Docsity
Docsity

Prepara i tuoi esami
Prepara i tuoi esami

Studia grazie alle numerose risorse presenti su Docsity


Ottieni i punti per scaricare
Ottieni i punti per scaricare

Guadagna punti aiutando altri studenti oppure acquistali con un piano Premium


Guide e consigli
Guide e consigli


Plinio il giovane appunti, Dispense di Latino

Appunti di Plinio il giovane. Utilizzabili sia per il liceo che per università

Tipologia: Dispense

2022/2023

Caricato il 25/12/2024

caterina-de-amicis
caterina-de-amicis 🇮🇹

2 documenti

1 / 6

Toggle sidebar

Questa pagina non è visibile nell’anteprima

Non perderti parti importanti!

bg1
PLINIO IL GIOVANE
Le “Epistulae sono la maggiore opera pervenutaci di Plinio il Giovane e rappresentano una testimonianza
della vita quotidiana, culturale e politico-amministrativa dell'Impero romano sul principio del II secolo. Le
epistole sono distinte in due gruppi: quelle dei primi nove libri (Epistularum libri novem), indirizzate ad
amici e familiari e che Plinio preparò per la pubblicazione, e quelle del libro decimo (Epistularum ad
Traianum liber), che costituiscono il carteggio con l'imperatore Traiano durante il governatorato di Plinio di
Bitinia e Ponto.
Di particolare interesse sono le due lettere in cui Plinio descrive a Tacito l'eruzione del Vesuvio del 79 d.C.,
durante la quale morì suo zio Plinio il Vecchio - Epistulae, VI, 16 - e quella in cui chiede all'imperatore
istruzioni sulla politica da tenere nei confronti dei cristiani. - Epistulae, X, 96
Epistulae: VI, 16 -> l’eruzione del Monte Somma (destinatario: Tcito)
Petis ut tibi avunculi mei exitum scribam, quo verius tradere posteris possis: gratias ago. Nam video morti
eius, si celebretur a te, immortalem gloriam esse propositam. Quamvis enim pulcherrimarum clade
terrarum, ut populi, ut urbes, memorabili casu, quasi semper victurus, occiderit; quamvis ipse plurima
opera et mansura condiderit, multum tamen perpetuitati eius scriptorum tuorum aeternitas addet.
Equidem beatos puto, quibus deorum munere datum est aut facere scribenda, aut scribere legenda:
beatissimos vero quibus utrumque. Horum in numero avunculus meus suis libris et tuis erit. Quo libentius
suscipio, deposco etiam quod iniungis. Erat Miseni, classemque imperio praesens regebat. Nonum Kal.
Sept., hora fere septima, mater indicat ei apparere nubem inusitata et magnitudine et specie. Usus ille sole,
mox frigida, gustaverat iacens studebatque: poscit soleas, ascendit locum ex quo maxime miraculum illud
