lectura obrig, Apuntes de Idiomas

¡Descarga lectura obrig y más Apuntes en PDF de Idiomas solo en Docsity!

EDITORIAL GALAXIA, 5.A., 2002 Reconquista, 1 - 36201 Vigo Piaxecto guáfico, descño da cubera e ¡lustracióne MANUEL JANERO EUGENIO MARTÍNTZ CELDRÁN INTRODUCCIÓN Á FONÉTICA O SON NA COMUNICACIÓN HUMANA Adaptación ó galego Sabela Labraña Barrero Traductores Silverio Cerradelo Gómez Sabela Labraña Barrero Jo > / mE GRLPIA ABLA amais de ocuparse da parte específica du galego, se encar- garia da traducción, xunto con Silverio Cerradelo, un dos alumnos que máis insistiu para que este labor se realizase. As voces que reflicten Os sonogramas pertencen a César del Caño e ó propio traductor, mentres que a parte relacio- nada coa entoación correspunde a Toño Casais; a todos eles agradecemos a animosa e decidida colaboración. Cómpre tamén nomeármo-las persoas que desde o Laboratorio con- tribuíron a facer posible a publicación deste libro, como foron Ana Fernández —sempre atenta, infatigable, amiga, e agora xa case falante de galego— e Xosé Matas Crespo, colaborador incondicional; ámbolos dous proporcionáron- nos unha axuda inestimable na elaboración destes gráficos tan específicos e en tudo aquilo que deles precisamos. Pero temos que lle agradecer singularmente a Xosé Luís Reguel- ra, profesor da Universidade de Santiago, tédalas propostas que nos fixo chegar a partir de lectura atenta de texto e a paciencia con que atondeu tódalas nosas consultas e resol- veu as nosas diibidas. Esperamos que este texto sexa un malcrial de utili- dade para os estudiosos da fonética do galego e para todos aqueles interesados en coñece-los sons da nosa lingua. Sabela Labraña Barrero A o R INTRODUCCIÓN 1. A LINGUAXE É UN FENÓMENO ORAL Foi E. de Saussure (1916) quen, cn primciro lugar, chamou a atención dos eruditos acerca da primacía da fala sobre a escrita Existiu unha longa tradición segundo a cal a forma básica da linguaxe era a escrita. Mesmo houbo moitos lingilistas de prestixio du século XTX que creron niso. F. de Saussure indica que “nin o mesmo Bopp fai dis- tinción clara entre letra e son; ó lelo, creríase que unha lin- gua é inseparable do seu alíaboto” (p. 32). Movémonos nunba sociedade onde a imaxe nos envolve de contino, e quizais por iso mesmo dámosile máis valor ca á palabra. Nor caiamos tamén nós na trampa: El da fala, W. J, Ong, apoiándose noutros moitos testemuños, indicaó claramente: “Non obstante a riqueza da xesticulación, as complexas linguaxes xestuais son substitutas da fala e dependen de sistemas orais desta, incluso cando son empregadas polos xordos de nacemento” (1982:16). A. Martinct destacou dunha maneira especial ésta caracicrística da linguaxe humana: “A natureza vocal da linguaxe humana non é, xa que logo, un aspecto acceso- tio, senón un trazo fundamental, sen o cal a organización dá comunicación sería completamente diferente da que cofiecemós,” (p.17) Espertemos, logo, a esa realidado e cofiezámola nos seus detalles, 11 Existe un segundo vivel máis abstracto, que atende unicamente á función que desempeña cada elemento na. cadea falada e ás relacións que os enlazan no sistema. Dis- _que.E-de Saussure se refería a este segundo nivel cando - Aalaba dejimaxe acúslica; xa que indica ó respecto que “se se Sai abstracción desta multitude de movementos neccsa- rios para realiza-la fala, cada imaxe acústi suma dun númecro imitado” de elementos ou. Fonemas” (p. 80). Non é que 0 pensamento de Saussure nos chegase completamente diáfano, pero cremos que é corrccta a inter- pretación dada, Asi,pois, nofdominio] psiquico|teremos duus enfoques: aa fonoloxía;.no nivel máis abstracto, alende só á función dos sons na lingua e ás relacións entre funemas. by a fonéti sngnitiva: estudia os procesos cogniti- vos de percepción ( 'onética perdeptiva) e de producción da fala. É un nivel máis concreto có anterior. No dominio fisiólóxico; “a: fonética articulatoria estudia u proceso completo da producción dos sons da fala. Coñecemos cste proceso co nome de pronuncia, Aínda que a audición tamén é fisiolóxica; non se adoita estudiar neste apartado o mecanismo do oído, posto que este non modifi- ca: as calidades das ondas sonoras que son portadoras da mensaxc; a súa función consiste unicamente en converter esas ondas sonoras en impulsos nerviosos. En todo caso, esle aspecto pode entrar dentro, como unha parte inicial, da fonética perceptiva. No dominio físico, a fonética acústica estudia as calidades das ondas sonoras e cómo é que transportan os distintos parámetros que dan soporle á