idealna država počiva na četiri glavne vrline : 1. mudrosti 2. hrabrosti 3. umerenosti 4. pravdi Pri tome pravda prožima celu državu i čini njen suštinski osnov. Za razliku od Platonovog idealizma i njegove idealne države Aristotel se smatra začetnikom pozitivističke filozofije , i takvog shvatanja države.
Aristotel u svom delu Politika raspravlja o najboljoj državi.
On polazi od pojma države. Država je jedna društvena zajednica stvorena zbog nekog dobra, jer svaka zajednica teži tome dobru, dok država kao najviša i najvažnija zajednica teži i najvišem dobru – pravdi. Vrhovna vlast treba da pripada mudro sastavljenim zakonima , a nosioci te vlasti treba da raspolažu vlašću samo toliko ukoliko zakoni nisu precizni, jer nije lako opštim obuhvatiti sve pojedinačne slučajeve. Aristotel smatra da nije dobro da vlast pripada čoveku, a ne zakonima, pošto je čovečja duša podložna strastima. Pojam države u antičkoj epohi kod Helena vezan je za ulogu prava i formiranje demokratskog ideala. On se javlja u trijadi:
1. čovek – kao društveno biće, rađanje građanina 2. pravda – kao najviša vrlina 3. društvena zajednica – kao prvobitno stanje (integrum) političkog formiranja demokratskog ideala.
Rimski filozof , političar i govornik Marko Tulije Ciceron (106-43 p.n.e.) u svom spisu Država navodi da
je država svojina naroda, i da narod nije tek tako nekakva skupina, već je to skup mnoštva objedinjenih zajedničkom odlukom da prihvati propise i uživa zajedničku korist. Razlog stvaraja države Ciceron vidi u prirodnoj težnji čoveka za okupljanjem, jer čovek po prirodi nije usamljena/lutajuća jedinka. Ona navodi ideju svetske države, države velikih razmera i države za ceo svet. Najbolja je ona država u kojoj narod odlučuje.
6. SREDNJOVEKOVNI POJAM DRŽAVE
Srednjovekovna filozofsko-teološka misao je politiku pretežno shvatila kao područje saznanja čiji je predmet: - čovekov politički život
- upravljanje državom
- skladna, racionalna organizacija društva Cilj politike i države je ostvarenje moralnog života i najvišeg ovozemaljskog dobra u političkoj zajednici. Ova etička koncepcija cilja države teološki se transformiše u ostvarenju ne samo moralnog života u ovozemaljskoj zajednici (koji je prolazan), nego pre svega priprema čoveka za večni spas/blaženstvo nakon smrti. Politika tako biva podređena teologiji, a država crkvi!!! Hrišćanski filozof i istaknuti predstavnik patristike Aurelije Augustin (354-430) u delu De civitate dei ili O državi božijoj, suprotstavlja dve države : 1. božju i
- zemaljsku
- On kaže da bog ima jedan zakon – Božji zakon. Ovaj zakon je trajan, uvek i svagda pravičan jer je sam bog svugde prisutan i večno nepromenljiv. Zato izvorna pravda, mir i sloga postoje samo u božjoj državi i samo se u njoj mogu naći. 2. Zemaljska država je, kao i sve, stvoreno iz ništa , mešavina bića i nebića, jedna kvazi stvarnost, jer u njoj ljudi žive prema telu, a ne prema duhu. Božja ili nebeska država jeste kraljevstvo dobra i istine, dok je zemaljska ili đavolja država carstvo zla i greha. Čovek je građanin dve države, države u kojoj se rodio i nebeske države! Tako se u hrišćanskom svetu, u praksi, ova dva tipa države prepliću, a ljudski život je pozornica kosmičke borbe između božanskog dobra i sila zla. Za teoriju države značajna je i Augustinova analiza u De civitate dei, koja se može svrstati u realističku teoriju države, prema kojoj se država zasniva na sili , a ne na pravdi. Država je organizacija fizčke sile koja državu kao zajednicu drži na okupu. Sila ipak počiva na združenoj volji radi postizanja nekih zajedničkih ciljeva. U 12. i 13. veku zapaža se razvoj aristotelizma. Sam termin ne označava poseban pravac razvoja pravne i političke misli, nego označava uticaj Aristotela na teologe srednjeg veka. Među njima najznačajniji je Toma Akvinski (1225-1274), najsmeliji pisac srednjeg veka u razvoju hrišćanske doktrine i njegovo delo Summa theologica. On sledi Aristotelovo shvatanje države kao prirodnog poretka i čoveka kao političkog bića. - Osnova države i čoveka nalazi se u bogu, božjem razumu. Država nastaje kao ostvarenje najviše svrhe svih zajednica, kao što je i čovek usmeren na život u državnoj zajednici. Iz razumske prirode čoveka sledi, po njemu, nužnost društvenosti. Taj nagon za društvenošću preoblikuje se u državu. Bog je odredio da čovek bude političko biće. Nemoguće je da jedan čovek svojim razumom dođe do svih tih spoznaja. Zato je nužno za čoveka da živi u zajednici, da jedan drugome pomažu. - On naziva državu savršenom zajednicom. Razlika između savršene zajednice i drugih zajednica nije kao kod Platona kvantitativna, nego kvalitativna, jer je savršena zajednica cilj kome teže ostale prirodne zajednice i u kome nalaze svoje ispunjenje. Ideje Tome Akvinskog aktuelne su i tokom 20. veka naročito u delu: Žaka Maritena, Mišela Vileja i DŽona Finisa.
