Pobierz Zasada ortograficzną i więcej Schematy w PDF z Język polski tylko na Docsity!
ZASADY PISOWNI
„ó” „u” „rz” „ż” „ch” „h”
PISZ „Ó” :
a.) gdy w wyrazach pokrewnych i odmienionych wymienia się na : „o”, „e”, „a”, np. rów, bo rowy , mój, bo moje, pióro, bo pierze , zbiórka, bo zbierać, wrócić, bo wracam , skrócić, bo skracam , b.) w rzeczownikach zakończonych na: - ów, - ówka, - ówna (w tym –ów w nazwach geograficznych) , np. koców, panów, stalówka, klasówka, młynarzówna, Hamkałówna, Gorzów, Lwów. UWAGA! WYJĄTKI! : zasuwka, wsuwka, skuwka, okuwka (bo zasuwać, wsuwać, skuwać, okuwać), c.) na początku kilku wyrazów: ów, ówdzie, ówczesny, ósmy, ósemka, ósmoklasista, d.) w wyrazach z „ó” niewymiennym i im pokrewnych, np. góra, górka, góreczka, górzysto, górski, górny, górzysty, pagórek, pagórkowaty, wzgórze, pogórze, górować, Międzygórze, Górecki, góral, góralka, góralski, góralszczyzna, góralstwo; chór, córka, czółno, górnik, Józef, kłótnia, król, krótki, który, jaskółka, mózg, ogół, ogórek, ołówek, oprócz, płótno, powtórny, póki, póty, późno, próba, próżny, przepiórka, równy, rózga, róża, różowy, różny, skóra, stróż, szczegół, tchórz, wiewiórka, wiór, włóczęga, włóczka, włókna, wójt, wróbel, wróżba, źródło, żółty, żółw.
PISZ „U” :
a.) na początku i na końcu wyrazów. UWAGA! WYJĄTKI! : ów, ówdzie, ówczesny, ósmy, ósemka, ósmoklasista, b.) w końcówkach czasowników: - uję, -ujesz, -uje, -ujemy, -ujcie, np. piłują, całujmy, przypilnuj, głosujcie
- Uje się nie kreskuje.
Kto – uje kreskuje, Ten dostaje dwóje
UWAGA! WYJĄTKI! : formy trybu rozkazującego czasowników „ bać się, stać, kroić, niepokoić” (i innych zakończonych na –oić) np. bój się, stójmy, niepokójcie, c.) w zakończeniach rzeczowników i przymiotników: -uch, np. leniuch, lekkoduch, pastuch, -ucha, np. kostucha, starucha, dziewucha,
- uchna, np. córuchna, matuchna. -uchny, np. maluchny, bieluchny, miluchny,
- uga, np. szaruga, płastuga, pleciuga, -ula, np. matula, Krasula, -ulec, np. budulec, hamulec, krogulec, -ulek, np. ojczulek, tatulek,
- uleńka, np. babuleńka, matuleńka, -ulka, np. babulka, damulka, -ulo, np. tatulo, dziadulo, -un, np. opiekun, trybun, zwiastun, Neptun, -unek, np. rysunek, gatunek, stosunek, rynsztunek, -uni, np. bieluni, tyciuni, -unia, np. babunia, wnuczunia, -unio, np. dziadziunio, tatunio, -ur, np. wilczur, piechur -us, np. dzikus, garbus, nerwus, wirus, wiarus, -usi, np. malusi, bielusi, -usia, np. mamusia, kaczusia, Ewusia,
burza, egzemplarz, jarzębina, jarzyna, kałamarz, kołnierz, korytarz, korzeń, korzyść, kurz, orzech, orzeczenie, pęcherz, porzeczka, przyrzeczenie, rzadki, rząd, rzecz, rzemiosło, rzemyk, rzepa, rześki, rzetelny, rzeźba, rzeźnik, rzeźny, rzęsa, rzodkiewka, rzucać, talerz, tchórz, towarzysz, twarz, uderzać, urząd, warzywa, węgorz, wierzba, wierzch, zdarzenie, zmierzch, zorza, zwierzę. PISZ „Ż” :