mensaxe. Fonética non hai máis ca unha. Os adxectivos que He aplicamos unicamente van referidos ós distintos puntos de vista que se poden adoptar ú encara-lo fenómeno da fala humana. Como: se ve, entendemos por fala todo o proceso 14 de exteriorización dunha lingua e non só o aspecto motor ou de producción do son, Á palabra fonética, amais dos citados, pódenselle aplicar outros adxectivos. Se..dicimos xeral é porque interesa cstudia-las capacidades de pronun- ciar e percibir sons que ten o ser humano con vistas á comunicación lingúística. Se queremos indicar que só imos estudia-los sons empregados por unha lingua, daquela a fonética levará o adxectivo que lle corresponda á devandi- ta lingua: galega, castelá, catalana, chinesa, vietnamita, eto. Fálase de fonética experimental na investigación, cando se utiliza o método experimental propiamente dito e diferén- ciase da fonética que non utiliza as hipóteses como medio para pescudar feitos contradictorios ou novos, Non se debe pensar que o mero emprego de instrumentos dá garantías á experimentación. Esta implica sempre traballar con hipóte- ses (vid. Llisterri, 1991; Martínez Celdrán, 1991a), Ultimamente, téndese a diferenciar dous niveis dentro. da mesma fonética. J. Ohala (1990) distingue entre unha fonética taxonómica que se dedica a expor un con- xunto de “descritores”; isto é, un conxunto de trazos arti- culatorios e acústicos para a clasificación dos sons; e unha fonética científica, que pretende entender, explicar e xene- raliza-los feitos formais da fala. A súa posición é bastante radical. Está claro que a fonética tradicional se basea nesa orientación taxonómica; quizais mellor chamala deseritiva.. Ea que el chama científica sería mellor denominala teóri- ca; esta acadou un desenvolvemento considerable nestes últimos anos (vid. por exemplo M. E. Beckman, 1988). 3. FONÉTICA E FONOLOXÍA Estas son dúas ramas lingilisticas con apertados lazos entre elas que convén aclarar. Como se leva dito, a fonoloxía atende á función que exercen os sons desde o punto de vista lingitistico, o que determina unbas unidades 15 funcionais denominadas fonemas, Tamén estudia rolacións que manteñen estos fonemas no sistema da lingua. Cám- prese unha función lingiística cando o elemento cn. cues- tión serve para diferenciar signos lingúísticos, Adóitase emprega-la chamada proba da conmulación para saber se se desempeña a devandita función; por exemplo, de opor- mos pala a póla ftendo en conta que, no galego, a diferen cia entre póla e pola $ fonética, adomais de ortográfica), só habcrá un elemento distinto: o /o/ en pola, fronte o /5/ en póta (logo.o/o.son dous fonemas no galego). Estas días palabras constitúen unha parella mínima, De facérmo-la opcración con cada un dos elementos, obtense un número enteiro de fonemas: catro para a palabra: fp +04 114 pola/póla ola pola/polo ato pola/bola plo pola/pona Un Deste..xcito: obtémo-los fonemas dunha lingua..0 fonema é, logo, a unidade mínima e sucesiva do signifi- cante dun signo lingútístico. Cumpre unha función distinti- va e careue de significado. Poderemos comprobar que un fonema non é igual ca un son; en primeiro lugar, porque na mesma lingua hai moitos máis sons ca fonemas. Repare- mos nostas dúas frases: 1 Quero o teu voto convencida 2. Quero un voto convencido. En 1, o v é un [fp], e nel os beizos están próximos, non chegan a pechar por completo e o aire esvara suave- mente por esa abertura; en 2 ú un [b], posto que os beizos están totalmente pechados e v aire fica detido durante unhas milésimas de segundo ata que irrompe un tanto vio- lentamente. formanda, unha explosión no intre de abrilos. 16 Mais este feito non cambia o significado dese substantivo; xa que logo, non cumpre unba función lingiúística. [4] e [b] son dous.sons que representan o mesmo fonema /b/; trátase, entón, de dúas variantes que reciben o nome de alófonos (tanseribircmos sempre con corchetes os alófonos e con barras oblicuas os fonemas), O prefixo imicial alo- fai referencia á existencia doutros fonos para o mesmo fonema; o fono representa un primeiro grao de abstracción realizado sobre o son, ftilo puramente físico e, como tal, concreto; a fonema, entón, constitúe im segundo grao de abstracción realizado sobre o fono vu os alófonos polos que se mani- festa. Sen embargo, ás veces para simplificar non. se realiza a distinción neta entre son e fono, senón que se emprega a palabra son para ámbolos dous. En segundo lugar, do dito despréndese que sons e fonemas son sempre diferentes porque se sitúan en nivcis diferentes de