7. POJAM DRŽAVE U NOVOVEKOVNOJ I SAVREMENOJ EPOHI
- Pojam države u novovekovnoj epohi -
Novovekovno racionalističko shvatanje države kao ljudske tvorevine zasnovane na društvenom ugovoru i teoriji prirodnih prava, označilo je radikalan raskid sa srednjovekovnom tradicijom.
Prvi moderni mislilac koji se odvažio da radikalno raskine sa tradicijom bio je Tomas Hobs (1588-1697).
Kako sam ističe, nastojao je da osnovne principe svog sistema učini dovoljno opštim i obuhvatnim da bi na osnovu njih mogao da objasni sve pojave u prirodi uključujući i ljudsko ponašanje u njegovom individualnom i društvenom aspektu. Državno telo, Levijatan nastaje na osnovu društvenog ugovora i ima jedino funkciju da bespovratno i za sva vremena izruči vladaru svu vlast. Podanici unapred pristaju na svaki postupak vladara samo da bi se spasili bede prirodnog stanja u kome besni rat sviju protiv svih. Hobsu ugovor smeta, jer bi narod imao neka prava prema vladaru. Od trenutka sklapanja ugovora o udruživanju i stvaranju vlasti, podanici prenose na njega sva ovlašćenja, a da pri tom ne zadržavaju nikakva prava. Pogotovo nemaju prava na bilo kakav otpor suverenu. Jezuiti Mariana i Suarez u Španiji , imaju širi pristup u poimanju države i pravu naroda. Po njihovom shvatanju ugovorom udruženi pojedinci slobodnim pristankom formiraju društvo i državu poveravajući vršenje vlasti određenim ljudima. Ugovor jednako veže i narod i kralja, pa ako ga kralj ne poštuje, preobraća se u tiranina protiv koga je onda opravdano voditi rat.
Još radikalniji odnos između naroda i državne vlasti u korist naroda postavlja engleski pesnik Milton.
Odnos između naroda i vladara nije ugovoreni odnos, nego odnos poverenja: narod svoj prirodni suverenitet delegira vladaru. Ovakav koncept omogućuje Miltonu da ovlasti narod da zbaci vladara uvek, a ne samo kad se ne drži svojih ugovorom utvrđenih obaveza.
Prema DŽonu Loku (1632-1704) u Dvema raspravama o vladi ,
sklapanjem društvenog ugovora nastaje političko telo.
- Sklapanjem ugovora pojedinci se međusobno ne odriču svojih prirodnih prava, nego samo prava da svoja prirodna prava lično štite i sankcionišu. Na principima duštvenog ugovora nastaje zakonodavna vlast , ali ne na osnovu posebnog ugovora, već na osnovu akta poverenja.
- Za važenje ovog dopunskog ugovora dovoljno je da se izjasni većina građana. Nije potrebna jednoglasnost kao kod društvenog ugovora kojim se stvara političko telo.
- Ova vlast je najviša , ali ne i apsolutna. Ona je ograničena ne samo opštim dobrom, nego i svim prirodnim pravima pojedinaca, a pre svih pravima na život, slobodu i svojinu. Vlast se mora kretati u okviru dobijenih ovlašćenja, inače je narod može ukloniti i zameniti drugom. Ako to nije moguće postići mirnim sredstvima, Lok opravdava i revoluciju.
- Prilikom stvaranja građanskog društva svi oni koji se ne saglase sa društvenim ugovorom ostaju van njega,dakle, u prirodnom stanju. Oni koji prihvate ugovor istovremeno prihvataju i sve odluke koje će kasnije doneti većina, jer je jednoglasnost potrebna samo prilikom prihvatanja osnovnog društvenog ugovora. Dok svi oni koji se kasnije rode (buduće generacije) prihvataju društveni ugovor ako se ne izjasne protivno, ali isto tako mogu izabrati prelazak u društvenu zajednicu ili zajedno sa drugima stvoriti novu, a mogu preći i u prirodno stanje.
Šarl Luj de Sekonda, baron od Brede, Monteskje (1689-1755),
u njegovom najznačajnijem delu O duhu zakona (1748.) označava značajnu etapu na putu razvoja savremene teorije države, prava i politike. Za Monteskjea, kao u duhu antičke tradicije, cilj države je sloboda , a sloboda se sastoji u pokoravanju zakonima. Monteskje pravi razliku između nezavisnosti i slobode: Sloboda je pravo da se čini sve što zakoni dopuštaju, kad bi građanin mogao činiti ono što zakoni zabranjuju, slobode više ne bi bilo jer bi i ostali imali tu vlast.