conspici poterat. Nubes (incertum procul intuentibus ex quo monte, Vesuvium fuisse postea cognitum est)
oriebatur, cuius similitudinem et formam non alia magis arbor quam pinus expresserit. Nam longissimo
velut trunco elata in altum, quibusdam ramis diffundebatur: credo, quia recenti spiritu evecta, deinde
senescente eo destituta, aut etiam pondere suo victa, in latitudinem evanescebat: candida interdum,
interdum sordida et maculosa, prout terram cineremve sustulerat. Magnum propiusque noscendum, ut
eruditissimo viro, visum. Iubet Liburnicam aptari: mihi, si venire una vellem, facit copiam. Respondi studere
me malle; et forte ipse quod scriberem dederat. Egrediebatur domo, accipit codicillos. Retinae classiarii
imminenti periculo exterriti (nam villa ea subiacebat, nec ulla nisi navibus fuga) ut se tanto discrimini
eriperet orabant. Vertit ille consilium, et quod studioso animo inchoaverat, obiit maximo. Deducit
quadriremes, ascendit ipse non Retinae modo, sed multis (erat enim frequens amoenitas orae) laturus
auxilium. Properat illuc unde alii fugiunt; rectumque cursum, recta gubernacula in periculum tenet, adeo
solutus metu, ut omnes illius mali motus, omnes figuras, ut deprehenderat oculis, dictaret enotaretque. Iam
navibus cinis incidebat, quo propius accederent, calidior et densior; iam pumices etiam nigrique et ambusti
et fracti igne lapides; iam vadum subitum ruinaque montis litora obstantia. Cunctatus paulum an retro
flecteret, mox gubernatori ut ita faceret monenti: "Fortes" inquit, "fortuna iuvat; Pomponianum pete."
Stabiis erat diremptus sinu medio. Nam sensim circumactis curvatisque litoribus mare infunditur. Ibi,
quamquam nondum periculo appropinquante, conspicuo tamen, et, cum cresceret, proximo, sarcinas
contulerat in naves, certus fugae, si contrarius ventus resedisset; quo tunc avunculus meus secundissimo
invectus, complectitur trepidantem, consolatur, hortatur; utque timores eius sua securitate leniret, deferri
se in balineum iubet, lotus accubat, coenat, atque hilaris, aut, quod aeque magnum, similis hilari. Interim a
Vesuvio monte pluribus locis latissimae flammae, altaque incendia relucebant, quorum fulgor et claritas
tenebris noctis excitabatur. Ille agrestium trepidatione ignes relictos desertasque villas per solitudinem
ardere, in remedium formidinis dictitabat: tum se quieti dedit et quievit verissimo quidem somno. Nam
meatus animae, qui illi propter amplitudinem corporis gravior et sonantior erat, ab iis qui limini
obversabantur, audiebatur. Sed area ex qua diaeta adibatur, ita iam cinere mixtisque pumicibus oppleta
1
pf3
pf4
pf5