abstracción: o primeiro, máis concreto; o segundo, máis abstracto. A fonoloxía: determina os fonemas dunha lingua, qué relación teñen coas súas variantes alofónicas e qué lazos establecen entre eles no sistema. A fonética non trata as funcións dos sons. Ooúpase de estudialos en si mesmos dende a perspectiva da súa pro- ducción, da súa percepción e das súas características acús- ticas, de xeito que ese estudio proporciona un conxunto de trazos fónicos que caracterizan os fonos que utilizan as lin- guas humanas, Tamén intenta establece-los procesos men- tais que subxacen á producción e á percepción. A fonolo- xia valse encargar posteriormente de establecer qué trazos cumpren a función distintiva nunha lingua determinada e cáles non a cumpren. Ademais vai determina-los sistemas € as TEBras que OS rexXen. Neste libro queremos atender principalmente ó estudio da fonética. Só nalgunha ocasión, e moi por riba, tercmos que facer referencia á fonoloxía. co da AFL pero é interesante coñecelo porque gran parte dos estudios tradicionais de Fonética, fonoloxía, dialectoloxía, etc, realizáronse con estoutro alfabeto (vid, Apéndice ID). 2, VOCAIS E CONSOANTES Antes de comeza-la descrición dos trazos e suns cos que cada lingua configura o seu sistema fónico, convén refe- tirmonos, aínda que sexa sucintamente, á división vocaisícon- soantes que nos foi imposta dende a antigúidade; malia a súa tradición, non puidemos establecer uns criterios articulatorios ou acústicos decisivos para caracterizala, pois desde a conso- ante máis pura, como pode sc-lo [p], ata a vocal máis pura, como pode se-lo [a], existe unha gradación de sons tal que cal- quera intento de división ten que ser á forza convencional. Sendo conscientes desta convención, dicimos que as congoantes son sons que tenden a obstruí-lo tracto vocal, mentres que a5 vocais deixan libre o paso da enerxía sono- ta a través do devandito tracto. Tradicionalmente, tudo son que posáa un peche maier có das semivocais [1] e [ul] foi considerado consvante: [p, d, f, f, s, m, lr, j, w...]; pola contra serán vocais: [|,1,e,£,4,0, 9...l. Calquera outro criterio é aínda máis relativo. Por exemplo, as vocais prodúcense todas, por regra xcral, con vibración larínxca; as consoantes tenden a non ter vibración latínxea, pero existen grupos de consoantes, p. ex. as nasais, que teñen un modo de producción — o máis habitual nas lin- guas.do mundo— con vibración larínxea. Alúdese lamén á posición que adaptan na sílaba, É ben sabido que nas lin- guas do mundo calquera vocal se caracteriza pola posibili- dade de formar núcleo silábico; mais nalgunhas delas, cer tas conscantes tamén poden aparecer nesa posición. O que si é certo é que as vocaís poden formar un núclco siláhico illado sen o apoio de consoante ningunha, o cal non adoita acontecer coas consoantes. 20 Outra gran división que a miúdo se emprega 6 a de obstruintes/soantes. Nas primciras a sonoridade non $ espontánea, mentres que si o ó nas segundas. Máis adiante indicaremos qué clementos periencen a estoutra división, 3. A CADEA FALADA Os sons forman unha cadea contimua. Ó articularmos un son, antes de chegar a deservolve-los xestos todos que constitúen ese son, os órganos xa están adoptando posicións para realiza-lo segundo, de xeito que algunhas das caracterís- ticas do son seguinte anticípanse no actual e viceversa. Este fenómeno cofñécese co nome de coarticulación. Reparemos nas diferencias do [s] na pronunciación das palabras sima e suma. Na primeira, os bejizos mantéñense estirados na realiza- ción do [s], posto que na vocal vindeira van estar así; na segunda, os beizos están arredondados e abucinados como corresponde á vocal seguinte. Liste feito é o máis habitual na cadea, de maneira que se suceden todo tipo de adaptacións entre os xestos articulatorios de sons contiguos. Dicimos que un. son se asimila a outro cando colle trazos desoutro son, Pode haber asimilacións do punto de articulación; por exemplo, moitas nasais collen o punto de articulación da consoante seguinis. Así mesmo, danse asimilacións da sonoridade cando tinka consoante se acomoda á sonoridade da seguinte, etc, Os sons agrúpanse na cadea falada formando unha unidade que chamamos sílaba, Os sons que teñen maior abertura e sonoridadc —que son xcralmente vocálicos— sitúansc no centro, que denominados núelco, mentres que ásconsoantes se sitúan nas marxcs. Á estructura CV está considerada como a cstruetura básica c universal: Pero as linguas organizan as súas silabas a partir desta estructura básica deservolvenda outras estructuras máis