a.) gdy w wyrazach pokrewnych i odmienionych wymienia się na : „g”. „dz”, „h”, „s”, „z”, „zi”, „ź”. np. możesz, bo mogę , ważny, bo waga, księże, bo księdza , pieniążki, bo pieniądze, drużyna, bo druh , Sapieże, bo Sapieha, mąż, bo męski , wyżej, bo wysoko, pokażę, bo pokazywać , wiążę, bo wiązać, wożę, bo wozić , duży, bo duzi, grożę, bo groź , mrożę, bo mroźny, b.) po literach : „l”, „ł”, „r”, „n”, np. Elżbieta, najlżejszy, małżonek, współżyć, rżeć, skarżyć się, rżysko, aranżować, inżynier, c.) w kilku wyrazach po „m” : mżyć, mżawka, mżysty, komża, d.) w partykułach –że, - ż, np. idźże, jakże, także, ależ, cóż, jakoż, e.) w końcówkach rzeczowników –aż, - eż , w wyrazach (często zapożyczonych z j. francuskiego) będących nazwami czynnośi lub rzeczy, np. sondaż, masaż wernisaż, balejaż, łupież, drenaż, arbitraż, kamuflaż, pasaż, mariaż, młodzież, odzież, sprzedaż, bandaż, f.) w wyrazach z „ż” niewymiennym i im pokrewnych, np. żaba, żabka, żabcia, żabusia, żabsko, żabi, żababuleńka, Żabowo Żabczyński;
ciężar, czyżyk, czyżby, dorożka, filiżanka, iż, jeżeli, już, kałuża, każdy, książę, łóżko, łyżka, małżeństwo, należy, nóż, nożyczki, ostrożny, położyć, ponieważ, pożegnać, próżny, przyłożyć, równoleżnik, róża, różny, starożytny, ścieżka, świeży, też, toteż, tuż, użyć, wieża, wrażenie, zależeć, założenie, żaden, żal, żałoba, żandarm, żądać, żądło, żądza, żelazo, żołnierz, żona, żółty, życzyć, żyto, żywioł, żywność.
PISZ „CH” :
a.) gdy w wyrazach pokrewnych i odmienionych wymienia się na „sz”, np. mucha, bo musze , duchy, bo dusza, oddychać, bo dyszy , słuchać, bo słyszeć, b.) na końcu wyrazów, np. o kotach, ładnych, tamtych, dach, pośpiech, kłapouch, ach!, bach!, ciach!, trach!, UWAGA! WYJĄTKI! : druh, poroh, Boh, ajatollah, shoah albo szoah, Allah, ale też Allach c.) po literze „s” (często w wyrazach obcego pochodzenia), np. schudnąć, schabowy, wyschnąć, schizma, schemat, scheda, d.) w wyrazach z „ch” niewymiennym i im pokrewnych, np. chleb, chlebek, chlebeczek, chlebuś, chlebowy, chlebak, chlebowiec, chlebodawca, chlebodawczyni; architektura, bochenek, charakter, chata, chcieć, chemia, chętnie, chichotać, chirurg, chłopak, chłód, chochlik, choinka, chorągiew,, chory, chór, chmura, chrapać, chryzantema, chrzan, chrust, chuchro, chuligan, chust, chwast, chwila, chwycić, chyba, chytry, machać, mechanik, natychmiast, ochmistrz, pochylać się, technik, tchórz, wichura, wychowanie.
heban , hebel, hejnał, hektar, Hel, hel, Helena, helikopter, hełm, Henryk, herb, herbata, hermetyczny, heroiczny, herold, hiacynt, hiena, higiena, Himalaje, hipopotam, histeria, historia, Hiszpania, hit, hodować, hojny, hokej, hol, Holandia, hołd, Homer, honor, honorarium, hortensja horyzont, hotel, hrabia, huba, hufiec, hulać, humanizm, humanitarny, humor, huragan, hurt, husaria, huśtawka, huta, hycel, hydrant, hymn, Kopenhaga, juhas, Mahomet, mahoń, ohyda, Podhale, rehabilitacja, Szanghaj, wahać się, wehikuł, Wilhelm.