Anteprima parziale del testo

Scarica Plinio il giovane appunti e più Dispense in PDF di Latino solo su Docsity!

PLINIO IL GIOVANE

Le “ Epistulae ” sono la maggiore opera pervenutaci di Plinio il Giovane e rappresentano una testimonianza della vita quotidiana, culturale e politico-amministrativa dell'Impero romano sul principio del II secolo. Le epistole sono distinte in due gruppi : quelle dei primi nove libri (Epistularum libri novem), indirizzate ad amici e familiari e che Plinio preparò per la pubblicazione, e quelle del libro decimo (Epistularum ad Traianum liber), che costituiscono il carteggio con l'imperatore Traiano durante il governatorato di Plinio di Bitinia e Ponto. Di particolare interesse sono le due lettere in cui Plinio descrive a Tacito l'eruzione del Vesuvio del 79 d.C., durante la quale morì suo zio Plinio il Vecchio - Epistulae, VI, 16 - e quella in cui chiede all'imperatore istruzioni sulla politica da tenere nei confronti dei cristiani. - Epistulae, X, 96 Epistulae: VI, 16 -> l’eruzione del Monte Somma (destinatario: Tcito) Petis ut tibi avunculi mei exitum scribam, quo verius tradere posteris possis: gratias ago. Nam video morti eius, si celebretur a te, immortalem gloriam esse propositam. Quamvis enim pulcherrimarum clade terrarum, ut populi, ut urbes, memorabili casu, quasi semper victurus, occiderit; quamvis ipse plurima opera et mansura condiderit, multum tamen perpetuitati eius scriptorum tuorum aeternitas addet. Equidem beatos puto, quibus deorum munere datum est aut facere scribenda, aut scribere legenda: beatissimos vero quibus utrumque. Horum in numero avunculus meus suis libris et tuis erit. Quo libentius suscipio, deposco etiam quod iniungis. Erat Miseni, classemque imperio praesens regebat. Nonum Kal. Sept., hora fere septima, mater indicat ei apparere nubem inusitata et magnitudine et specie. Usus ille sole, mox frigida, gustaverat iacens studebatque: poscit soleas, ascendit locum ex quo maxime miraculum illud conspici poterat. Nubes (incertum procul intuentibus ex quo monte, Vesuvium fuisse postea cognitum est) oriebatur, cuius similitudinem et formam non alia magis arbor quam pinus expresserit. Nam longissimo velut trunco elata in altum, quibusdam ramis diffundebatur: credo, quia recenti spiritu evecta, deinde senescente eo destituta, aut etiam pondere suo victa, in latitudinem evanescebat: candida interdum, interdum sordida et maculosa, prout terram cineremve sustulerat. Magnum propiusque noscendum, ut eruditissimo viro, visum. Iubet Liburnicam aptari: mihi, si venire una vellem, facit copiam. Respondi studere me malle; et forte ipse quod scriberem dederat. Egrediebatur domo, accipit codicillos. Retinae classiarii imminenti periculo exterriti (nam villa ea subiacebat, nec ulla nisi navibus fuga) ut se tanto discrimini eriperet orabant. Vertit ille consilium, et quod studioso animo inchoaverat, obiit maximo. Deducit quadriremes, ascendit ipse non Retinae modo, sed multis (erat enim frequens amoenitas orae) laturus auxilium. Properat illuc unde alii fugiunt; rectumque cursum, recta gubernacula in periculum tenet, adeo solutus metu, ut omnes illius mali motus, omnes figuras, ut deprehenderat oculis, dictaret enotaretque. Iam navibus cinis incidebat, quo propius accederent, calidior et densior; iam pumices etiam nigrique et ambusti et fracti igne lapides; iam vadum subitum ruinaque montis litora obstantia. Cunctatus paulum an retro flecteret, mox gubernatori ut ita faceret monenti: "Fortes" inquit, "fortuna iuvat; Pomponianum pete." Stabiis erat diremptus sinu medio. Nam sensim circumactis curvatisque litoribus mare infunditur. Ibi, quamquam nondum periculo appropinquante, conspicuo tamen, et, cum cresceret, proximo, sarcinas contulerat in naves, certus fugae, si contrarius ventus resedisset; quo tunc avunculus meus secundissimo invectus, complectitur trepidantem, consolatur, hortatur; utque timores eius sua securitate leniret, deferri se in balineum iubet, lotus accubat, coenat, atque hilaris, aut, quod aeque magnum, similis hilari. Interim a Vesuvio monte pluribus locis latissimae flammae, altaque incendia relucebant, quorum fulgor et claritas tenebris noctis excitabatur. Ille agrestium trepidatione ignes relictos desertasque villas per solitudinem ardere, in remedium formidinis dictitabat: tum se quieti dedit et quievit verissimo quidem somno. Nam meatus animae, qui illi propter amplitudinem corporis gravior et sonantior erat, ab iis qui limini obversabantur, audiebatur. Sed area ex qua diaeta adibatur, ita iam cinere mixtisque pumicibus oppleta