complexas: CVC, CLV, CLVC, CG CGVO, CVCC, CVGC, CCOV, ete. (onde C=consoante, V-vocal; Líquida, e (i—glide ou ele- 21 PA mento de ditongo). Na tradición europea, a posición dos segmentos que van diante do múcleo Y denomínase explo- siva, e a posición posterior, implosiva, 4. AS YOCAIS CARDINAIS As chamadas vocais cardinais integran un sistema tradicional (D. Jones, 1918:52), no que se representa dende un punto de vista teórico a posición ideal onde so poden articula-las vocais principais das que se fornecon as distin- tas linguas do mundo. Esas posicións atenden a tres dimensións articulato- rías: a altura da lingua (vocais altas ou pechadas, semialtas ou semipechadas, semibaixas ou semiabertas e baixas ou aber tas); posición adiantada ou recuada do corpo da lingua (vocais anteriores, centrais e posteriores) e a acción dos bei- zos (vocais arredondadas ou non arredondadas). As posicións orixinarias parten do punto máis adiantado e alto da lingua na producción dunha vocal, representado por [i]; do punto máis rocuado e baixo, representado pola vocal [a]; de máis recua- do e alto, representado por [u]; e, por último, do máis adian- tada e baixo, representado por [a]. Estos catro. puntos teóri- cos, é dicir, que non teñen por qué coincidir coas vocais dal- gunha lingua concreta, constitúicu es puntos cardinais, Con- vencionalmente, colócanso a distancias iguais as vocais inter- medias. da parte anterior e da posterior. As vocais cardinais primarias represéntanse nun cuadrilátero como o seguinte: antoriores posteriores altas ou pechadas (1i u (82) semialtas ou semipechadas — (2)e o(7) semibaixas ou semiabertas Qe 2 (6) baixas ou abertas (4) a a (5) Higura 2.1. Vocais cardinais primarias 22 As cineo primeiras articúlanse sen arredonda-los beizos, mentres que nas lros últimas os beizos iranse arredondando e abucinando progresivamente. Repárese nos movementos da lingua e dos heizos na articulación destas vocais: Figura 2.2. (Adaptada de Ladefoged, 1975) cardinais secundarias lofñicn a acción dos bcizos inverlida: as cinco primciras son arredondadas, en lanto que as tros úllimas non 0 son. As vocals y u | | a es E D Figura 2.3. Vacais vardinais secundarias 23 5. DITONGOS alto posterior baixo Figura 2.5. (Recollida de Ladefoged, 1975:68) Representación do movemento das vocaís deleúns ditongos no espucio vocálico do inglés americano Cando dúas vocais se pronuncian na mesma silaba dicimos que forman ditongo, especialmente cando unha desas vocais é alta e átona; das días vocais unha convéric- se na núcleo da sílaba e dicimos que é silábica, fronte á putra que será non silábica. Por regra xeral, a vocal alta será a non silábica. Acabamos de nos referir a días vocais, mais dende o pundo de vista estrictamente fonético trátasc. real- mente dunha mesma vocal que gradualmente varía de tim- bre. De feito, o segmento alto e non silábico constitúe un son meramente transitorio dependente do núelco da silaba. Falamos de ditongos crecentes cando o elemento non silá- bico está situado diante do núcleo. Denominámolos ere- centes porque normalmente pasamos dun segmento alto, que é máis pechado, a unha vocal non alta, que é máis aber- ta: xa que logo, crece en abertura. Noste caso, denomira- mos semiconsoantos ós sons non silábicos do ditongo cre- 26 cente: (ja), [jc], [jel, (jo), [jo], (ju), [wa], [we], [we], [woJ, [wa], [wi], [ji], [wu]; ete., que tradicionalmente foron agrupados cuas consoantes. Come no caso do fran- cés: pied, voix, cto, Pola contra, falamos de ditongos decro- centes cando a abertura vai de maior a cnor; polo tanto, o elemento non silábico vai detrás do núcleo; 'neste caso, chamamos semivocais a csles elementos: [21], [ei], [ei L [oi], [ci], [a], teu], [eu]. fou, [54), fi], [uu], ete., que tradicionalmente foron agrupados coas vocais, Como no caso do inglés: fuil, file, faul, foil, etc..Falamos de tritongos cando nunha soa sílaba aparecen dous cambios claros da calidade vocálica, como por exemplo no inglés: fire, tower, etc. Adoptaremos no galego a palabra inglesa glide para referirmonos tanto ás semiconsoantes como ás semivocais. Engloba ámbalas dúas. 6. AS CONSOANTES Imos segui-lo cadro do AFI (vid. Apéndice I) para a exposición dos trazos que describen tódalas consoantes. 