Žan -Žak Ruso (1712-1778)
u Društvenom ugovoru i Raspravi o osnovama i poreklu nejednakosti među ljudima je razvio ovu ideju tako da narod nije samo izvor, nego i nosilac suverenosti. Da bi se u državi, političkoj zajednici, osttvarila sloboda i jednakost, ljudi zasnivaju društveni ugovor. On predstavlja glavnu osnovu za pravedno društvo u kome će vladati mir i harmonija. Najvažnija odredba društvenog ugovora, po Rusou svodi se na potpuno odricanje svakog člana društva svih svojih prava u korist cele zajednice. Jer pošto se svaki daje ceo, položaj je isti za sve, a budući da je položaj jednak za sve, niko nema računa da ga oteža drugima. Političko telo stvoreno društvenim ugovorom predstavlja, za Rusoa, idealno ostvarenje svih vrednosti prirodnog stanja, prirodnih prava na slobodu i jednakost.
Imanuel Kant (1724-1804), glavni predstavnik nemačkog prosvetiteljstva postavlja i razvija temelje svog
filozofskog sistema u tri velike kritike :
1. Kritika čistog razuma (1790.) 2. Kritika praktičkog razuma (1788.) 3. Kritika moći suđenja (1790.) Osnovne ideje na kojima počiva Kantovo shvatanje prava i države kreću se oko prava kao osnove jedinstva i mira, društvenog ugovora i pravne države kao otelotvorenje građanskog stanja. Država je udruženje mnoštva ljudi pod vlašću pravnih zakona, zakona koji počivaju na saglasnoj volji naroda. Država se javlja kao garant pravne slobode preko pravne prinude. Kant ističe da svaka država podrazumeva u sebi tri vlasti – zakonodavnu, izvršnu i sudsku. Kantov pojam države počiva na pravdi, ona je po svom unutrašnjem sklopu liberalna, republikanska i predstavnička tvorevina. Građanin u državi građanskog društva ima pravne atribute: 1. zakonske slobode koje znače da sluša samo onaj zakon na koji je pristao 2. građanske jednakosti tj. da priznaje takav autoritet koji i on može da obaveže svojom moralnom snagom 3. građanske samostalnosti tj. da za svoju egzistenciju ne zahvaljuje samovolji nekoga drugoga, već svojim pravima i snagama i da ga u pravnim stvarima niko drugi ne mora predstavljati. U toj državi njen interes i sloboda pojedinca se sjedinjuju.
J.G. Fihte u Zatvorenoj trgovačkoj državi izražava stav da je ugovor način stvaranja zajednice.
U osnovi države je ugovor o savezu, odnosno, ugovor sviju sa svima. On razlikuje tri vrste ugovora: 1. o svojini, 2. zaštiti i 3. ugovor o udruživanju
Dok, treći veliki filozof nemačkog idealizma F.V.J. Šeling pod uticajem romantizma određuje državu kao:
subjektivni organizam slobode, pa se zato smatra predstavnikom organizacionističke filozofije države.
Moris Oriju državu posmatra kao instituciju.
Po njemu, država nije samo prototip, nego i pravna institucija od čijeg prava zavisi obrazovanje ostalih institucija u društvu. On je institucionalizaciju podelio u nekoliko faza:
1. Prva faza je faza interiorizacije (ideje) , kada organi vlasti postanu spremni da se u okvirima jedne vodeće ideje države zalažu za dobrobit svih. 2. Druga faza je faza inkorporacije , uspostavljanje reprezentativnog režima. 3. Treća faza je faza personifikacije , učešće građana u državnoj vlasti i uspostavljanje političkih sloboda. Zagovornici ideje države kao institucije su M. Oriju , A. Salen , H. Šleski , DŽ. Marč , DŽ. Olsen i drugi.
Jedan od najznačajnijih nemačkih sociologa i filozofa Maks Veber (1864-1920) u svom poznatom članku
Politika kao poziv istakao je sa sociološkog stanovišta da je: država politička organizacija koja se ne može definisati na osnovu sadržine svoga delovanja. Moderna država sa sociološkog stanovišta može se odrediti samo na osnovu jednog specifičnog sredstva - legitimnog monopola fizičkog nasilja , koji je njoj, kao i svakoj političkoj organizaciji svojstven. Svaka se država zasniva na nasilju. Nasilje nije jedino sredstvo države, ali je ipak sredstvo koje je njoj svojstveno.