surrexerat, ut, si longior in cubiculo mora, exitus negaretur. Excitatus procedit, seque Pomponiano ceterisque qui pervigilarant reddit. In commune consultant intra tecta subsistant an in aperto vagentur. Nam crebris vastisque tremoribus tecta nutabant, et quasi emota sedibus suis, nunc huc nunc illuc abire aut referri videbantur. Sub dio rursus, quamquam levium exesorumque pumicum casus metuebatur, quod tamen periculorum collatio elegit; et apud illum quidem ratio rationem, apud alios timorem timor vicit. Cervicalia capitibus imposita linteis constringunt. Id munimentum adversus incidentia fuit. Iam dies alibi, illic nox omnibus noctibus nigrior densiorque; quam tamen faces multae variaque lumina solvebant. Placuit egredi in litus et e proximo aspicere ecquid iam mare admitteret, quod adhuc vastum et adversum permanebat. Ibi super abiectum linteum recubans, semel atque iterum frigidam poposcit hausitque; deinde flammae flammarumque praenuntius odor sulfuris alios in fugam vertunt, excitant illum. Innitens servulis duobus assurrexit et statim concidit, ut ego colligo, crassiore caligine spiritu obstructo, clausoque stomacho, qui illi natura invalidus, angustus et frequenter interaestuans erat. Ubi dies redditus (is ab eo, quem novissime viderat, tertius) corpus inventum integrum, illaesum, opertumque, ut fuerat indutus: habitus corporis quiescenti quam defuncto similior. Interim Miseni ego et mater. Sed nihil ad historiam, nec tu aliud quam de exitu eius scire voluisti. Finem ergo faciam: unum adiciam, omnia me, quibus interfueram, quaeque statim cum maxime vera memorabuntur, audiveram, vere persecutum: tu potissima excerpes. Aliud est enim epistulam, aliud historiam, aliud amico, aliud omnibus scribere. Vale. Caro Tacito, mi chiedi di narrarti la morte di mio zio affinché tu possa tramandarla ai posteri con maggiore esattezza. E te ne sono grato: ritengo, infatti, che, se da te narrata, la sua morte sarà destinata a gloria imperitura. Sebbene, infatti, egli sia morto in mezzo alla distruzione di un paese bellissimo, assieme a intere città e popolazioni, in una situazione degna di memoria, quasi per sopravvivere per sempre nel ricordo, e sebbene egli stesso abbia composto molte e durevoli opere, tuttavia, molto aggiungerà, al perdurare della sua fama, l'immortalità dei tuoi scritti. Io considero, invero, fortunati coloro ai quali, per dono degli dei, è dato di fare cose degne d'esser narrate o di scriverne degne d'essere lette. Fortunati oltremodo coloro cui è dato questo e quello. Fra costoro, per i suoi ed i tuoi libri, sarà mio zio. È per questo che sono ben lieto di fare ciò che mi chiedi, ed anzi te lo chiedo io stesso come favore. Egli era a Miseno, dove personalmente dirigeva la flotta. Il nono giorno prima delle calende di settembre (24 agosto), verso l'ora settima, mia madre lo avverte di una nube inconsueta per forma e grandezza. Egli, dopo aver fatto un bagno di sole ed uno d'acqua fredda, se ne stava disteso, fatta una piccola colazione, a studiare: chiede le calzature e sale in un sito dove poteva osservare meglio quel fenomeno straordinario. Una nube si formava e non era chiaro all'osservatore da quale monte s'innalzasse (si seppe, poi, essere il Vesuvio), il cui aspetto, fra gli alberi, era vicino a quello del pino. Essa, infatti, levatasi verticalmente come un altissimo tronco, s'allargava poi a guisa di rami, probabilmente perché, sollevata grazie alla spinta di una corrente ascendente e poi abbandonata a se stessa per il cessare di quella, o cedendo al suo stesso peso, si allargava lentamente: a tratti bianca, a tratti nera e sporca a causa della terra e della cenere che trasportava. Da persona eruditissima quale era, gli parve che quel fenomeno dovesse essere osservato meglio e più da vicino. Ordina, allora, che gli sia apprestata una liburna: mi autorizza, se voglio, ad andare con lui. Io gli rispondo che preferisco restare a studiare. Era sul punto d'uscire di casa, quando riceve un messaggio di Rettina, moglie di Casco, atterrita dal pericolo che la minacciava (la sua villa era, infatti, ai piedi del monte, e nessuna possibile via di scampo v'era tranne che con le navi): supplicava d'essere sottratta a tale pericolo. Egli, allora, mutò consiglio e, quello che intendeva compiere per amor di scienza, fece per spirito di dovere. Mette in mare le quadriremi e s'imbarca egli stesso, per portare aiuto non alla sola Rettina, ma a molti perché, per l'amenità del lido, la zona era molto abitata. S'affretta proprio là donde gli altri fuggono, va diritto, il timone volto verso il luogo del pericolo, così privo di paura da dettare e descrivere tutti i fenomeni del flagello che si compiva davanti ai suoi occhi. Già la cenere pioveva sulle navi, sempre più calda e densa quanto più esse si avvicinavano; e si vedevano già pomici e ciottoli anneriti e bruciati dal fuoco e spezzati; poi ecco un inatteso bassofondo e la