8.1. Sonoridado, tensión e aspiración En primeiro lugar, a clasificación dos sons ten en conta a sonoridade, como podemos observar no cadro do AFI (Apéndice D. Nel, a parte dereita de cada cadriño, segundo uv miramos, corresponde ó son sonoro, e a parte esquerda 0 son xordo. A Asociación non previu ningún dia- erítico espocial para a lensión, mentres que a aspiración simbolizase cun [h]. Á sonoridade fai referencia á vibración das cordas O son será sonoro se ten como fonio principal a Vibración larínxca, e se non existo osta vibración será xordo, A tensión maniféstase nos sons tensos por unha Iaior presión aérea tralo punto de articulación e unha rixi- 27 a dez dos músculos, o que supón unha maior duración do son. Os laxos correspondentes teñen unha reducida pre- sión, rixidez e duración (O. Ouakrim, 1995). A aspiración maniféstase principalmente nos sons aspirados de varias linguas como un sopro larínxeo que sucede á explosión, por causa dun xesto de abertura da glote, ausente nos sons non aspirados; dende o punto de vista acústico, ese sopro constitúe un ruído turbulento de baixa intensidado. Polas explicacións que demos poderia parcecr que sc trata de trazos que non teñen nada en común, mais recentemente tense defendido que os tres poden explicarse conxuntamente nas oclusivas en relación ó momento en que comeza a vibración larínxea respecto da rolaxación da oclusiva, fenómeno coñecido coa sigla VOT (Voicc Onset Time) (Lisker e Abramson, 1964), e que nalgúns libros se traducíu por “tempo de emisión da voz” ou TEV. Collendo tres linguas coma o galego, o inglés e o thai, comprobare- mos que cada unha delas segmenta o continuum do VOT de maneita diferente: 1 1 uE L 2. un] $ (mseg) galego: [o] lo] inglés: [o] [bp] lp!] thai: [b] lp] 1pt] A barra vertical representa o momento da explo- sión. Xa que logo, no segmento [| o comezo da vibración larínxca acontece antes da explosión. No segmento 11 o comezo da vibración larinxea coincide sensiblemente coa explosión. Por último, no segmento LIL o comezo é bastan- tc posterior á explosión. (No gráfico do segmento, a liña horizontal representa a dispersión dos valores temporais de comezo da vibración larínxea ou VOT.) 28 O continum tica segmentado en tres partes. O galego só emprega as días primeiras, pois carece de oclusi- vas aspiradas. O inglés utiliza as tres, pero fonoloxicamen- te só distingue dúas, pois no momento intermedio realiza as sonoras iniciais e as xordas tras |s] inicial. O thai, por últi- mo, emprega as tres segmentacións fonoloxicamente, É dicir, o galego só ten sons xordos e sonoros e, en calquera caso, os xordos son tensos e os sonoros son laxos: viña/piña (tramos VID). O inglés tamén emprega a aspiración: beakípeak “bico de paxaro'pico” (I/IID); rebornireport “renacido/contar” (LIT); spy “espia” (ID). Como vemos, o funcionamento é moi diferente do galego, xa que o inglés non enfronta os segmentos MIL, coma o galego, senón I/IM ou TH. Ademais no inglés serán tensos es sons aspirados e laxos os restantes; xa que logo, dende un punto de vista fonolóxico, o inglés falará só de xurdas e sonoras. Por últi- mo, 0 thai ofrece a posibilidade de opor tódalas combina- cións entre si, polo que respecto ó (hai teremos que falar de dous trazos funolóxicos: sonoro ce aspirado; cx. baa/páa/pida “ombreiro/bosque/partir” Excmplos: 1 | u 104 L 1 1 l (mse; 0 (mseg) galego: viño pipa — inglés: — reborn balloonfspy peepíreport thai: báa púa pháa A actividade das cordas vocais pode ser máis ampla cá descrita anteriormente. Existen sons “murmura- dos” chamados en inglés “breathy voice” --- nos que se produce un escape de aire audible concomitante á pro- ducción sonora dos sons. Isto acontece porque os arite- 29 PUNTOS DE ARTICULACIÓN 1. labíais 2. dentais 5 3, alvevlares YT) 4. palatais 1 € 5. velares 2 6. uvulares a 7. farinseas 8. alotais e PA 7] aapicals b. predorsais o. mediodorsais d. posdorsais o. radicais Gráfico 2.6. Localización dos puntos que imos estudica e as partes da lingua que interveñen a) Articulacións bilabiais: son aquelas que se pro- ducen coa participación dos dous beizos: [ p, b, m, [, $, D, p”...]. Pondo por caso o inglés: pier, beer, mere, etc. O dia- crítico que indica labialización é: [+]. b) Articulacións labiodentais: o bcizo inferior contacta lixeiramente cos incisivos superiores: [f, v, 19...J. Poodo por caso o inglés: fear, veer, cto, 32 <) Articulacións dentais: nesla posición hai dúas varicdades: unha é iuterdental (o ápico da lingua colócase enirc os incisivos), e a outra chámase simplemente dental (o ápice da lingua achégase ou toca a cara interior dos inci- sivos superiores, aínda que a parte anterior do predorso soe contactar ou achcgarso ús alvéolos). Interdentais: [O, Ó...]. Ponda por caso o inglés: ihing, them, ete. Dentais: [t, d n...]