1. Pojam države postao je u 20. veku ključni pojam konzervativni političkih teorija Karla Šmita, Ernesta Forsthofa i Vernera Vebera. Oni se zalažu, u duhu konzervatizma za: naciju, subordinaciju i hijerarhiju, disciplinovano društvo, socijalnu autoritativnost i jaku , potpunu državu. 2. Drugu stranu mišljenja i političke prakse čine liberalistička i neoliberalistička shvatanja Fridriha Hajeka, Rajmona Arona, Karla Popera, Roberta Nozika i drugih, koja počivaju na ulozi pojedinca, slobodi izbora, tržišnom društvu i slaboj, minimalnoj državi. 3. Treću grupu čine pisci okupljeni oko komunitarističkih i multikulturalističkih teorija. Komunitarističke teorije u prvi plan stavljaju zajednicu, identitet i slobodu. Oni odbacuju univerzalne i apstraktne principe: naciju, pojedinca, državu, pravo. Prma njima društvo je sačinjeno od zajednica koje su društvena realnost i u kojima se ostvaruju suštinske vrednosti društva: jedinstvo i društvena solidarnost. Pokretač komunitarizma za koga se vezuje i sam izraz je Amitai Etzioni. Komunitaristička shvatanja javljaju se kao odgovor intelektualaca na liberalističke ideje 70-ih i 80-ih godina 20. veka i označavaju povratak etici i moralnoj odgovornosti prema drugima, što se shvata kao jedno od rešenja za probleme individualizma. Na taj način se komunitarizam razdvaja od multikulturalizma. Multikulturalističke teorije se javljaju kao reakcija na krizu moderne svesti. Multikulturalisti ne negiraju liberalno nasleđe. Glavni predstavnici su Vil Kimlika, Čarls Tejlor i Majkl Volcer. Oni istražuju ljudska prava koja će štititi realni socijalni i kulturni identitet. U okviru razmatranja o pravu i demokratiji, oni teže i novoj organizaciji države koja će poštovati sve postojeće kulturne zajednice. Suštinska pitanja vrednosti okrenuta su: toleranciji prema svim društvenim i kulturnim posebnostima i dostojanstvu ličnosti. Na taj način u centar interesovanja dolazi problem jednakosti i ravnopravnosti.
8. DRŽAVA KAO ORGANIZACIJA I ZAJEDNICA
Da bi se država razlikovala od ostalih zajednica i organizacija, ono što je razlikuje jesu ključni atributi države, koje se svode na:
- Prvi, članstvo u državi je obavezno.
- Drugi, pravilo je da čovek može biti državljanin samo jedne države, ali u pojedinim državama je moguće imati dva, pa i više državljanstva.
- Treći, država je vezana za određenu teritoriju. Međutim, neke države ne vladaju svojim teritorijama i na tim delovima deluju druge vlasti.
- Četvrti, država posreduje izmeđi mnoštva interesa i posvećuje se prevashodno opštem intertesu (interesima većine).
- Peti, država je nasuprot drugim udruženjima trajna ustanova.
- Šesti, država je nužna organizacija. Ljudi ne mogu živeti izvan države. Život savremenog čoveka u nedržavnom stanju je utopija.
- Sedmi, država ima monopol legitimne fizičke prinude (sile) u sprovođenju pravnih pravila.
- Osmi – država ima kontrolu nad svim drugim asocijacijama i suverena je. U savremeno doba ovi atributi mogu se svesti na dva: 1. država je politička organizacija 2. i država je zajednica. Pod zajednicom se podrazumeva pojedina zemlja ili pak nacija, i samo trajniji oblici udruživanja čine zajednicu. Da bi postojala država nužan preduslov je oblikovanje trajnije zajednice ljudi. Kvalitet i osobine države kao političke organizacija svešćemo na tri komponente: 1. silu 2. vlast 3. i autoritet Preciznije rečeno: 1. Država je superiorna društvena sila. Državna vlast počiva na autoritetu i sili, a autoritet bez sile je nemoćan (prema Veberu, autoritet može biti: tradicionalni, legalni i harizmatski) 2. Država je sredstvo u pravnom uređenju i ograničenju vlasti u jednoj zemlji (ima određenu vlast ). 3. Država je legtimna vlast u relativno homogenoj zajednici ( autoritet ). Elementi države su: 1. Teriotrija 2. Stanovništvo 3. Državna vlast 9. DRŽAVNA TERITORIJA Johan Ludvig Kliber je u svom delu „Javno pravo nemačkog saveza“ 1817. godine odredio elemente države: (1) Teritoriju ; (2) Stanovništvo i (3) Državna vlast Državna teritorija je onaj prostor u kom država sprovodi (ostvaruje) vlast nad stanovništvom. Taj prostor je trodimenzionalan, ima oblik obrnute kupe. On obuhvata: zemljišnu površinu (kopno, more, reke, jezera...) omeđenu (okvirenu) državnim granicama. Vazdušni stub koji se proteže vertikalno u pravoj liniji iznad područja oivičenog državnim granicama (zemljine površine) i kupasti prostor, koji seže u utrobu zemlje. Državna vlast (teritorija) prostire se, takođe i nad određenim delovima kopnenog područja u stranoj zemlji, na kojima se nalaze njena diplomatska predstavništva (ambasade), ta područja se nazivaju eksteritorijalnim mestima.