Epistulae: X, 96 -> PLINIUS TRAIANO IMPERATOR SALUTEM Sollemne est mihi, domine, omnia de quibus dubito ad te referre. Quis enim potest melius vel cunctationem meam regere, vel ignorantiam instruere? Cognitionibus de Christianis interfui numquam: ideo nescio quid et quatenus aut puniri soleat aut quaeri. Nec mediocriter haesitavi sitne aliquod discrimen aetatum, an quamlibet teneri nihil a robustioribus differant; deturne poenitentiae venia, an ei qui omnino Christianus fuit desisse non prosit; nomen ipsum, etiamsi flagitiis careat, an flagitia cohaerentia nomini puniantur. Interim in iis qui ad me tamquam Christiani deferebantur, hunc sum secutus modum. Interrogavi ipsos an essent Christiani: confitentes iterum ac tertio interrogavi, supplicium minatus: perseverantes duci iussi. Neque enim dubitabam, qualecumque esset quod faterentur, pertinaciam certe et inflexibilem obstinationem debere puniri. Fuerunt alii similis amentiae, quos, quia cives Romani erant, adnotavi in urbem remittendos; mox ipso tractatu, ut fieri solet, diffundente se crimine, plures species inciderunt. Propositus est libellus sine auctore, multorum nomina continens. Qui negabant se esse Christianos aut fuisse cum, praetereunte me, deos appellarent et imagini tuae, quam propter hoc iusseram cum simulacris numinum afferri, thure ac vino supplicarent, praeterea maledicerent Christo (quorum nihil cogi posse dicuntur qui sunt re verā Christiani) dimittendos putavi. Alii ab indice nominati, esse se Christianos dixerunt et mox negaverunt; fuisse quidem, sed desisse, quidam ante triennium, quidam ante plures annos, non nemo etiam ante viginti quoque. Hi quoque omnes et imaginem tuam deorumque simulacra venerati sunt et Christo maledixerunt. Affirmabant autem hanc fuisse summam vel culpae suae, vel erroris, quod essent soliti stato die ante lucem convenire: carmenque Christo, quasi deo, dicere secum invicem; seque sacramento non in scelus aliquod obstringere, sed ne furta, ne latrocinia, ne adulteria committerent, ne fidem fallerent, ne depositum appellati abnegarent. Quibus peractis morem sibi discedendi fuisse rursusque coeundi ad capiendum cibum, promiscuumque tamen et innoxium: quod ipsum facere desisse post edictum meum, quo secundum mandata tua hetaerias esse vetueram. Quo magis necessarium credidi, ex duabus ancillis, quae ministrae dicebantur, quid esset veri et per tormenta quaerere. Sed nihil aliud inveni quam superstitionem pravam, immodicam. Ideo, dilatā cognitione, ad consulendum te decurri. Visa est enim mihi res digna consultatione, maxime propter periclitantium numerum. Multi enim omnis aetatis, omnis ordinis, utriusque sexus etiam vocantur in periculum et vocabuntur. Neque enim civitates tantum, sed vicos etiam atque agros superstitionis istius contagio pervagata est: quae videtur sisti et corrigi posse. Certe satis constat prope iam desolata templa coepisse celebrari et sacra sollemnia diu intermissa repeti: passimque venire carnem victimarum, cuius adhuc rarissimus emptor inveniebatur. Ex quo facile est opinari quae turba hominum emendari possit, si fiat poenitentiae locus. Vale. PLINIO SALUTA L'IMPERATORE TRAIANO. È per me abituale, signore, riferire presso di te tutti i problemi sui quali ho dei dubbi. Chi infatti può meglio o sorreggere la mia esitazione o colmare la mia ignoranza? A istruttorie sui Cristiani non ho mai partecipato: perciò non so che cosa e fino a che punto di solito o si punisca o si indaghi. Né poco mi sono chiesto se ci sia una qualche differenza tra le età, oppure se persone per quanto giovani non differiscano per nulla da quelle più adulte; se si conceda perdono al pentimento, oppure se a colui che è stato certamente Cristiano non giovi il fatto di aver smesso; se si punisca il nome stesso anche se è libero da reati oppure i reati connessi col nome. Nel frattempo nei confronti di coloro che venivano deferiti a me come Cristiani ho seguito questo comportamento. Ho chiesto loro direttamente se fossero Cristiani: a quelli che confessavano ho chiesto per la seconda e la terza volta, minacciando la condanna a morte: coloro che perseveravano ho ordinato che fossero condotti a morte. Né infatti dubitavo che, qualunque cosa fosse quello che confessavano, dovesse