. Pondo por caso a francés: féte, fade, ete. Como vemos, o diacrítico que indica dentalización é 1 10 signo [*] indica articulación adiantada: unha nasal interdental podémola transcribir: pr. 181 13 d) Articulacións alveolares: nelas poden participar tanto o ápice como o predorso da lingua (6 dicir, a punta ou a parte anterior), de aí que ás veces lles chamemos ápico- alveolares ou predorsoalveolares para indica-la zona da lin- gua que pode participar neste punto de articulación nu que a lingua se achega ou toca os alvéolos : [1, d, s,z, 1,11, €...] . Pondo por caso o inglés: tongue, reader, near, base, baize, long, ete. O diacrítico para indicar cspocialmente apicalidade é [_L. O AFI inclúc como postalvcolares días consoantos bastanle frocuentos que noutros cadros se denominan pre- palatais e, de feito, están máis próximas ás palatais ca ás alvcolaros, De calquera xcito, son dúas denominacións she. para un mesmo punto; [f, 3]. Pondo por caso o inglés beige, ete. L, > [t] ls] ls] e) Articulacións retroflexas: normalmente a lingua sitúase paralela ó punto; chamámoslles articulacións retro- flexas cando o ápice se coloca perpendicular ó padal on mirando cara ó interior da boca. A zona acostuma se-la postalveolar ou a prepalatal: [t, d, 1, n, $, |. ...]. Como por exemplo na pronunciación do r en inglés americano: rate... ON f) Articulacións palatais: neste caso, gran parte do predorso da lingua contacta co padal duro. Ás yeves, cando o contacto é bastante amplo, reciben a denominación. de molladas: [c, 4, 11, 4,4, ], 0”, . Pondo por caso o inglés: choose, job, cte.; vu no francés baigrer; 0u A e Ich, etc. O diacrílico que cxpresa palatalización € ¡NS g) Articulacións velares: o mediodorso 0u O pos- dorso da lingua achégase ou adhírese ó veo do padal. Como a zona é moi ampla, adoita acontecer que cosas vocais ante- riores o punto sexa pospalatal e que coas posteriores sexa 34 medio ou posvelar: [k, g, x, y, K, 9..-]. Pondo por caso inglés: guick, begin, wrong, eto.; no alemán Buch, cto. Os diacríticos que expresan velarización son [-] e [Y]. Cando esa velarización se dá no [l], daquela representámola: EH. Pondo por caso o inglés: fool, ete. h) Articulacións uvulares: o posdorso da lingua levántase cara a úvula: [q, G, %, N, R, q'...]. Pondo por caso o bérber (lashlhit) /imq*ue (grande), o diacrítico sinala que o son € lenso. No francés a pronuncia do » é uvular de forma bastante xcral, bardante o sur: rotge, eto, i) Articulacións farínxeas: nesta ocasión a raíz da lingua achégase á parede farinxea: [í, 1]. Pondo por caso u árabe (Mauritania, por ex.): fhami], [Sneutralb]. Ademais en certas linguas, como é o caso do árabe uu do bérber (tasblhit) existen moitas consoantes faringalizadas (os ara- bistas chámanlles enfáticas): Asi! (bile), Adrí (caen), cto. francés: xordas 100 aspiradas p 4 k sonoras nan aspitadás b d g sebei (Uganda): Pp t c k bh) Articulacións fricativas: nelas os dous órganos están tan próximos que o roce do aire pasar xera un ruido turbulento. Sc os órganos están estirados, falamos de frica- tivas alongadas ou non sibilantes: [f, 9, x, h, f3, d, y, ¿, h...]. Se, pola contra, a lingua se acha acanalada e forma unha especie de suca, colón falarmos de fricalivas sibilantcs: [s, 2.3]. Exemplos de sistemas de fricativas nalgunhas lin- ,guas do mundo: inglés: xordas f e sonoras v ó z pS YU bérber (Marrocos, Arxelia, ctc.): xordas r Ss S x h sonoras Z£ 3 dz oí 5 lapón ou sami (norte de Noruega, Suecia, eto.): f S J h Ln ñ maori (Nova Zelandia): f h hawaiano: h €) Articulacións aproximantes: neslas os órganos están achegados mais non o suficiente como para que o aite os roce Ó pasar e xere ruido turbulonio. Son os sons máis abertos das consvantes propiamente dilas (xcralmente nasais, laterais e semiconsuantes) [j, w, 1, A...] e os máis pechados dos vocálicos (semivocais u vocais altas). O galego, o portu- gués, o catalán, o castelán, a holandés, etc., posúen tamén obstruíntes aproximantes como: [B, Ó, y. Neste caso hai unha distinción clara entre fricativa e aproximante: nas fri- cativas os órganos están moi achegados e o aire rózaos Ó pasar producindo ruída, mentres que nas aproximantes os órganos cslán máis ahertos e o aire non os roza, e polo tantu non se produce mido. Compárense as pronunciacións du inglés bofher e do galego voda; á primeira é fricativa [0], e a segunda é aproximante [0] . O AF utiliza o diacrítico [_] para indicar un son aproximante. Anque son aproximantes a 1 No Pres uf the TPA Handbook (TIPA, 2511, 1995), enviado Ós socios para «que puidosen facer comentarios, aparccía na páxina 18 y segainte: “7 