10. STANOVNIŠTVO KAO ELEMENT DRŽAVE
Johan Ludvig Kliber je u svom delu „Javno pravo nemačkog saveza“ 1817. godine odredio elemente države: (1) Teritoriju ; (2) Stanovništvo i (3) Državna vlast Državno stanovništvo čine svi ljudi koji borave na teritoriji države i koji su zato podvrgnuti njenoj vlasti i koji su zato obavezni da poštuju važeće pravne norme! Država ima najvišu vlast nad licima (stanovništvom) na svojoj teritoriji. Tako je država istovremeno i teritorijalna i lična zajednica. Sprovođenjem vlasti, između države i ljudi stvaraju se različiti odnosi, i u zavisnosti od prirode tih odnosa državno stanovištvo možemo podeliti u četiri kategorije:
1. državljani – oni koji imaju državljanstvo zemlje u kojoj žive; 2. strani državljani – stranci, lica koja nemaju državljanstvo zemlje u kojoj žive u kojoj se nalazi 3. apatridi ili apoliti – lice bez državljanstva, ili prestaje da bude državljanin zemlje u kojoj je živeo ako se npr. država raspala 4. bipatridi – lica sa dvojim državljanstvom i polipatridi – lica koja imaju 3 ili više državljanstva Državljanstvo je trajni imovinskopravni odnos između stavnovika (državljana) i države. Ta veza čini da državljani imaju posebna prava i obaveze (koje nemaju stranci), dok je država nužna da svoje državljane štiti u odnosu na druge države. Državljanstvo se stiče rođenjem ili u toku života, na različite načine. Za nastanak (dobijanje) državljanstva predviđeni su određeni uslovi koje neko lice treba da ispuni da bi postalo državljanin dotične države. Predviđena su dva osnovna načina sticanja državljanstva: 1. pravo krvi ( ius sanguinis ) – kada dete nasleđuje državljanstvo svojih roditelja; 2. pravo teritorije ( ius soli ) – lice stiče državljanstvo one države na čijoj teritoriji se rodio (ili bar jedan roditelj mora imati državljanstvo te zemlje) Takođe, državljanstvo se stiče i na neke dopunske načine i to: Naturalizacijom – ukoliko se lice obrati molbom, nadležnom državnom organu uz prethodno ispunjene uslove koji dokazuju da je to lice lično vezano za tu državu (zaposlenje, dužina boravka, lojalnost itd.), gde nadležni organi odlučuju da li će pojedincu dati državljanstvo ili ne. Prinudno, aneksijom – stanovnici teritorije koju je neka država anektirala, postaju njeni državljani uz pravo biranja između ranijeg državljanstva i država koja je izvrišila aneksiju (pripajanje). Stupanjem u brak i slično... Kada je reč o stranim državljanima , oni imaju ista građanska prava kao i državljani te države, ali nemaju politička prava i obaveze (nemaju biračko/izborno pravo - aktivno i pasivno). Za određivanje prava i dužnosti stranaca primenjuje se princpip reciprociteta
- ako jedna država obezbeđuje ili ukida neka prava našem državljaninu u inostranstvu, onda će i naša zemlja sa njegovim državljaninom koji se nađe u našoj zemlji isto postupati. Stranci imaju i ograničeno pravo na rad, nemaju obavezu odbrane zemlje (vojnu obavezu). Diplomatski predstavnici , koji uživaju diplomatski imunitet, izuzeti su od vlasti države na čijoj teritoriji vrše diplomatsku misiju i zato se nazivaju eksteritorijalnim osobama i na njih se primenjuje personalni princip - „njegovo pravo“.