certamente essere punita la caparbietà e l'inflessibile ostinazione. Ce ne furono altri di simile follia che, siccome erano cittadini romani, ho disposto che fossero rimandati a Roma; poi, come è solito accadere, nell'inchiesta stessa, diffondendosi l'accusa, si presentarono parecchie situazioni. Fu presentata una denuncia senza nome contenente i nomi di molti. Coloro che negavano di essere Cristiani o di esserlo stati, nel caso in cui, dietro mio suggerimento, invocassero gli dei e supplicassero con incenso e vino davanti alla tua immagine che avevo ordinato fosse portata per questo scopo con le statue degli dei, e inoltre rinnegassero Cristo (a nessuna delle quali azioni si dice possano essere costretti coloro che sono veramente Cristiani) io ho ritenuto che dovessero essere rilasciati. Altri, citati da un accusatore, dissero di essere Cristiani e poi lo negarono; dicevano di esserlo stati in verità, ma di aver smesso, alcuni tre anni prima, alcuni da più anni, alcuni addirittura anche da vent'anni. Anche tutti questi sia hanno adorato la tua immagine e le statue degli dei sia hanno rinnegato Cristo. D'altra parte affermavano che la sostanza o della loro colpa o del loro errore era stata questa, (cioè il fatto) che avevano avuto l'abitudine di riunirsi in un giorno stabilito prima dell'alba e di cantare fra loro alternatamente un inno a Cristo, come a un dio, e di impegnarsi con giuramento, non a qualche delitto, ma a non commettere furti, non ruberie, non adulterii, a non mancare alla promessa, a non negare, se chiamati, il deposito. Compiuti questi riti, avevano avuto l'abitudine di andarsene e di riunirsi di nuovo per prendere del cibo, e tuttavia comune e innocente; e anche questo avevano smesso di fare dopo il mio decreto, con il quale, secondo le tue disposizioni, avevo vietato che ci fossero eterie. Perciò a maggior ragione ho ritenuto necessario chiedere anche con torture a due ancelle, che erano dette ministre, che cosa ci fosse di vero. Ma non ho trovato nient'altro che una superstizione inopportuna, smodata. Perciò, differita l'istruttoria, mi sono affrettato a consultarti. Mi è sembrata infatti cosa degna di consultazione, soprattutto per il numero delle persone coinvolte nel pericolo. Molti infatti di ogni età, di ogni livello sociale, di entrambi i sessi ancora vengono trascinati e saranno trascinati nel pericolo. Né infatti solo le città, ma anche i villaggi e le campagne ha invaso il contagio di questa superstizione; che sembra possa essere frenata e corretta. Certamente risulta appurato che i templi, quasi già abbandonati, hanno iniziato ad essere frequentati e che le cerimonie sacre a lungo sospese vengono di nuovo celebrate: e dovunque si vende la carne delle vittime, di cui finora rarissimo si trovava acquirente. Da ciò è facile immaginare quale folla di persone possa essere corretta, se si fa spazio al pentimento. Stammi bene.