Spanish variant of [y] in paga [payu] (pay). Envici vna mensaxe ó redactor do “Tland- bovle” indicando que o simbolo y era unha semivocal paralela á vocal y, tal como se usa en francés; xa que logo, uy dobla sc-la semivucal correspondente 4 vacal xu. O español non posúe estu vocal, polo que non parece lóxico empregar YY. Debería logo buscarse m exemplo dalgunha lingua que tivese vocal e semivocal somentamente, Engadía tamén que cn español esu máis lóxico expregar Y, para Sonserva-lo paralelismo coas vutras días aproximantes que se simbolizan co día- érítico: Y, 6. Na versión definitiva do Tandbook of the 1PA (Cambridge Univer- sity Press, 1999), na páxina 20 xa non aparece u esemplo dá español, que fai subitituído por un do turco e vulro du corcann. Ámbalas dúas línguas posúen a “vacál e maila semivocal cnrrespondentes. Xa que o mck comentario influíu ua Fédacción final, eu sigo mantendo que o máis lóxico é mante-lo paralelismo entro ds fees aproximantes e iranscribilas con diacrítico as tres. Non obstante, na des- érición do galego que X. 1.. Regueira publicon no JPA, e quedos recollida no Hardévok (pp. 82 e ss.), utiliza ly por Y - 39 maioría das soantes, hós cmpregaremos este nome especial- mente para as obstruintes que leñan as características des- critas (vid, E. Martinez Celdrán, 1991b). HRICATIVA ABLAR APROXIMANTE LABIAL d) Articulacións africadas: están constituidas por dous modos sucesivos, 0 primeiro aclusivo e o segundo normal- mente fricativo, pero tamén pode ser de tipo aproximante. Transcribense con dous simbolos enlazados cun arco para indicar que se trata dunha soa articulación: [És. 8], dz, d.. .]. Exemplos catalán: xordas ÉS, gd sonoras dz, d3 jacaru (lingua amerindia, falada por exemplo en Perú): xardas non aspiradas — Ís t] ts xordas aspiradas Ísh 11 ígh xordas excolivas is tr is alemán: xordas pi ís 2) Articulacións nasais: a corrente de aire, ó p: la farinxc, encóntrase co veo caído; entón divídesc cn dúas partes: unha sac libremente polas fosas nasais, menbres que 40 ere | Ma 1) D, N...f. As limguas varían moito en canto Ó número de nasais. Por exemplo, o cupewian (lingua amorindia do Canadá) posúe só a nasal alveolar [n]; o ainú (Xapón), [m, n]; o francés, [m, 1, n]; o inglés, [m, a, 11); o jacaru, [m, n, n, 1); o jantí (rexión Jantíi-Mansi, antiga URSS), [m, n, na A, 0); o otomí (México) ten as nasais [m, m], mais estas poden ser sonoras, xordas e laringalizadas: un total de seis segmentos. Por último, hai que sinalar que existen linguas, come o mura (Brasil), que non posúen ningunha nasal. NASAL BILABIAJ. I) Articulacións laterais: realizanse pegando un lado da lingua 6 punto de articulación, ou tamén xuntando o centra ó padal. Á corrente de aire sairá só por un lado, ou pour ámbolos dous asemade: [L, A, |, L...]. Por regra xeral as latcrais son aproximantes, pero poden existir tamén as fri- cativas: 4, BJ. En fonética xeral adoitamos distinguir dous tipos de laloral alveolar: clara e escura (ou velarizada). Na primeira o perfil da lingua forma unha curva progresivamente des- cendente, polo que a cavidade posterior é reducida; pronuncia en xeral o ele galego. Dicimos que o elo é escuro e velar cando o dorso da lingua descende axiña despais da zona coronal (ou bordo anterior da lingua) e Érguese un pouco na zona posdorsal, formando unha cavidade ampla na zona posterior do padal. O inglés posúc dous tipos de ele, pois as que comezan sílaba son claras: late, “arde”, mentres que as que pechan son escuras: sulky [£], “malhumorado”. O galego tamén velariza o els en posición implosiva final, e ante velar. No catalán, por regra xcral, tódolos eles son-un iso 2 | | tónico emprega as sete vocals, mentres que o postónico inte- rior reduce o seu vocalismo a cinco, e postónico final a tres. pretónico postónico interior pustónico final i u i u o o 19 o e 1 El e E] E a Ditangas O galego tende a realizar en ditongo dúas vocais —xeralmenie unha baixa ou media (e,£.a,9,0) e a outra alta (i¿1)— cando aparecen contiguas na cadea falada; crecen» tes: lingua, cumio, ambiente, frecuente, cambiar, ración, acuoso... decrecentes: peixe, despois, catía, autor, collen, andoa....Se o til recac sobre a vocal alta non hai ditongo: raiña, lóa, colfia..:Dúas vocais altas de diferente timbre (i, u) tamén poden realizarse como ditongo: escribiu, puido, comenenciudo... Coas consoantes velares /k/ e /g/ téndese asi mesmo a producir ditongo: Jimgúista [wi], acuífero [wi]... Dúas vocais contiguas do mesmo timbre non forman diton- go xa que se converten nunha soa: de escolleres..., ou