11. POJAM I KARAKTERISTIKE SUVERENE DRŽAVNE VLASTI
Johan Ludvig Kliber je u svom delu „Javno pravo nemačkog saveza“ 1817. godine odredio elemente države: (1) Teritoriju ; (2) Stanovništvo i (3) Državna vlast
-Pojam državne vlasti -
Vlast se može definisati kao društveni odnos između nadređenih i podređenih, ali se šire shvata kao društveni odnos u kome jedna strana izdaje zapovest i naređuje drugoj, dok ova druga strana je dužna da pod pretnjom prinude postupa po tim zapovestima i naređenjima. U svakom društvu postoje različiti oblici vlasti: vlast u porodici, crkvi, fabrici i državi. Državna vlast, kao i svaka druga vlast predstavlja društveni odnos u kome oni koji imaju vlast, vladajući slojevi i grupe naređuju onima nad kojima se provodi vlast pod pretnjom prinude. Prinuda je navođenje drugog subjekta da se i protiv svoje volje ponaša na odrećeni način (nametnut, prinudan način), tako što se nagoveštava da će mu se u protivnom desiti zlo – primena sankcije. Pod političkom vlašću podrazumeva se institucionalizovana moć ili sposobnost da se efikasno izazove poslušnost (podčinjavanje) stanovništva milom (ubeđivanjem) ili silom (prinuđivanjem) stanovništva. Često se umesto pojma „državna vlast“ , upotrebljava termin „politička vlast“ ili „javna vlast“. Državna vlast je po svojim obeležjima javna vlast, ali i pravna. To znači da ona u jednom delu stvara i primenjuje pravo, a istovremeno u ovom delovanju i ograničava pravom. Ono što posebno obeležava državu jeste činjenica da ona poseduje najjaču prinudu, monopol fizičke prinude, da bi se osigurala primena izdatih zapovesti. I kao što praksa pokazuje, država upotrebljava tu prinudu za osiguranje svojih zapovesti samo kada to nije moguće da se postigne drugim sredstvima, i samo u krajnjoj liniji. Državna vlast se može posmatrati i kao vlast najviših (centralnih) državnih organa za razliku od vlasti nižih (lokalnih) organa. Dakle, sledi da državna vlast počiva na autoritetu i sili između centralnih nad lokalnim , autoritet je bez sile nemoćan! Suverenost državne vlasti znači da je država: najviša – na svojoj teritoriju, u odnosu na druge nosioce vlasti; nezavisna – nezavisna u odnosu na druge države; pravno neograničena – znači samostalnost države u donošenju pravnih normi!!!
- Suverenost državne vlasti -
Suverenost državne vlasti je kompleksan pojam gde se navodi kao svojstvo po kome se državna vlast razlikuje od drugih vlasti u društvu. Termin „suverenost“ potiče od starofrancuske reci „sovren – neko na višem položaju“ , a kasnije ovaj izraz dobija naziv najvišeg (vrhovnog) nosioca vlasti. Ovaj termin označava da je jedan subjekt najviši u jednoj oblasti u odnosu na druge subjekte. Suverenost označava svojstvo državne vlasti da ona mora biti nezavisna, nedeljiva, samostalna i najviša vrhovna u odnosu na sve druge vlasti i organizacija i zajednica, tj da su sve druge vlasti niže od nje.
13. TEORIJA NARODNE SUVERENOSTI (RUSO)
Začetke teorije narodne suverenosti ,
po kojoj nosilac suverenosti nije monarh, već narod, nalazimo još u 14. veku u delima Žan-Žak Rusoa.
Kao i najveći broj predstavnika klasične teorije suverenosti, Žan-Žak Ruso suverenost shvata kao najvišu vlast u organizovanom političkom telu. On ovakvu vlast ne daje vladaru (monarhu), već političkom telu – društvu u celini (narodu). Narod kao celina je suveren, koji društvenim ugovorom dobija neograničenu vlast nad svim njegovim članovima. Takođe, Ruso smatra da se opšta volja (volja naroda), izražava samo preko zakona, te je zakonodavna vlast jedina vrhovna suverena vlast. Dok Boden smatra da je suverena i svaka druga vlast monarha sem zakonodavne, Ruso ističe da se suverena vlast poklapa u potpunosti sa zakonodavnom i ističe da nosilac suverenosti nije monarh (ili parlament), već narod. Suveren je za Rusoa skup pojedinaca organizovanih u kolektiv koje se rukovodi opštom voljom. Građani se javljaju u dva različita položaja: sa stanovišta pojedinca – građani se javljaju kao podanici i potčinjeni suverenoj vlasti sa stanovišta celini – svaki pojedinac se javlja kao suveren Suverena vlast je neograničena i nepovrediva , ali ne može preći granice društvenog ugovora. Suverenost garantuje slobodu ljudi u društvu. Ruso zato dobija mogućnost prenosa suverenosti sa naroda, na neki drugi subjekt, jer po njegovom mišljenju, vlast može da se prenese, ali ne i volja. Kao što je neotuđiva, suverenost je i nedeljiva , jer ona je volja narodnog tela ili samo jednog dela njegovog. Nosioci suverenosti su svi građani, kao pojedinci, a ne kao nacija. Za vršenje suverene vlasti su potrebni i određeni predstavnici. Definicija: Suverenost države je relativna pravna i faktička neograničenost državne vlasti, koja na osnovu svoje vojne, političke i ekonomske moći može redovno i u dovoljnoj meri da ostvaruje svoje političke ciljeve uz poštovanje međunarodnih ograničenja !!!
15. FUNKCIJE DRŽAVNOPRAVNOG PORETKA
Kada se razmatra uloga državnopravnog poretka, mora se imati u vidu da su država i pravo relativno samostalne, različite, ali i povezane pojave. Država , kao politička organizacija, sa određenim stanovništvom i teritorijom, koja poseduje suverenu vlast, odnosno monopol fizičke prinude, ima posebne funkcije (cilj, zadatak, misiju) u globalnom društvu. U određivanju funkcije državnopravnog poretka, država i pravo su povezani i imaju istovrsne funkcije. I država i pravo kao i sve društvene pojave imaju više funkcija koje se tokom razvoja menjaju. Funkcija države se može odrediti pomoću cilja, zbog čijeg ostvarivanja ona i postoji i takva shvatanja se nazivaju teleolškim (ciljnim). Cilj može biti jedan (monostičko), ili ih može biti i više (pluralističko shvatanje).
1. Ako svrhu, tj. cilj određuju upravljači, onda je to vladajuća subjketivna funkcija, 2. a ako se cilj određuje kao objektivno dejstvo u društvu, tada ima objektivnu funkciju. Izdvajaju se sledeće funkcije državnopravnog poretka (sa pluralističkog stanovišta): 1. Napadačko-odmbrambena funkcija , koja je oduvek postojala, ali je u 20. veku zamenjuju donekle civilizacijski oblici, ali komponenta osvajanja, kao politička kategorija i dalje postoji. Sve do 20. veka ratna osvajanja bila su jedna od bitnih faktora sticanja bogatstva nekih država. Ova funkcija postoji i danas, više je izražena odmbrambena funkcija, ali pored ove, postoje i druge „civilizovane funkcije“, a to su: ugnjetačko i izrabljivačko-represivna funkcija, upravljačka funkcija, zaštitna funkcija i pravno-regulatorna funkcija. 2. Ugnjetačko i izrabljivačko-represivna funkcija , s obzirom na podelu (klase) i sukobe koji postoje unutar društva, državno-pravni poredak je uvek bio ugnjetački i izrabljivački, a represivnom funkcijom obezbeđivao (održavanje) jedinstva podeljenog (klasno) i konfliktong društva. Ova funkcija egzistira (ogleda se) u ekonomskom iskorišćavanju nerazvijenih država (u vidu nafte, tržišta...) 3. Upraljačka funkcija , od najranijih vremena država se razvijala tako što je upravljala velikim i prinudnim radovima (Mesopotamija, Egipat), pa i danas država upravlja velikom nacionalizovanom privredom i pokreće obične javne radove (npr. izgradnja autoputeva, elektrana) kako bi postigla veću zaposlenost i zadovoljila nove civilizacijske potrebe. 4. Zaštitna funkcija , manifestuje se u očuvanju mira, sigurnosti, pravde, opšteg dobra, sreće pojedinca, kao i cele zajednice. Država obezbeđuje unutrašnji mir, sprečava kršenje i ugrožavanje života, slobode, imovine porodice. 5. Pravno-regulatorna funkcija , koja se ostvaruje uz pomoć opštih pravnih normi, a na osnovu njih se donose pojedinačne norme, koje su sadržane u pojedinačnim pravnim aktima. Država utiče na pravo, kroz stvaranje i primenu pravnih normi. Državno-pravni poredak (odnos države i prava)
- u odnosu države i prava iskristalisalo se nekoliko grupa shvatanja: 1. Prvo, država je nezavisna od prava , pravo joj služi kao oruđe koje ona sama stvara. 2. Drugo, polazi od obrnute postavke, da pravo nastaje i postoji nezavisno od države , i da je država potčinjena pravu. 3. Treće, koje usvajamo, ističe da su država i pravo zavisni jedno od drugog i da zato ne mogu postojati jedno bez drugog, zato su ravnopravni činioci.
17. DRŽAVNA ORGANIZACIJA
Svaka organizacija , pa i država, sastoji se od sredstava i skupa ljudi koji su na određeni način povezani obavljanjem poslova koji su regulisani pravilima i zajedničkim ciljevima. Država nije jedina organizacija u društvu, ali jeste suverena i najmoćnija datom globalnom društvu, jer poseduje monopol organizovane sile. Ona se razlikuje od drugih organizacija po tome što je vrhovna vlast za sve subjekte i nezavisna je. Država se izdvaja od društva jer predstavlja jednu političku organizaciju koju čini samo grupa ljudi koja sprovodi vlast i koja se razlikuje od društva jer ima monopol organizovane sile u svojim rukama!!! Posmatrajući državu kao organizovan sistem, kao i svaka organizacija, država ima svoje ciljeve , koji su se tokom vremena menjali. Da bi ostvarila te ciljeve, država poseduje sredstva, među njima monopol organizovane sile, a to sredstvo i jeste glavna prepreka u izgradnji moderne pravne države. Postavlja se pitanje kako taj monopol staviti pod kontrolu? S jedne strane, treba zaštiti građane od zloupotrebe i prekoračenja sile bez potrebe. S druge strane, treba štiti ljudski rad od svih katastrofalnih ratova. Rešenje se nalazi u ostvarenju bolje organizovanih odnosa i učvršćivanju pravnih normi. Pozitivnopravne norme u smislu važećih pravnih normi, regulušu samu organizaciju države, odnosno određuju koji poslovi i koji organi će ih obavljati. Na taj način država postaje pravna organizacija. U ranijim državama, državna vlast nije bila vezana pravom i to stanje nazivalo se princeps legibus soluts , odnosno ranije je važilo pravilo princepsova odluka je zakon – ono što vladar naredi ima snagu zakona. Savremenu pravnu državu, u kojoj se ipak ostvaruje vladavina prava, pravne norme obavezuju i državne