pro- ducen unha realización máis abcrta, longa vu tensa: a aldea [a:], lévoo [01]... Os ditongos deercecntes son os máis carac- lerísticos do galego. Os crecentes aparecen preferentemente en cultismos; parece que se dá unha certa dificultade para admitir ditongos crecentes na lingua polo que moitos falan- tos adaplan esas secuencias como hiatos. Os Irilongos son pouco frecuentes na lingua galega. Formados por secuen- cia de tros vocais —unha non alta sempre no centro— danse sobre todo nos plurais de palabras rematadas cn -ial een -ual: oficiais, e nalgúns verbos: cambiel, minguos... Cando días vocais non altas se pronuncian vunha mesma sílaba pódesc producir un fenómeno semellante ó ditongo, ainda que non adoitamos darlle ese nome e, máis ben, empregámo-las denominacións da mélnica: sinéres cando acontece no medio de palabra: coello, e sinalofa cando ten lugar entre elas: a estrela. Noutras ocasións a que se produces é unha reducción con resultado de abertura do timbre da vocal: leva o pequeno, lévao To]... Un fenómeno semellanle acontece en casos como tiña unha moza [9]. 3, AS CUNSOANTES DO GALEGO a) Elabials lp): ochusiva, xorda, tensa, oral. Aparece a principio de sílaba por regra xetal. Ex. pai, praia, compaña... amén pode aparecer en posición implosiva nun nivel culto e nun rexistro moi formal; exs. cápsula, capta [b]: oclusiva, sonora, laxa, oral. Aparcec cn principio absoluto —ou sexa, logo dunha pausa-— e despois de nasal. Ex. voda, bombeiro... Tamén coma o [p] aparece en posición implosiva nun nivel culto e nun rexistro moi formal; exs. obstruir, obxección... [[87: aproximante, sonora, laxa, oral, Aparece nos contextos onde non se pode atopa-la oclusiva [b]. Ex. aba, drbore, alba, esvarar, abranguer... [xa]: nasal, sonora. Aparece sempre en principio de sílaba e antes dou- tras bilabiais, Ex, man, alma, campo, ambos, un ber " h) Labiodentais [£]: fricativa, xorda, tensa, oral, Aparece en principio de silaba. Ex. fígado, afumar, froita, aflixir... [m): nasal, sonora. Este son aparece unicamente antes de [f]. Ex. enfe- rruxado, enfermidade... £) Dentais [t]: oclusiva, xorda, tensa, oral. Aparece en principio de sítaba. Ex. teada, pate, amtonte... [d]: oclusiva, sonora, laxa, oral, Aparece en principio absoluto e logo de nasal e [1]; pode aparcecr en posición implosiva nun nivel culto e nun rexistro mui formal, Ex. diante, caldo, cando, adscribir, adquisición... [6]: aproximante, sonora, laxa, oral. Aparece oade non é posible a oclúsiva, Ex. fada, cadro, orde, as donas... [6]: fricativa, xorda, tensa, oral. A súa realización é xuralmente interdental. Ex, cereíxa, cinco, zapato... Nalgunhas zonas de Galicia, as de seseo, en lugar do [0] aparcecn en todos vu en parte dos contextos outras fricativas sibilamos diferentes, como a apicoalveolar [s] ou laminoalveolar xorda. Este son pode sonorizar ante consoantes sonoras [9]: cruz vermella... En]: nasal, sonora. Este son só aparece antes das oclusi [d]. Ex. canto, onde... s dentais [U y [1]: lateral, sonora, oral. Ñ ¡Igual ca no caso anterior, este son unicamente apa- rece antos das oclusivas dentais, Ex. caldo, alto... 46 31) Alventares caiiva, xorda, lensa,oral. m adoita ser apical [5] nunka gran parte de Galicia.; é dicir, o ápice da lingua elévase ata che- gar ós alvéolos. Adopta forma de canle o que provoca que a turbulencia do aire sexa moi intensa, por iso se lle chama bilante. Nas zonas de seseo rexistranse outras realiza- cións deste son: predorsodental |s| ou láminoalveolar [s] (vid, Vidal, 1993). [Z]: fricativa, sonora, laxa, oral. A súa realización é equivalente á anterior coas dife- rencias que impón a sonoridade fronte á xordez cando vai seguida de consoantes sonoras exclusivamente. Ex. desde, as donas, os mesmos,.. Ó tratarse dunba sonorización ás veces prefírese transeribila [9]. [n]: nasal, sonora. Aparece sempre en principio de sílaba. Ex. novo, neno... En final de sílaba rexístrase en conlacio con oulra consoante alveolar ensiro, enramar..., alada que neste con- texto pode alternar coa nasal velar. [1]: lateral, sonora, oral. Aparcce sempre cn principio de sílaba e antes de calquera consoante que non sexa dental, palatal ou velar, Ex. leíte, calado, alba, calmizo... [r]: vibrante simple, sonora, laxa, oral, Para articular este son, o ápice da lingua toma con- tacto lenemente cos alvéolos e inmediatamente recúa, É un son moi breve. Ex. Jaro, certo, mat, gravata... Á cotío, na fala rápida, tanto en posición final ante pausa como en final de silaba ante consoante, atopámonos coa varjante Aproximante |1].