organe, ali i državu u celini. Državni organi su posebni članovi države koji čine skup službenih lica, tj. državnih organa, Svi ljudi zajedno u jednoj državi čine stanovništvo , koje se nekada delilo na slobodne i neslobodne, robove i kmetove. Sa nastankom savremene države i pravnom jednakošću svih građana, sticanjem politčkih i drugih prava, oni postaju građani. Do tada su u odnosu na državu i vladajuće slojeve bili podanici. Međutim, u nekim državama i dalje postoji nejednakost među ljudima, pa i faktička diskriminacija, uprkos priznatoj jednakosti. Ta nejednakost se zasniva na nejednakim mogućnostima bogatstva, rada i obrazovanja. Kada se govori o državnopravnom poretku, u vezi sa tim spominjemo i legitimnost , kao idejni temelj državne vlasti. Legitimnost predstavlja uverenje jednog kruga ljudi da je prinuda opravdana, odnosno, dobra zato što se temelji na nekim vrednostima koje taj krug usvaja. Za legitimnost je dovoljno da jedan značajan broj ljudi ima uverenje o bilo kakvoj opravdanosti državne vlasti. Zbog te opravdanosti javljaju se i različita shvatanja pravednosti, pa upravo zbog toga državna vlast za nekog može biti pravednam dok je za drugog nepravedna.
18. POJAM DRŽAVNOG ORGANA I VRSTE DRŽAVNIH VLASTI
Kao i svaku organizaciju, tako i državu možemo raščlaniti na sastavne delove, organizacione jedinice – organe, koji obavljaju poslove sa određenim ciljevima. Državni organi (parlament, vlada, sudovi, ministarstva...) predstavljaju relativno trajne i stabilne tvorevine. Oni se razlikuju od službenih lica (od kojih se inače sastoje), jer su ta lica samo privremeni vršioci delatnosti, koji tu delatnost obavljaju u ime i za račin države, npr: zakonodavni organi donose zakone. Razlikuju se dva statusa državnih organa (status privatnog i status službenog lica ). a) Kada deluju kao privatna lica – tada rade u vlastito ime i u sopstvenom privatnom interesu b) Kada vrše poslove kao službena lica – tada deluju u ime i za račun države. Ukoliko službeno lice zloupotrebi službeni položaj u privatne svrhe, to predstavlja zloupotrebu vlasti koja se kažnjava.
Najvažnije vrste državnih organa su:
1) Oružani i civilni organi: s obzirom na to da je državna organizacija ona koja ima monopol nad fizičkim nasilljem, u svakoj državi postoje ova dva organa. Oni se razlikuju u tome ko upravlja i ko odlučuje o upotrebi sredstava za nasilje. U oružane organe spadaju: vojska i policija, a u civilne : svi ostalni državni organi, civilni organi, npr: šef države, odlučuje o upotrebi oružane sile, bilo prema drugim državama (rat), bilo prema vlastitom stanovništvu (revolucija, protesti) zavisno od toga od koga preti opasnost, dok oružani orani izvršavaju odluke civilnih organa. Ukoliko vojska/policija dođu na vlast, tj. donose najvažnije odluke – takva država se naziva militaristička (policijska) država , a suprotna ovakvoj državi je **pravna država.
- Demokratski i nedemokratski organi:** ova podela je izvršena prema učešću stanovništva (naroda) u nastanku i radu tih organa. Demokratske organe bira stanovništvo, a retko ih čine i sami građani (zbor, referendum), a pored toga kontrolišu njihov rad i pozivaju na odgovornost (kada građani biraju organe, a oni njima odgovaraju). Nedemokratski organi: nastaju nasleđivanjem, postavljanjem (aristokratija), nametanjem, dakle volja građana u ovom slučaju ne dolazi do izražaja. 3) Inokosni i kolegijalni: dele se prema tome kako se odluka donosi. Ukoliko odluku donosi samo jedno lice, to je inokosni organ (ministarstva, inskepckije, sekretarijati), a kolegijalan je onaj državni organ gde odluke donosi više lica ravnopravno – kolegijum lica (skupština/parlamet, komisije). 4) Stručni i politički organi: dele se prema posedovanju stručne spreme službenih lica, odnosno drćavnih organa. Politički organi odrešuiju politiku kao opšti pravac državne delatnosti, dok stručni organi vrše razne stručne poslove. Službena lica, ukoliko ulaze u sastav političkih organa, uglavnom su pripadnici vladajućih slojeva i politički organi nadziru stručne organe. Pored ovih podela, državne organe možemo podeliti i :
- Prema oblastima delatnosti (rada): organi unutrašnje bezvednosti, vojne, politčke organe.
- Prema oblicima najznačajnijih delatnosti : zakonodavne, uprvane, sudske organe.
